|

کافیست ظرفیت‌های پیش‌دبستانی را باور کنیم

علی ترقی‌جاه.متخصص سال‌های اولیه کودکی و نوآور اجتماعی

دوران کودکی فرصتی طلایی برای رشد همه‌جانبه است؛ این شاید همان مطالبه تمامی بخش‌های جامعه باشد؛ آن‌گاه که نگران افزایش طلاق هستیم و از نبود رشد عاطفی سخن می‌گوییم یا آن زمان که مدیران بنگاه‌ها از کمبود صلاحیت‌های کار گروهی و حل مسئله در میان کارکنان‌شان می‌نالند. به اذعان پژوهشگران حوزه‌های مختلفی مانند روان‌شناسی، علوم شناختی و مغز، علوم تربیتی و اقتصاد، کلیدی‌ترین سال‌های رشد که تأثیر بسیار گسترده‌ای در آینده افراد دارد، شش سال اول زندگی است. در سال‌های اخیر پژوهش‌ها و مطالعات طولی نشان داده‌اند یکی از پربازده‌ترین سرمایه‌گذاری‌ها برای رشد سرمایه انسانی کشور، سرمایه‌گذاری در سال‌های اولیه کودکی است. وجود فرصت‌های رشد که آینده باکیفیت آنها را تضمین کند، مهم‌ترین حق همه‌ کودکان است؛ بنابراین لازم است در راستای تحقق عدالت آموزشی، توسعه کمّی و کیفی پیش‌دبستان به‌صورت جدی دنبال شود.
رشد باکیفیت کودکان با غنای محیط پیرامون و همچنین کیفیت ارتباط و تعامل آنها با بزرگ‌سالان هم‌بستگی زیادی دارد؛ ازآنجاکه در هر ثانیه 700 ارتباط نورونی در مغز کودکان خردسال تشکیل می‌شود، آنها ظرفیت و حساسیت بسیار بالایی برای یادگیری و رشدکردن دارند. هرچه محیط یادگیری کودک غنی‌تر باشد و فرصت‌های بیشتری برای تجربه‌کردن، جست‌وجوگری و ابراز برای او فراهم شود، با کیفیت بیشتری رشد می‌کند. هر یادگیری، زمینه یادگیری‌های بعدی را تقویت می‌کند. حضور کودکان در مراکز پیش‌دبستانی می‌تواند به رشد آنها در حوزه‌های جسمی، شناختی، عاطفی، اجتماعی و معنوی کمک کرده و آنها را برای ورود به دبستان نیز آماده کند. تعاملات و فعالیت‌هایی غنی در کنار هماهنگ‌بودن فرصت‌های پیش‌دبستانی با شرایط زندگی کودکان در هر منطقه، بر رشد همه‌جانبه و یکپارچه‌ کودکان تأثیر بسیاری دارد.
با این نگاه کودکی که ارتباطات خود را با کلماتی از دو زبان تجربه می‌کند، ظرفیت بیشتری برای رشد دارد، همچنین کودکی که در محلی زندگی می‌کند که دسترسی‌اش به درختان، حیوانات، خاک و آب بیشتر است، فرصت‌های غنی‌تری برای رشدکردن در اختیار دارد.
نکته اینجاست که آیا از این ظرفیت‌ها برای رشد همه‌جانبه کودکان استفاده می‌شود؟ عوامل مثبت می‌توانند به‌صورت معکوس عمل کنند؛ براي مثال در مناطق دوزبانه که کودک اصلا مواجهه‌ای با زبان فارسی ندارد، در واقع از مزیت دوزبانگی استفاده نمی‌شود؛ کودک در مواجهه با نظام رسمی تعلیم و تربیت کشور در دبستان دچار عقب‌افتادگی و افت تحصیلی و ضربه‌های روحی می‌شود یا اگر در مناطق دورافتاده‌تر از شهرها، از مزیت فضاهای طبیعی، بازی‌های محلی یا فرهنگ بومی در تولید برنامه درسی پیش‌دبستان استفاده نشود، در واقع کودکان فرصت‌های کمتری برای رشد خواهند داشت؛ ازاین‌رو توجه به ویژگی‌های مناطق از نظر زبان، فرهنگ، وضعیت اقتصادی و اجتماعی در نگاه توسعه‌ای به پیش‌دبستان بسیار اهمیت دارد.
