|

عدالت آموزشی برای کودکان دوزبانه در گرو آموزش پیش از دبستان

زهرا نژادبهرام.دکترای علوم سیاسی و فعال اجتماعی

آموزش پیش‌دبستانی امروزه به عنوان یکی از ستون‌های اصلی آموزش و سوادآموزی در جهان مورد توجه قرار گرفته است. دوره‌های آموزش در کشورهای مختلف معمولا از پنج یا شش‌ سالگی آغاز می‌شود. بسیاری از سیستم‌های آموزشی برای ورود کودکان به نظام آموزشی رسمی، دوره‌هایی تحت عنوان «پیش‌دبستانی» را برای کودکان در نظر گرفته‌اند. در این دوره‌ها کودکان با بهره‌گیری از مهارت‌های آموزشی، توانایی ورود به دوره آموزش رسمی را پیدا می‌کنند.
در ایران نیز این دوره‌ها سال‌هاست که مورد توجه مسئولان آموزشی قرار گرفته است. براساس آخرین آمارهای موجود، تعداد کودکان مشغول به آموزش در این دوره‌ها در سال گذشته تحصیلی حدود 500‌ هزار نفر بوده که به نسبت یک‌میلیون‌و 300 هزار کودک موجود در این سنین رقم محدودی است. معاون وزیر در دوره پیش‌دبستانی دراین‌خصوص گفته آمار نشان می‌دهد، نرخ پوشش پیش‌دبستانی در ایران در سال 1392 خورشیدی 38 درصد بوده که این میزان امسال به 57 درصد افزایش یافته است.
کودک در این دوره با توجه به نوع آموزش‌هایی که از سوی کارشناسان برای آنها تدارک دیده شده، قادر است با محیط اجتماعی ارتباط برقرار کرده و در مسیر آموزش رسمی گام‌های مؤثر را جست‌وجو کند.
در این میان کودکان دوزبانه به دلیل بافت قومیتی کشور و برخورداری از لهجه و زبان‌های گوناگون با مسائل بیشتری نسبت به سایر کودکان روبه‌رو هستند. بنابراین آموزش پیش‌دبستانی قادر است با ارائه آموزش‌های مهارتی این مهم را برای آنها مرتفع کند. پیوند ناگسستنی عدالت آموزش و فقرزدایی امروزه به عنوان یکی از فاکتورهای اساسی در ترسیم نقشه امنیت برای جوامع است. بنابراین از آنجا که ناکارآمدی سیستم‌های اجتماعی در ایجاد عدالت آموزشی برای شهروندان، موجب گسترش فقر می‌شود، الزام به برقراری آموزش عادلانه ضرورتی جدی است.
در این‌ راستا به‌ دلیل ارتباط تنگاتنگ فقر و ناداری و آموزش، بستر نامساعد دسترسی به عدالت آموزشی فراهم شده است. هم‌اکنون حدود 20 درصد جمعیت کشور به زبان‌ها و لهجه‌های خاص قومی گویش می‌کنند که زبان فارسی برای این گروه از جمعیت کشور به عنوان زبان دوم محسوب می‌شود. کودکان متولدشده در این بخش‌ها نیز به دلیل تسلط زبان مادری، ارتباط بسیار محدود یا حداقلی با زبان فارسی دارند و هنگام ورود به دوره آموزش رسمی از محدودیت‌های بسیار جدی در رنج هستند. ایجادنشدن ارتباط لازم با مفاهیم درسی از یک‌ سو و کم‌تسلطی برای ارتباط‌گیری با مفاهیم آموزشی از سوی دیگر بستری از ناکارآمدی آموزشی را برای این کودکان ایجاد و فضا را برای بهره‌گیری مناسب از آموزش برای آنها تنگ می‌کند.
براساس پژوهشی روی دانش‌آموزان کلاس‌اولی منطقه اردبیل که به زبان ترکی تکلم می‌کنند، صورت گرفته است، مهارت‌های شفاهی زبان فارسی در دانش‌آموزان پیش‌دبستانی‌گذرانده، در حد متوسط و پذیرفتنی رشد یافته است درحالی‌که برای دانش‌آموزان پیش‌دبستانی‌نگذرانده، چنین نیست. این چرخه معیوب در زندگی اجتماعی با کم‌توجهی به لایه‌های گوناگون، تولید‌کننده ناعدالتی در جامعه بستری برای نهادینه‌شدن فقر است. ازاین‌رو با نگاهی به فقر و شاخص‌های آن در ادبیات توسعه و سازمان‌های بین‌المللی می‌توان فرایند ارتباط فقرزدایی با آموزش را مورد توجه قرار داد.
