|

مدنیت، شهروندی و کنش‌های معطوف به اخلاق

ستاره تناور

ما در جامعه‌ای زیست می‌کنیم که برخي آسیب‌ها را به‌ دوش می‌کشد. آسیب‌هایی که هر یک تهدیدی است در ساحت اجتماعی‌ ما. با تامل بیشتر متوجه خواهیم شد که ریشه این آسیب‌ها به تک‌تک افراد جامعه بر‌می‌گردد. هر‌چند افراد خود، ریشه مشکلات و معضلات کنونی را در مسائل مختلفی مانند دولت، مسوولان و... می‌بینند. اما همین موارد نیز با نگاهی عمیق‌تر به خود ما به‌عنوان افراد یک جامعه و جزئی از کل خواهد رسید. قوانین به‌وجود‌آمده در قالب قانون اساسی هر کشور، در راستای نظم‌دهی و انسجام یک اجتماع‌ موجودیت یافته تا این کل(جامعه) در مسیر خود بتواند مشکلات را رفع و به حرکت ادامه دهد.
در جامعه‌ای که مدیران یا مسوولان آن قوانین را کاملا اجرا نکنند یا خود را ملزم به رعایت حقوق قانونی همه افراد ندانند، پویایی و حرکت دچار اختلال می‌شود. قدرت و منابع و امکانات در دست عده‌ای محدود در گردش است. مناسبات قانونی نیز دگرگون شده‌ و از ضابطه به رابطه تغییر مسیر می‌دهد. سیستم‌های اداری دچار فساد و تخلف می‌شوند و این چرخه معیوب همچنان ادامه می‌یابد. در وضعیتی این چنین چه باید کرد؟
در این وضعیت فقط مردمان آن جامعه هستند که باید خود حرکتی در جهت رفع نواقص و برگشت به قانون انجام دهند. با مطالبه‌گری و بالا‌بردن آگاهی خود و دیگران.‌ اینجاست که جامعه مدنی تولد یافته و شکل می‌گیرد.
جامعه مدنی، جامعه‌ای است قانونمند و مبتنی بر قراردادهای اجتماعی، شفاف، حافظ حقوق افراد، مبتنی بر حاکمیت ملی، توزیع‌کننده قدرت در چهارچوب احزاب و شوراها.‌ در این تلقی وقتی اصطلاح جامعه مدنی به‌کار می‌رود، اشاره به کل جامعه است.(1) این معنا، جامعه مدنی را به عنوان یک آرمانشهر یا اتوپیا در نظر می‌گیرد و البته جامعه ما با آن فاصله‌ای بسیار دارد.
تعریف دیگر شاید به واقعیت جامعه کنونی ما نزدیک‌تر باشد. در این تعریف جامعه مدنی را فضای حائل میان دولت و خانواده معرفی می‌کند.(2) بنابراین جامعه مدنی حوزه‌ای از روابط اجتماعی فارغ از دخالت مستقیم دولت و مرکب از نهادهای عمومی و گروهی است. جامعه مدنی، عرصه قدرت اجتماعی است؛ در حالی‌که دولت عرصه قدرت سیاسی و آمرانه است. (3)فعال مدنی نیز که فعالیت او به‌صورت داوطلبانه است با حساسیت، پیگیر مسایلی، همچون حقوق شهروندی، بهبود ساختارها، مسائل محیط زیستی، حقوق اقلیت ها و... در‌ جامعه خود می‌شود.
با این تعاریف، راه فعالان اجتماعی تا‌حدودی روشن می‌شود. فعال اجتماعی با کنش‌های به‌موقع و مداوم، در عرصه واقعی زندگی به فعالیت پرداخته و نسبت به محیط پیرامون و دیگری احساس مسوولیت می‌کند.
در بوشهر، اندک مدتی است که واژه فعال اجتماعی به‌صورت گسترده مورد استفاده قرار می‌گیرد. گروه‌های مجازی متعددی بر همین پایه ساخته شده است. فعالان اجتماعی با تمرکز بر معضلات و مسائل شهری بیشتر در همین زمینه فعالیت می‌کنند. همشهریان بوشهری و فعالان اجتماعی عرصه مجازی، بیشتر ساعات خود را به بحث‌و‌جدل در شبکه‌های اجتماعی می‌گذرانند. بحث‌هایی که اغلب بی‌نتیجه می‌ماند. چرا که فضای مجازی امکانات گفت‌و‌گوی محدودی دارد و وقت افراد بیشتر صرف شرح گفته‌هایشان و حل سوء‌تفاهم ها می‌کنند. اما باید متوجه باشیم که فعالیت اجتماعی با فعالیت مجازی متفاوت است.
البته به‌طور خاص گروهی از فعالان اجتماعی بوشهر با برگزاری جلسات هفتگی‌ تا‌حدودی این نقص را جبران کرده‌اند. نفس حرکت و موجودیت این گروه از فعالان اجتماعی بسیار عالی است، بعد از سال‌ها عدم مطالبه‌گری بوشهری‌ها حتی در ساده‌ترین و به حق‌ترین حقوق خود، تعدادی و مساله مهم مطالبه‌گری و پرسش‌گری را به‌عرصه عمومی آورده‌اند. اکنون در این برهه زمانی نام فعال اجتماعی دیگر نا‌آشنا نیست.
اما نکته قابل ذکر، استفاده افراد سود‌جو، چه در میان مسوولان و چه در بین افراد دیگر از نام فعال اجتماعی و هزینه‌کردن آن برای مقاصد فردی است. این آسیب جدیست که فعالیت‌های مدنی وارد بازی‌های سیاسی شود، نتیجه آن این است که؛ اعتماد عمومی نسبت به فعالیت داوطلبانه این قشر کم‌رنگ شده و از بین برود.
بهترین و موثرترین راه آن است که فعالان اجتماعی همت زیادی در بالا‌بردن دانش خود و هم‌زمان انتقال آن به دیگر افراد داشته باشند. هم‌زمان با پیگیری مسائل شهری به آموزش و برگزاری نشست‌های آموزشی در حوزه اخلاق و حقوق شهروندی، مهارت‌های زندگی و... اهتمام ورزند. آگاهی باعث تقویت دید افراد و جهان‌بینی آنان خواهد شد. مجهز‌کردن خود به اخلاق و متعهد‌بودن به آن از دیگر راه‌هایی است که می‌توان با آن سدی در مقابل سود‌جویان ساخت تا این واژه را مصادره نکنند.
منابع: 1. جامعه مدنی به‌زبان ساده، ماهنامه ایران فردا- 2. فرهنگ علوم سیاسی آکسفورد- 3. عقل در سیاست: سی‌و‌پنج گفتار در فلسفه، جامعه‌شناسی و توسعه سیاست