حال باید دید توسعه کمّی و کیفی پیش‌دبستان در صورت رعایت‌کردن چه ظرافت‌هایی به توسعه عدالت آموزشی منجر می‌شود؛ توسعه‌ای که ظرفیت‌ها و نیازهای هر منطقه را شناخته و متناسب با آن برنامه‌ریزی و طراحی کند.
رشد کمّی و کیفی پیش‌دبستان نیازمند توجه به عوامل متعددی است که برخی از آنها را به‌اختصار بیان می‌کنیم.
تقویت مشارکت: سازمان‌های مردم‌نهاد، مؤسسات خصوصی آموزشی و پژوهشی و منابع مالی بنگاه‌های متعهد به مسئولیت اجتماعی، ظرفیت‌های گسترده‌ای دارند؛ می‌توان از این ظرفیت‌ها در طراحی برنامه درسی، آموزش و رشد حرفه‌ای مربیان، ارتقای کیفیت محیط‌های آموزشی، ایجاد علاقه در مخاطبان و پایش و ارزیابی کیفیت استفاده کرد. همکاری با این سازمان‌ها نیازمند ساختارهایی کاراست تا آنها بتوانند بیشترین تأثیرگذاری را در رشد کمّی و کیفی پیش‌دبستان بگذارند.
استفاده از نوآوری: ابعاد متنوع توسعه کمّی و کیفی پیش‌دبستان نظیر گسترش منابع مالی، ارتقای کیفیت مربیان و تسهیل و تقویت دسترسی در مناطق دورافتاده، نیازمند بهره‌گرفتن از روش‌هایی نوآورانه است، روش‌هایی مانند جمع‌سپاری برای شناسایی ایده‌های کارآمد و یافتن راه‌حل، سرمایه‌گذاری جمعی برای تأمین منابع مالی و روش‌های آنلاین و اعزام تیم‌های سیار تربیت مربی کودک برای رشد حرفه‌ای مربیان.
ارزیابی اثربخشی: در هر فعالیتی که قرار است به توسعه و افزایش کیفیت بینجامد، ارزیابی بسیار مهم است؛ ضروری است ابتدا اقدامات متنوعی انجام شود، سپس هرکدام متناسب با اهداف مورد نظر ارزیابی شوند و در پایان زیرساخت‌هایی فراهم شود تا اقدامات موفق فراگیر شوند و مقیاس آنها در عمل گسترده شود.

دوران کودکی فرصتی طلایی برای رشد همه‌جانبه است؛ این شاید همان مطالبه تمامی بخش‌های جامعه باشد؛ آن‌گاه که نگران افزایش طلاق هستیم و از نبود رشد عاطفی سخن می‌گوییم یا آن زمان که مدیران بنگاه‌ها از کمبود صلاحیت‌های کار گروهی و حل مسئله در میان کارکنان‌شان می‌نالند. به اذعان پژوهشگران حوزه‌های مختلفی مانند روان‌شناسی، علوم شناختی و مغز، علوم تربیتی و اقتصاد، کلیدی‌ترین سال‌های رشد که تأثیر بسیار گسترده‌ای در آینده افراد دارد، شش سال اول زندگی است. در سال‌های اخیر پژوهش‌ها و مطالعات طولی نشان داده‌اند یکی از پربازده‌ترین سرمایه‌گذاری‌ها برای رشد سرمایه انسانی کشور، سرمایه‌گذاری در سال‌های اولیه کودکی است. وجود فرصت‌های رشد که آینده باکیفیت آنها را تضمین کند، مهم‌ترین حق همه‌ کودکان است؛ بنابراین لازم است در راستای تحقق عدالت آموزشی، توسعه کمّی و کیفی پیش‌دبستان به‌صورت جدی دنبال شود.
رشد باکیفیت کودکان با غنای محیط پیرامون و همچنین کیفیت ارتباط و تعامل آنها با بزرگ‌سالان هم‌بستگی زیادی دارد؛ ازآنجاکه در هر ثانیه 700 ارتباط نورونی در مغز کودکان خردسال تشکیل می‌شود، آنها ظرفیت و حساسیت بسیار بالایی برای یادگیری و رشدکردن دارند. هرچه محیط یادگیری کودک غنی‌تر باشد و فرصت‌های بیشتری برای تجربه‌کردن، جست‌وجوگری و ابراز برای او فراهم شود، با کیفیت بیشتری رشد می‌کند. هر یادگیری، زمینه یادگیری‌های بعدی را تقویت می‌کند. حضور کودکان در مراکز پیش‌دبستانی می‌تواند به رشد آنها در حوزه‌های جسمی، شناختی، عاطفی، اجتماعی و معنوی کمک کرده و آنها را برای ورود به دبستان نیز آماده کند. تعاملات و فعالیت‌هایی غنی در کنار هماهنگ‌بودن فرصت‌های پیش‌دبستانی با شرایط زندگی کودکان در هر منطقه، بر رشد همه‌جانبه و یکپارچه‌ کودکان تأثیر بسیاری دارد.