بنابراین از آنجاکه فقر پدیده‌ای چندسویه است، خروجی آن می‌تواند زوایای مختلف زندگی انسان را دربر بگیرد. یکی از شاخص‌های اصلی در فقرزدایی در ادبیات توسعه، آموزش و توانمند‌سازی است. ازاین‌رو چون فقر واقعیتی اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی است و تنها ناشی از محرومیت مادی نیست، موضوع آموزش به‌ویژه آموزش کودکان با توجه به تفاوت‌های قومی و منطقه‌ای آنها بیش از پیش موردتوجه است.
بانک جهانی در سال 1995 در تعریف فقر بر «ناتوانی در دستیابی به استاندارد زندگی حداقل» تأکید کرده است. این استاندارد با محاسبه نیازهای مصرفی پایه یا درآمد لازم برای تأمین این نیازها سنجیده می‌شود. به موجب این تعریف، فقر به معنای ناتوانی افراد خانواده‌ها یا کل جامعه در تحصیل منابع کافی برای ارضای نیازهای اساسی خویش است. (ارضروم چیلر، نسرین، 1384)
بانک توسعه آسیایی نیز فقر را محرومیت از دارایی‌ها و فرصت‌هایی می‌داند که هر فرد مستحق آنهاست. از این رو فقر تنها یک مفهوم اقتصادی نیست بلکه مجموعه‌ای از ناتوانی‌ها و ناداری‌هاست.
بنابراین توسعه آموزش بستری برای عبور از فقر با توجه به تعاریف ذکرشده است و این مهم در مسیر ایجاد شاخص‌های عدالت برای دسترسی به فرصت‌های آموزشی مهیا می‌شود. سازمان OECD که سازمان توسعه و همکاری‌های اقتصادی است، شاخص‌هایی را برای فقر تعریف کرده که متوسط سال‌های دبستان یکی از آنهاست.
به اعتقاد این نهادهای بین‌المللی، دسترسی به فرصت‌های آموزشی در دوره کودکی، شاخص مؤثری در پیشگیری از فقر و رویکرد فقرزدایی در جوامع است و این مهم در تسری عدالت آموزشی معنا می‌یابد. درهمین‌راستا UNDP نیز محرومیت در دانش برحسب درصد افراد بالغ بی‌سواد را از عوامل مؤثر در پیشگیری از فقرزدایی دانسته است.
ازاین‌رو موضوع فقرزدایی با توجه به شاخص‌ها و تعاریف ذکرشده، ارتباط مستقیم با کسب دانش و سواد دارد و امکان دسترسی به سواد و مراکز آموزش‌دهنده و نوع بهره‌گیری از آن مقوله‌ای است که امروزه بسیاری از برنامه‌ریزان و کارشناسان را متوجه این مهم کرده است؛ به‌ویژه در میان کودکانی که در شرایط غیربرابر با دیگر کودکان هستند.
همه آنچه گفته شد، مؤید این مهم است که چرخه فقر در پیوند با آموزش است و آموزش در پیوند ناگسستنی با توزیع عدالت؛ وگرنه فقر به صورت دایره‌ای بدون روزنه گرداگرد جامعه در حرکت است. نکته مهم در این بستر مفهوم دوزبانه‌بودن و مانعی به نام محدودیت برای این نوع کودکان است. آنان که به دلیل رشد در مناطق قومی و منطقه‌ای و تکلم به زبانی خاص نتوانسته‌اند با زبان رسمی کشور ارتباط برقرار کنند، نیازمند توجهی از جنس دیگر برای آموزش هستند. ازاین‌رو برای دستیابی به آموزش عادلانه و دوری از چرخه فقر لازم است آموزش کودکان در دستور کار باشد. اما چه آموزشی و برای چه کودکانی موضوعی اساسی در این مهم است.
کودکان دوزبانه با حضور در مراکز پیش‌دبستانی این امکان را می‌یابند تا با ارتباط‌گیری بدون هزینه، فرصت تمرین و ممارست در جهت اتصال به بدنه آموزشی کشور را پیدا و فرایند آموزش بدون دغدغه را هموار کنند.
این کودکان که عموما از نظر اقتصادی نیز در معرض مشکلات جدی هستند، به دلیل محدودیت‌های ارتباطی نیازمند فضایی هستند که نقش کاتالیزور را در فرایند آموزش آنها بر عهده بگیرد. این فضا که امروزه تحت عنوان مراکز پیش‌دبستانی نامیده می‌شود، قادر است یک فرصت دیگر در قالب آموزش رسمی کشور برای آنها ایجاد کند تا از چرخه فقر (آموزش ناقص) دور بمانند.
