|

پیشینه فعالیت‌های اجتماعی و مدنی در استان بوشهر

سودابه زيارتي

با نگاهی به تاریخ شکل‌گیری کنشگری مدنی در دنیا متوجه می‌شویم که روند شکل‌گیری فعالیت‌های مدنی، ابتدا در کشورهایی پایه‌ریزی شده است که به لحاظ ساختاری، دموکراتیک بوده و بر شرکت افراد جامعه در حوزه‌های اجتماعی، سیاسی، مذهبی تاکید می‌شده و این نظام‌ها بر آموزش افراد جامعه و آماده‌نمودن آن‌ها جهت فعالیت در امور مختلف به‌صورت تخصصی حرکت می‌کرده‌اند. بنابراین فعالیت‌های مدنی منحصر به افرادی متخصص بوده که در این زمینه‌ها مهارت داشته‌اند.
لادن رهبری، جامعه‌شناس در مقاله « سرمایه اجتماعی و فعالیت‌های مدنی» به این مساله اشاره کرده و اواخر قرن بیستم را زمان شکل‌گیری فعالیت‌های افراد عادی جامعه در فرآیندهای مدنی می‌داند.
پیش از آن در ايران باستان شاهد حرکت‌هاي اجتماعی در قالب انجمن‌های مختلف هستیم و در این زمان گروه‌هاي خيريه و مردمي، همواره نقش اساسي در ياري‌رساندن به افراد نيازمند، ايفا کرده‌اند. نگاهي به عملکرد اين گروه‌ها نشان مي‌دهد که در مجموعه کار داوطلبانه در ايران جاذبه‌هاي خود را از ارزش‌هاي ملي و سنت‌ها و باور ديني مي‌گرفته و خدمت به مردم به‌عنوان وظيفه مقدس ديني و کساني که اين خدمات را انجام مي‌دادند، همواره مورد احترام مردم بودند. این‌گونه فعالیت‌ها از آغاز مشروطه، شکلی جدی به‌خود گرفت.
درباره پیشینه فعالیت‌های اجتماعی و مدنی در استان بوشهر، سیدقاسم یاحسینی، استاد دانشگاه و پژوهشگر تاریخ به شرق گفت:
«قطعا از دوران مشروطیت، فعال سیاسی وجود داشته است که در حوزه سیاست و کنش سیاسی فعالیت می‌کردند. اغلب متموّلان و تجار ما در عین حالی که تجارت می‌کردند، بعضا کار سیاسی هم می‌کردند.
درباره فعالیت‌های اجتماعی نیز می‌توان به کسانی اشاره کرد ‌که در امور خیریه و وقف فعالیت و افرادی که در امور خیریه اعم از مسلمان و اقلیت‌های مذهبی شرکت می‌کردند بسیار زیاد بودند؛ کسانی‌که یتیم‌خانه‌ها را اداره و یا به زنان بی‌بضاعت کمک می‌کردند و ... . این افراد در حوزه فعالان اجتماعی تعریف می‌شوند. فعالیت این افراد برای بالا‌بردن سطح رفاه شهروندی و نیز آرمان‌های خاص خود بوده است. از دوران مشروطه به بعد، یعنی طی یکصدسال اخیر افراد زیادی بودند که در این راستا فعالیت می‌کردند و کارنامه درخشانی نیز داشته‌اند. بنابراین فعال اجتماعی را باید به زیرمجموعه‌های متعددی تقسیم کنیم و برای هر یک از آن‌ها در تاریخ بوشهر مصداق‌هایی را بیاوریم.
