|

عدم رشد کیفی و تعالی کنشگران سیاسی و مدنی

حسین صداقت

مسئولیت‌پذیری سیاسی و اجتماعی شهروندان، همواره یکی از دغدغه‌های مهم و اساسیِ پیشِ‌ روی جوامع در حال گذار به دموکراسی بوده و هست. در اهمیت مشارکت مدنی و سیاسی شهروندان کمترین تردیدی وجود ندارد و توسعه سیاسی و اجتماعی نیازمند گسترش این مشارکت‌ها هست. هر جامعه‌ای برای زنده‌بودن نیاز به مشارکت شهروندان خود دارد، اما موضوعی که کمتر در تحلیل مشارکت‌های سیاسی و اجتماعی بدان پرداخته می‌شود، انگیزه‌های مشارکت و نحوه آن است.
آنچه این روزها در جامعه ما و خصوصاً فضای سیاسی و اجتماعی استان بوشهر بیشتر به چشم می‌آید، نه رشد کیفی و تعالی کنشگران سیاسی و مدنی، که ظهور پدیده‌هایی است که از عناوین کنشگر مدنی یا فعال سیاسی همانند یک برچسب، برای تمایز بخشیدن میان خود و سایر مردم استفاده می‌کنند. کافی است نگاهی اجمالی به فضای مجازی داشته باشیم تا با انبوهی از مطالب ظاهراً انتقادی مواجه شویم که بنا دارند گامی در بهبود و اصلاح وضعیت موجود بردارند، اما آنچه از این مطالب برداشت می‌شود، همان‌طور که در پایان این مطالب می‌توان دید که نویسنده خود را به‌عنوان یک کنشگر معرفی می‌نماید، نوعی از خودشیفتگی مزمن است که به عقیده نگارنده می‌تواند آفت توسعه سیاسی و اجتماعی باشد.
آنچه در این نوشته کوتاه تلاش می‌شود به آن اشاره شود، آسیب‌شناسی این‌گونه از فعالیت‌های سیاسی و مدنی از منظری هستی شناسانه و مداقه در مورد اصالت این سنخ از فعالیت‌ها و امکان تأثیرگذاری بنیادین بر نظام اجتماعی و سیاسی است، چراکه اگر این رویه‌ها توان تولید نظام معنایی و ارزشی جدیدی را نداشته باشد، نه‌تنها تأثیری در بهبود وضعیت اجتماعی و سیاسی نخواهد داشت، که می‌تواند اختلال نیز تولید کنند.
پیر بوردیو، جامعه‌شناس فرانسوی، در کتاب مهم و تأثیرگذار خود، تمایز، به واکاوی نظام‌های معنایی حاصل از ایجاد تمایزات طبقات اجتماعی می‌پردازد. در این فرصت کوتاه به یکی از ایده‌های اساسی مطرح‌شده از سوی بوردیو اشاره می‌کنم که چگونه ایجاد تمایز حول کردارهای انسانی می‌تواند ساختارهای موجود را بازتولید کند. هرگونه فعالیت بدون آنکه دغدغه مواجهه با نظام‌های معنایی و ارزشی را داشته باشد عملاً نظم حاکم را بازتولید و ضمانت مقبوليت آن را فراهم می‌کند.
ماجرای به‌کاربرده شدن فله‌ای القاب کنشگر و فعال سیاسی و اجتماعی همانند معضل خود دکتر پنداری که این روزها گریبان گیر جامعه ماست، در چارچوب نظریه بوردیو می‌تواند یکی از عوامل امتناع توسعه در جامعه ما باشد.
اگر به زبان متفاوتی بخواهم بر معنای کنشگری اجتماعی و سیاسی بپردازم، کنشگری یعنی نیکی کردن و مطالبه خیر جمعی داشتن. اما نیکی کردن به چه شکلی؟ هانا آرنت، متفکر یهودی در کتاب «در اعصار ظلمانی» می‌گوید نیکی زمانی نیکی است که محسوس نباشد. همین‌که کسی بگوید من نیکی کرده‌ام یا فعالیت انجام داده‌ام تبدیل به یک شهروند خوب می‌شود. ضرورت نیکی کردن یا فعالیت اجتماعی و سیاسی، دم‌دستی نشدن و پرهیز از افتادن به دام ابتذال و عادی شدن است تا بتواند عامل ایجاد یک نظام معنایی و ارزشی متفاوت باشد.
حضور این به‌اصطلاح فعالان همراه با ظهور فناوری‌های نوین و شبکه‌های اجتماعی مجازی بوده که خود این موضوع می‌تواند نمایانگر اصالت و هویت ایشان باشد. در این فضا، هر فردی می‌تواند بدون آنکه تجربه‌ای زیسته از تمرین مدنی و سیاسی در فضای حقیقی داشته باشد، به‌عنوان یک فعال خود را نمایش دهد. البته این ضعف به معنای انکار پتانسیل‌های گسترده‌ای که فضای مجازی دارد نیست و تنها یکی از تبعات مجازی شدن عرصه عمومی است.
در پایان یکی از مهم‌ترین ملاک‌های فعال سیاسی و اجتماعی بودن، دارا بودن اصول اخلاقی و هویتی است، که متأسفانه این شاخصه مهم طی سالیان گذشته محوشده است، و بخش بزرگی از این مدعیان عملاً تبدیل‌شده‌اند به یک کارمند که سهم خودشان را از نظام اجتماعی و سیاسی می‌طلبند.