آنها نیازمند این هستند که مانند همه کودکان از این امکان بهره بگیرند اما به دلیل هزینه‌های جدی ایجاد این مراکز و هزینه‌بربودن آن برای خانواده‌ها میزان مشارکت آنها در این مراکز محدود است. این کودکان که حاصل دو رنج جدی هستند، در چرخه بی‌عدالتی آموزش شکننده شده و امکان دسترسی به آموزش عادلانه برای آنها روزبه‌روز کاهش می‌یابد.
تأکید بر این مهم نیز درخورتأمل است که به دلیل غیردولتی‌بودن آموزش در دوره پیش‌دبستانی این نوع آموزش‌ها نیازمند صرف هزینه جدی برای خانواده‌هاست و از آنجا که الزام به حضور در مراکز پیش‌دبستانی برای والدین وجود ندارد، بنابراین کودکان مناطق محروم بیشترین محرومان از این آموزش هستند.
هرچند دولت در سال جاری با ارائه 500‌ میلیارد ریال بودجه برای کودکان این مناطق، عزمی جدی برای تسری عدالت آموزشی در این حوزه‌ها دارد، اما باید این اتصال و محرومیت‌زدایی آموزشی، لایه‌های عمیق‌تری را برای تسری به همه کودکان دوزبانه فراهم کند.
ازاین‌رو ضروری است نهادهای مرتبط با ایجاد این مراکز با تزریق بودجه لازم، فرایند دسترسی این کودکان به مراکز پیش‌دبستانی را در راستای فقرزدایی و عدالت آموزشی فراهم کنند.
در این میان همراهی و همکاری مؤسسات غیردولتی (سازمان‌های داوطلبانه) در ایجاد این مراکز در مناطق محروم برای کودکان دوزبانه ضمن اینکه فرصت‌های آموزشی را برای آنها فراهم می‌کند، فرایند تسری عدالت را برای دسترسی به مقاطع تحصیلی برای آنها تسریع می‌کند. مهم‌ترین کارکرد این نوع عدالت‌بخشی آموزشی، فقرزدایی اجتماعی از مناطق محروم است.

آموزش پیش‌دبستانی امروزه به عنوان یکی از ستون‌های اصلی آموزش و سوادآموزی در جهان مورد توجه قرار گرفته است. دوره‌های آموزش در کشورهای مختلف معمولا از پنج یا شش‌ سالگی آغاز می‌شود. بسیاری از سیستم‌های آموزشی برای ورود کودکان به نظام آموزشی رسمی، دوره‌هایی تحت عنوان «پیش‌دبستانی» را برای کودکان در نظر گرفته‌اند. در این دوره‌ها کودکان با بهره‌گیری از مهارت‌های آموزشی، توانایی ورود به دوره آموزش رسمی را پیدا می‌کنند.
در ایران نیز این دوره‌ها سال‌هاست که مورد توجه مسئولان آموزشی قرار گرفته است. براساس آخرین آمارهای موجود، تعداد کودکان مشغول به آموزش در این دوره‌ها در سال گذشته تحصیلی حدود 500‌ هزار نفر بوده که به نسبت یک‌میلیون‌و 300 هزار کودک موجود در این سنین رقم محدودی است. معاون وزیر در دوره پیش‌دبستانی دراین‌خصوص گفته آمار نشان می‌دهد، نرخ پوشش پیش‌دبستانی در ایران در سال 1392 خورشیدی 38 درصد بوده که این میزان امسال به 57 درصد افزایش یافته است.
کودک در این دوره با توجه به نوع آموزش‌هایی که از سوی کارشناسان برای آنها تدارک دیده شده، قادر است با محیط اجتماعی ارتباط برقرار کرده و در مسیر آموزش رسمی گام‌های مؤثر را جست‌وجو کند.
در این میان کودکان دوزبانه به دلیل بافت قومیتی کشور و برخورداری از لهجه و زبان‌های گوناگون با مسائل بیشتری نسبت به سایر کودکان روبه‌رو هستند. بنابراین آموزش پیش‌دبستانی قادر است با ارائه آموزش‌های مهارتی این مهم را برای آنها مرتفع کند. پیوند ناگسستنی عدالت آموزش و فقرزدایی امروزه به عنوان یکی از فاکتورهای اساسی در ترسیم نقشه امنیت برای جوامع است. بنابراین از آنجا که ناکارآمدی سیستم‌های اجتماعی در ایجاد عدالت آموزشی برای شهروندان، موجب گسترش فقر می‌شود، الزام به برقراری آموزش عادلانه ضرورتی جدی است.