به‌عنوان مثال در امر وقف، واقفانی مثل خاندان آل عصفور، خاندان بحرانی، مرحوم میرزا محمدرضا کازرونی و ... را می‌توان مثال زد که اموال خود را به‌نفع عموم مردم وقف می‌کردند و جزء فعالان اجتماعی محسوب می‌شوند. در حوزه کنش سیاسی، حکمرانان و رجال سیاسی آن‌زمان بودند که در این دسته قرار می‌گیرند. در حوزه امور خیریه همچون ساخت مدرسه، بیمارستان و... افراد زیادی داشتیم از جمله یک چهره ارمنی داریم به‌نام موسس‌خان ارمنی. ایشان در دوران پیش از مشروطه تا انقلاب مشروطه در بوشهر موجب خدمات بسیار زیادی بوده است. به‌عنوان مثال در هیات امنای مدرسه سعادت حضور داشته و خود او مدرسه علامه را در بوشهر تاسیس می‌کند. به‌صورت رایگان پسران و دختران یتیم و بی‌بضاعت ارمنی را درس می‌داده همچنین قصد داشت که بیمارستانی را در بوشهر بسازد که البته موفق نشد. او همچنین عضو کتابخانه اسلامیه بوشهر و قرائت‌خانه مدرسه سعادت بوده و نیز در اداره گمرک نیز کارهای عام‌المنفعه زیادی انجام می‌داده است و به باور من یکی از تیپیک‌ترین چهره‌های فعال اجتماعی در بوشهر، همین موسس‌خان ارمنی بوده است. البته آنچنان که باید و شاید کارنامه شناخته‌شده‌ای از او در دست نیست اما اطلاعات کلی را درباره او می‌توانید در کتاب «عیسویان در بوشهر» نوشته دکتر عبدالکریم مشایخی بخوانید.
درباره این قبیل امور خیریه در بوشهر به علت این‌که کار مطالعاتی زیادی در این زمینه انجام نشده است، اطلاعات مستند وجود ندارد اما در تاریخ شفاهی می‌توان این مدارک را یافت.
از سوی دیگر افرادی هم بودند که در حوزه مدنی به‌عنوان فعالان مدنی شناخته می‌شوند که مهم‌ترین‌شان اقای میرزاعلی کازرونی است. ایشان در خلال انقلاب مشروطیت تا دوران رضاشاه، کارنامه سیاسی داشت و در زمان انگلیسی‌ها هم مبارزه می‌کرد. در حوزه فعاليت فرهنگی نیز روزنامه‌نگار برجسته‌ای به‌نام مظفری، مرحوم اخوت، خانم شوکت سلامی و ... که در دوران مشروطه تا رضاشاه فعالیت می‌کردند. من چند سال پیش کتابی منتشر کردم به‌نام « روزنامه مظفری بوشهر وضعیت زنان پیش از مشروطه» و در آن فعالیت‌های وی و خدماتی که به زنان در زمان قبل از انقلاب مشروطه داشتند را مورد تجزیه و تحلیل قرار دادم. همچنین درباره کارنامه آقای کازرونی نیز آقای علی حق‌شناس استاد دانشگاه آزاد، منوگرافی‌اي به‎نام «فراز و فرود شخصیت میرزاعلی کازرونی» که در آن اطلاعات بسیار خوبی در مورد کنش سیاسی و اجتماعی این شخصیت در خلال انقلاب مشروطیت تا جنگ جهانی اول وجود دارد.»
در خلال انقلاب مشروطیت به‌طور کلی در ایران انجمن‌های مختلفی شکل گرفتند و در بوشهر نیز 14 انجمن شکل گرفت.
همچنین از زمان تأسیس نخستین تشکل‌های صنفی تجار بوشهر همچون «انجمن تجارت بوشهر» (در سال 1325 ﻫ.ق، در زمان مظفرالدین‌شاه قاجار و یک سال پس از صدور فرمان مشروطیت) و سپس «اتاق تجارت بوشهر» (در سال 1327 ﻫ.ق)‌، تا امروز که به نام «اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی بندر بوشهر» فعالیت می‌کند، بیش از صد سال می‌گذرد. از آنجا که فعالیت‌های این تشکل همواره به‌صورت دقیق و منظم ثبت و ضبط می‌ شد، اکنون میراث ارزشمندی از تاریخ این تشکل در قالب اسناد در بایگانی اتاق بازرگانی برجای مانده است. اگر چه متأسفانه بخشی از اسناد قدیمی‌تر، مربوط به اواخر عصر قاجار در گذر ایام از بین رفته، اما خوشبختانه از اوایل دهۀ 1300 ﻫ.ش اسنادی در اتاق بازرگانی کنونی باقی مانده است که بی‌گمان بخشی از تاریخ اقتصادی معاصر بوشهر و فعالان در این بخش را نشان می‌دهد.