مسئولیت‌پذیری سیاسی و اجتماعی شهروندان، همواره یکی از دغدغه‌های مهم و اساسیِ پیشِ‌ روی جوامع در حال گذار به دموکراسی بوده و هست. در اهمیت مشارکت مدنی و سیاسی شهروندان کمترین تردیدی وجود ندارد و توسعه سیاسی و اجتماعی نیازمند گسترش این مشارکت‌ها هست. هر جامعه‌ای برای زنده‌بودن نیاز به مشارکت شهروندان خود دارد، اما موضوعی که کمتر در تحلیل مشارکت‌های سیاسی و اجتماعی بدان پرداخته می‌شود، انگیزه‌های مشارکت و نحوه آن است.
آنچه این روزها در جامعه ما و خصوصاً فضای سیاسی و اجتماعی استان بوشهر بیشتر به چشم می‌آید، نه رشد کیفی و تعالی کنشگران سیاسی و مدنی، که ظهور پدیده‌هایی است که از عناوین کنشگر مدنی یا فعال سیاسی همانند یک برچسب، برای تمایز بخشیدن میان خود و سایر مردم استفاده می‌کنند. کافی است نگاهی اجمالی به فضای مجازی داشته باشیم تا با انبوهی از مطالب ظاهراً انتقادی مواجه شویم که بنا دارند گامی در بهبود و اصلاح وضعیت موجود بردارند، اما آنچه از این مطالب برداشت می‌شود، همان‌طور که در پایان این مطالب می‌توان دید که نویسنده خود را به‌عنوان یک کنشگر معرفی می‌نماید، نوعی از خودشیفتگی مزمن است که به عقیده نگارنده می‌تواند آفت توسعه سیاسی و اجتماعی باشد.
آنچه در این نوشته کوتاه تلاش می‌شود به آن اشاره شود، آسیب‌شناسی این‌گونه از فعالیت‌های سیاسی و مدنی از منظری هستی شناسانه و مداقه در مورد اصالت این سنخ از فعالیت‌ها و امکان تأثیرگذاری بنیادین بر نظام اجتماعی و سیاسی است، چراکه اگر این رویه‌ها توان تولید نظام معنایی و ارزشی جدیدی را نداشته باشد، نه‌تنها تأثیری در بهبود وضعیت اجتماعی و سیاسی نخواهد داشت، که می‌تواند اختلال نیز تولید کنند.
پیر بوردیو، جامعه‌شناس فرانسوی، در کتاب مهم و تأثیرگذار خود، تمایز، به واکاوی نظام‌های معنایی حاصل از ایجاد تمایزات طبقات اجتماعی می‌پردازد. در این فرصت کوتاه به یکی از ایده‌های اساسی مطرح‌شده از سوی بوردیو اشاره می‌کنم که چگونه ایجاد تمایز حول کردارهای انسانی می‌تواند ساختارهای موجود را بازتولید کند. هرگونه فعالیت بدون آنکه دغدغه مواجهه با نظام‌های معنایی و ارزشی را داشته باشد عملاً نظم حاکم را بازتولید و ضمانت مقبوليت آن را فراهم می‌کند.
ماجرای به‌کاربرده شدن فله‌ای القاب کنشگر و فعال سیاسی و اجتماعی همانند معضل خود دکتر پنداری که این روزها گریبان گیر جامعه ماست، در چارچوب نظریه بوردیو می‌تواند یکی از عوامل امتناع توسعه در جامعه ما باشد.
اگر به زبان متفاوتی بخواهم بر معنای کنشگری اجتماعی و سیاسی بپردازم، کنشگری یعنی نیکی کردن و مطالبه خیر جمعی داشتن. اما نیکی کردن به چه شکلی؟ هانا آرنت، متفکر یهودی در کتاب «در اعصار ظلمانی» می‌گوید نیکی زمانی نیکی است که محسوس نباشد. همین‌که کسی بگوید من نیکی کرده‌ام یا فعالیت انجام داده‌ام تبدیل به یک شهروند خوب می‌شود. ضرورت نیکی کردن یا فعالیت اجتماعی و سیاسی، دم‌دستی نشدن و پرهیز از افتادن به دام ابتذال و عادی شدن است تا بتواند عامل ایجاد یک نظام معنایی و ارزشی متفاوت باشد.
حضور این به‌اصطلاح فعالان همراه با ظهور فناوری‌های نوین و شبکه‌های اجتماعی مجازی بوده که خود این موضوع می‌تواند نمایانگر اصالت و هویت ایشان باشد. در این فضا، هر فردی می‌تواند بدون آنکه تجربه‌ای زیسته از تمرین مدنی و سیاسی در فضای حقیقی داشته باشد، به‌عنوان یک فعال خود را نمایش دهد. البته این ضعف به معنای انکار پتانسیل‌های گسترده‌ای که فضای مجازی دارد نیست و تنها یکی از تبعات مجازی شدن عرصه عمومی است.
در پایان یکی از مهم‌ترین ملاک‌های فعال سیاسی و اجتماعی بودن، دارا بودن اصول اخلاقی و هویتی است، که متأسفانه این شاخصه مهم طی سالیان گذشته محوشده است، و بخش بزرگی از این مدعیان عملاً تبدیل‌شده‌اند به یک کارمند که سهم خودشان را از نظام اجتماعی و سیاسی می‌طلبند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.