در این‌ راستا به‌ دلیل ارتباط تنگاتنگ فقر و ناداری و آموزش، بستر نامساعد دسترسی به عدالت آموزشی فراهم شده است. هم‌اکنون حدود 20 درصد جمعیت کشور به زبان‌ها و لهجه‌های خاص قومی گویش می‌کنند که زبان فارسی برای این گروه از جمعیت کشور به عنوان زبان دوم محسوب می‌شود. کودکان متولدشده در این بخش‌ها نیز به دلیل تسلط زبان مادری، ارتباط بسیار محدود یا حداقلی با زبان فارسی دارند و هنگام ورود به دوره آموزش رسمی از محدودیت‌های بسیار جدی در رنج هستند. ایجادنشدن ارتباط لازم با مفاهیم درسی از یک‌ سو و کم‌تسلطی برای ارتباط‌گیری با مفاهیم آموزشی از سوی دیگر بستری از ناکارآمدی آموزشی را برای این کودکان ایجاد و فضا را برای بهره‌گیری مناسب از آموزش برای آنها تنگ می‌کند.
براساس پژوهشی روی دانش‌آموزان کلاس‌اولی منطقه اردبیل که به زبان ترکی تکلم می‌کنند، صورت گرفته است، مهارت‌های شفاهی زبان فارسی در دانش‌آموزان پیش‌دبستانی‌گذرانده، در حد متوسط و پذیرفتنی رشد یافته است درحالی‌که برای دانش‌آموزان پیش‌دبستانی‌نگذرانده، چنین نیست. این چرخه معیوب در زندگی اجتماعی با کم‌توجهی به لایه‌های گوناگون، تولید‌کننده ناعدالتی در جامعه بستری برای نهادینه‌شدن فقر است. ازاین‌رو با نگاهی به فقر و شاخص‌های آن در ادبیات توسعه و سازمان‌های بین‌المللی می‌توان فرایند ارتباط فقرزدایی با آموزش را مورد توجه قرار داد.
بنابراین از آنجاکه فقر پدیده‌ای چندسویه است، خروجی آن می‌تواند زوایای مختلف زندگی انسان را دربر بگیرد. یکی از شاخص‌های اصلی در فقرزدایی در ادبیات توسعه، آموزش و توانمند‌سازی است. ازاین‌رو چون فقر واقعیتی اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی است و تنها ناشی از محرومیت مادی نیست، موضوع آموزش به‌ویژه آموزش کودکان با توجه به تفاوت‌های قومی و منطقه‌ای آنها بیش از پیش موردتوجه است.
بانک جهانی در سال 1995 در تعریف فقر بر «ناتوانی در دستیابی به استاندارد زندگی حداقل» تأکید کرده است. این استاندارد با محاسبه نیازهای مصرفی پایه یا درآمد لازم برای تأمین این نیازها سنجیده می‌شود. به موجب این تعریف، فقر به معنای ناتوانی افراد خانواده‌ها یا کل جامعه در تحصیل منابع کافی برای ارضای نیازهای اساسی خویش است. (ارضروم چیلر، نسرین، 1384)
بانک توسعه آسیایی نیز فقر را محرومیت از دارایی‌ها و فرصت‌هایی می‌داند که هر فرد مستحق آنهاست. از این رو فقر تنها یک مفهوم اقتصادی نیست بلکه مجموعه‌ای از ناتوانی‌ها و ناداری‌هاست.
بنابراین توسعه آموزش بستری برای عبور از فقر با توجه به تعاریف ذکرشده است و این مهم در مسیر ایجاد شاخص‌های عدالت برای دسترسی به فرصت‌های آموزشی مهیا می‌شود. سازمان OECD که سازمان توسعه و همکاری‌های اقتصادی است، شاخص‌هایی را برای فقر تعریف کرده که متوسط سال‌های دبستان یکی از آنهاست.
به اعتقاد این نهادهای بین‌المللی، دسترسی به فرصت‌های آموزشی در دوره کودکی، شاخص مؤثری در پیشگیری از فقر و رویکرد فقرزدایی در جوامع است و این مهم در تسری عدالت آموزشی معنا می‌یابد. درهمین‌راستا UNDP نیز محرومیت در دانش برحسب درصد افراد بالغ بی‌سواد را از عوامل مؤثر در پیشگیری از فقرزدایی دانسته است.