با نگاهی به تاریخ شکل‌گیری کنشگری مدنی در دنیا متوجه می‌شویم که روند شکل‌گیری فعالیت‌های مدنی، ابتدا در کشورهایی پایه‌ریزی شده است که به لحاظ ساختاری، دموکراتیک بوده و بر شرکت افراد جامعه در حوزه‌های اجتماعی، سیاسی، مذهبی تاکید می‌شده و این نظام‌ها بر آموزش افراد جامعه و آماده‌نمودن آن‌ها جهت فعالیت در امور مختلف به‌صورت تخصصی حرکت می‌کرده‌اند. بنابراین فعالیت‌های مدنی منحصر به افرادی متخصص بوده که در این زمینه‌ها مهارت داشته‌اند.
لادن رهبری، جامعه‌شناس در مقاله « سرمایه اجتماعی و فعالیت‌های مدنی» به این مساله اشاره کرده و اواخر قرن بیستم را زمان شکل‌گیری فعالیت‌های افراد عادی جامعه در فرآیندهای مدنی می‌داند.
پیش از آن در ايران باستان شاهد حرکت‌هاي اجتماعی در قالب انجمن‌های مختلف هستیم و در این زمان گروه‌هاي خيريه و مردمي، همواره نقش اساسي در ياري‌رساندن به افراد نيازمند، ايفا کرده‌اند. نگاهي به عملکرد اين گروه‌ها نشان مي‌دهد که در مجموعه کار داوطلبانه در ايران جاذبه‌هاي خود را از ارزش‌هاي ملي و سنت‌ها و باور ديني مي‌گرفته و خدمت به مردم به‌عنوان وظيفه مقدس ديني و کساني که اين خدمات را انجام مي‌دادند، همواره مورد احترام مردم بودند. این‌گونه فعالیت‌ها از آغاز مشروطه، شکلی جدی به‌خود گرفت.
درباره پیشینه فعالیت‌های اجتماعی و مدنی در استان بوشهر، سیدقاسم یاحسینی، استاد دانشگاه و پژوهشگر تاریخ به شرق گفت:
«قطعا از دوران مشروطیت، فعال سیاسی وجود داشته است که در حوزه سیاست و کنش سیاسی فعالیت می‌کردند. اغلب متموّلان و تجار ما در عین حالی که تجارت می‌کردند، بعضا کار سیاسی هم می‌کردند.
درباره فعالیت‌های اجتماعی نیز می‌توان به کسانی اشاره کرد ‌که در امور خیریه و وقف فعالیت و افرادی که در امور خیریه اعم از مسلمان و اقلیت‌های مذهبی شرکت می‌کردند بسیار زیاد بودند؛ کسانی‌که یتیم‌خانه‌ها را اداره و یا به زنان بی‌بضاعت کمک می‌کردند و ... . این افراد در حوزه فعالان اجتماعی تعریف می‌شوند. فعالیت این افراد برای بالا‌بردن سطح رفاه شهروندی و نیز آرمان‌های خاص خود بوده است. از دوران مشروطه به بعد، یعنی طی یکصدسال اخیر افراد زیادی بودند که در این راستا فعالیت می‌کردند و کارنامه درخشانی نیز داشته‌اند. بنابراین فعال اجتماعی را باید به زیرمجموعه‌های متعددی تقسیم کنیم و برای هر یک از آن‌ها در تاریخ بوشهر مصداق‌هایی را بیاوریم.