با این نگاه کودکی که ارتباطات خود را با کلماتی از دو زبان تجربه می‌کند، ظرفیت بیشتری برای رشد دارد، همچنین کودکی که در محلی زندگی می‌کند که دسترسی‌اش به درختان، حیوانات، خاک و آب بیشتر است، فرصت‌های غنی‌تری برای رشدکردن در اختیار دارد.
نکته اینجاست که آیا از این ظرفیت‌ها برای رشد همه‌جانبه کودکان استفاده می‌شود؟ عوامل مثبت می‌توانند به‌صورت معکوس عمل کنند؛ براي مثال در مناطق دوزبانه که کودک اصلا مواجهه‌ای با زبان فارسی ندارد، در واقع از مزیت دوزبانگی استفاده نمی‌شود؛ کودک در مواجهه با نظام رسمی تعلیم و تربیت کشور در دبستان دچار عقب‌افتادگی و افت تحصیلی و ضربه‌های روحی می‌شود یا اگر در مناطق دورافتاده‌تر از شهرها، از مزیت فضاهای طبیعی، بازی‌های محلی یا فرهنگ بومی در تولید برنامه درسی پیش‌دبستان استفاده نشود، در واقع کودکان فرصت‌های کمتری برای رشد خواهند داشت؛ ازاین‌رو توجه به ویژگی‌های مناطق از نظر زبان، فرهنگ، وضعیت اقتصادی و اجتماعی در نگاه توسعه‌ای به پیش‌دبستان بسیار اهمیت دارد.
حال باید دید توسعه کمّی و کیفی پیش‌دبستان در صورت رعایت‌کردن چه ظرافت‌هایی به توسعه عدالت آموزشی منجر می‌شود؛ توسعه‌ای که ظرفیت‌ها و نیازهای هر منطقه را شناخته و متناسب با آن برنامه‌ریزی و طراحی کند.
رشد کمّی و کیفی پیش‌دبستان نیازمند توجه به عوامل متعددی است که برخی از آنها را به‌اختصار بیان می‌کنیم.
تقویت مشارکت: سازمان‌های مردم‌نهاد، مؤسسات خصوصی آموزشی و پژوهشی و منابع مالی بنگاه‌های متعهد به مسئولیت اجتماعی، ظرفیت‌های گسترده‌ای دارند؛ می‌توان از این ظرفیت‌ها در طراحی برنامه درسی، آموزش و رشد حرفه‌ای مربیان، ارتقای کیفیت محیط‌های آموزشی، ایجاد علاقه در مخاطبان و پایش و ارزیابی کیفیت استفاده کرد. همکاری با این سازمان‌ها نیازمند ساختارهایی کاراست تا آنها بتوانند بیشترین تأثیرگذاری را در رشد کمّی و کیفی پیش‌دبستان بگذارند.
استفاده از نوآوری: ابعاد متنوع توسعه کمّی و کیفی پیش‌دبستان نظیر گسترش منابع مالی، ارتقای کیفیت مربیان و تسهیل و تقویت دسترسی در مناطق دورافتاده، نیازمند بهره‌گرفتن از روش‌هایی نوآورانه است، روش‌هایی مانند جمع‌سپاری برای شناسایی ایده‌های کارآمد و یافتن راه‌حل، سرمایه‌گذاری جمعی برای تأمین منابع مالی و روش‌های آنلاین و اعزام تیم‌های سیار تربیت مربی کودک برای رشد حرفه‌ای مربیان.
ارزیابی اثربخشی: در هر فعالیتی که قرار است به توسعه و افزایش کیفیت بینجامد، ارزیابی بسیار مهم است؛ ضروری است ابتدا اقدامات متنوعی انجام شود، سپس هرکدام متناسب با اهداف مورد نظر ارزیابی شوند و در پایان زیرساخت‌هایی فراهم شود تا اقدامات موفق فراگیر شوند و مقیاس آنها در عمل گسترده شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.