ازاین‌رو موضوع فقرزدایی با توجه به شاخص‌ها و تعاریف ذکرشده، ارتباط مستقیم با کسب دانش و سواد دارد و امکان دسترسی به سواد و مراکز آموزش‌دهنده و نوع بهره‌گیری از آن مقوله‌ای است که امروزه بسیاری از برنامه‌ریزان و کارشناسان را متوجه این مهم کرده است؛ به‌ویژه در میان کودکانی که در شرایط غیربرابر با دیگر کودکان هستند.
همه آنچه گفته شد، مؤید این مهم است که چرخه فقر در پیوند با آموزش است و آموزش در پیوند ناگسستنی با توزیع عدالت؛ وگرنه فقر به صورت دایره‌ای بدون روزنه گرداگرد جامعه در حرکت است. نکته مهم در این بستر مفهوم دوزبانه‌بودن و مانعی به نام محدودیت برای این نوع کودکان است. آنان که به دلیل رشد در مناطق قومی و منطقه‌ای و تکلم به زبانی خاص نتوانسته‌اند با زبان رسمی کشور ارتباط برقرار کنند، نیازمند توجهی از جنس دیگر برای آموزش هستند. ازاین‌رو برای دستیابی به آموزش عادلانه و دوری از چرخه فقر لازم است آموزش کودکان در دستور کار باشد. اما چه آموزشی و برای چه کودکانی موضوعی اساسی در این مهم است.
کودکان دوزبانه با حضور در مراکز پیش‌دبستانی این امکان را می‌یابند تا با ارتباط‌گیری بدون هزینه، فرصت تمرین و ممارست در جهت اتصال به بدنه آموزشی کشور را پیدا و فرایند آموزش بدون دغدغه را هموار کنند.
این کودکان که عموما از نظر اقتصادی نیز در معرض مشکلات جدی هستند، به دلیل محدودیت‌های ارتباطی نیازمند فضایی هستند که نقش کاتالیزور را در فرایند آموزش آنها بر عهده بگیرد. این فضا که امروزه تحت عنوان مراکز پیش‌دبستانی نامیده می‌شود، قادر است یک فرصت دیگر در قالب آموزش رسمی کشور برای آنها ایجاد کند تا از چرخه فقر (آموزش ناقص) دور بمانند.
آنها نیازمند این هستند که مانند همه کودکان از این امکان بهره بگیرند اما به دلیل هزینه‌های جدی ایجاد این مراکز و هزینه‌بربودن آن برای خانواده‌ها میزان مشارکت آنها در این مراکز محدود است. این کودکان که حاصل دو رنج جدی هستند، در چرخه بی‌عدالتی آموزش شکننده شده و امکان دسترسی به آموزش عادلانه برای آنها روزبه‌روز کاهش می‌یابد.
تأکید بر این مهم نیز درخورتأمل است که به دلیل غیردولتی‌بودن آموزش در دوره پیش‌دبستانی این نوع آموزش‌ها نیازمند صرف هزینه جدی برای خانواده‌هاست و از آنجا که الزام به حضور در مراکز پیش‌دبستانی برای والدین وجود ندارد، بنابراین کودکان مناطق محروم بیشترین محرومان از این آموزش هستند.
هرچند دولت در سال جاری با ارائه 500‌ میلیارد ریال بودجه برای کودکان این مناطق، عزمی جدی برای تسری عدالت آموزشی در این حوزه‌ها دارد، اما باید این اتصال و محرومیت‌زدایی آموزشی، لایه‌های عمیق‌تری را برای تسری به همه کودکان دوزبانه فراهم کند.
ازاین‌رو ضروری است نهادهای مرتبط با ایجاد این مراکز با تزریق بودجه لازم، فرایند دسترسی این کودکان به مراکز پیش‌دبستانی را در راستای فقرزدایی و عدالت آموزشی فراهم کنند.
در این میان همراهی و همکاری مؤسسات غیردولتی (سازمان‌های داوطلبانه) در ایجاد این مراکز در مناطق محروم برای کودکان دوزبانه ضمن اینکه فرصت‌های آموزشی را برای آنها فراهم می‌کند، فرایند تسری عدالت را برای دسترسی به مقاطع تحصیلی برای آنها تسریع می‌کند. مهم‌ترین کارکرد این نوع عدالت‌بخشی آموزشی، فقرزدایی اجتماعی از مناطق محروم است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.