به‌عنوان مثال در امر وقف، واقفانی مثل خاندان آل عصفور، خاندان بحرانی، مرحوم میرزا محمدرضا کازرونی و ... را می‌توان مثال زد که اموال خود را به‌نفع عموم مردم وقف می‌کردند و جزء فعالان اجتماعی محسوب می‌شوند. در حوزه کنش سیاسی، حکمرانان و رجال سیاسی آن‌زمان بودند که در این دسته قرار می‌گیرند. در حوزه امور خیریه همچون ساخت مدرسه، بیمارستان و... افراد زیادی داشتیم از جمله یک چهره ارمنی داریم به‌نام موسس‌خان ارمنی. ایشان در دوران پیش از مشروطه تا انقلاب مشروطه در بوشهر موجب خدمات بسیار زیادی بوده است. به‌عنوان مثال در هیات امنای مدرسه سعادت حضور داشته و خود او مدرسه علامه را در بوشهر تاسیس می‌کند. به‌صورت رایگان پسران و دختران یتیم و بی‌بضاعت ارمنی را درس می‌داده همچنین قصد داشت که بیمارستانی را در بوشهر بسازد که البته موفق نشد. او همچنین عضو کتابخانه اسلامیه بوشهر و قرائت‌خانه مدرسه سعادت بوده و نیز در اداره گمرک نیز کارهای عام‌المنفعه زیادی انجام می‌داده است و به باور من یکی از تیپیک‌ترین چهره‌های فعال اجتماعی در بوشهر، همین موسس‌خان ارمنی بوده است. البته آنچنان که باید و شاید کارنامه شناخته‌شده‌ای از او در دست نیست اما اطلاعات کلی را درباره او می‌توانید در کتاب «عیسویان در بوشهر» نوشته دکتر عبدالکریم مشایخی بخوانید.
درباره این قبیل امور خیریه در بوشهر به علت این‌که کار مطالعاتی زیادی در این زمینه انجام نشده است، اطلاعات مستند وجود ندارد اما در تاریخ شفاهی می‌توان این مدارک را یافت.
از سوی دیگر افرادی هم بودند که در حوزه مدنی به‌عنوان فعالان مدنی شناخته می‌شوند که مهم‌ترین‌شان اقای میرزاعلی کازرونی است. ایشان در خلال انقلاب مشروطیت تا دوران رضاشاه، کارنامه سیاسی داشت و در زمان انگلیسی‌ها هم مبارزه می‌کرد. در حوزه فعاليت فرهنگی نیز روزنامه‌نگار برجسته‌ای به‌نام مظفری، مرحوم اخوت، خانم شوکت سلامی و ... که در دوران مشروطه تا رضاشاه فعالیت می‌کردند. من چند سال پیش کتابی منتشر کردم به‌نام « روزنامه مظفری بوشهر وضعیت زنان پیش از مشروطه» و در آن فعالیت‌های وی و خدماتی که به زنان در زمان قبل از انقلاب مشروطه داشتند را مورد تجزیه و تحلیل قرار دادم. همچنین درباره کارنامه آقای کازرونی نیز آقای علی حق‌شناس استاد دانشگاه آزاد، منوگرافی‌اي به‎نام «فراز و فرود شخصیت میرزاعلی کازرونی» که در آن اطلاعات بسیار خوبی در مورد کنش سیاسی و اجتماعی این شخصیت در خلال انقلاب مشروطیت تا جنگ جهانی اول وجود دارد.»
در خلال انقلاب مشروطیت به‌طور کلی در ایران انجمن‌های مختلفی شکل گرفتند و در بوشهر نیز 14 انجمن شکل گرفت.
همچنین از زمان تأسیس نخستین تشکل‌های صنفی تجار بوشهر همچون «انجمن تجارت بوشهر» (در سال 1325 ﻫ.ق، در زمان مظفرالدین‌شاه قاجار و یک سال پس از صدور فرمان مشروطیت) و سپس «اتاق تجارت بوشهر» (در سال 1327 ﻫ.ق)‌، تا امروز که به نام «اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی بندر بوشهر» فعالیت می‌کند، بیش از صد سال می‌گذرد. از آنجا که فعالیت‌های این تشکل همواره به‌صورت دقیق و منظم ثبت و ضبط می‌ شد، اکنون میراث ارزشمندی از تاریخ این تشکل در قالب اسناد در بایگانی اتاق بازرگانی برجای مانده است. اگر چه متأسفانه بخشی از اسناد قدیمی‌تر، مربوط به اواخر عصر قاجار در گذر ایام از بین رفته، اما خوشبختانه از اوایل دهۀ 1300 ﻫ.ش اسنادی در اتاق بازرگانی کنونی باقی مانده است که بی‌گمان بخشی از تاریخ اقتصادی معاصر بوشهر و فعالان در این بخش را نشان می‌دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.