ما در جامعه‌ای زیست می‌کنیم که برخي آسیب‌ها را به‌ دوش می‌کشد. آسیب‌هایی که هر یک تهدیدی است در ساحت اجتماعی‌ ما. با تامل بیشتر متوجه خواهیم شد که ریشه این آسیب‌ها به تک‌تک افراد جامعه بر‌می‌گردد. هر‌چند افراد خود، ریشه مشکلات و معضلات کنونی را در مسائل مختلفی مانند دولت، مسوولان و... می‌بینند. اما همین موارد نیز با نگاهی عمیق‌تر به خود ما به‌عنوان افراد یک جامعه و جزئی از کل خواهد رسید. قوانین به‌وجود‌آمده در قالب قانون اساسی هر کشور، در راستای نظم‌دهی و انسجام یک اجتماع‌ موجودیت یافته تا این کل(جامعه) در مسیر خود بتواند مشکلات را رفع و به حرکت ادامه دهد.
در جامعه‌ای که مدیران یا مسوولان آن قوانین را کاملا اجرا نکنند یا خود را ملزم به رعایت حقوق قانونی همه افراد ندانند، پویایی و حرکت دچار اختلال می‌شود. قدرت و منابع و امکانات در دست عده‌ای محدود در گردش است. مناسبات قانونی نیز دگرگون شده‌ و از ضابطه به رابطه تغییر مسیر می‌دهد. سیستم‌های اداری دچار فساد و تخلف می‌شوند و این چرخه معیوب همچنان ادامه می‌یابد. در وضعیتی این چنین چه باید کرد؟
در این وضعیت فقط مردمان آن جامعه هستند که باید خود حرکتی در جهت رفع نواقص و برگشت به قانون انجام دهند. با مطالبه‌گری و بالا‌بردن آگاهی خود و دیگران.‌ اینجاست که جامعه مدنی تولد یافته و شکل می‌گیرد.
جامعه مدنی، جامعه‌ای است قانونمند و مبتنی بر قراردادهای اجتماعی، شفاف، حافظ حقوق افراد، مبتنی بر حاکمیت ملی، توزیع‌کننده قدرت در چهارچوب احزاب و شوراها.‌ در این تلقی وقتی اصطلاح جامعه مدنی به‌کار می‌رود، اشاره به کل جامعه است.(1) این معنا، جامعه مدنی را به عنوان یک آرمانشهر یا اتوپیا در نظر می‌گیرد و البته جامعه ما با آن فاصله‌ای بسیار دارد.
تعریف دیگر شاید به واقعیت جامعه کنونی ما نزدیک‌تر باشد. در این تعریف جامعه مدنی را فضای حائل میان دولت و خانواده معرفی می‌کند.(2) بنابراین جامعه مدنی حوزه‌ای از روابط اجتماعی فارغ از دخالت مستقیم دولت و مرکب از نهادهای عمومی و گروهی است. جامعه مدنی، عرصه قدرت اجتماعی است؛ در حالی‌که دولت عرصه قدرت سیاسی و آمرانه است. (3)فعال مدنی نیز که فعالیت او به‌صورت داوطلبانه است با حساسیت، پیگیر مسایلی، همچون حقوق شهروندی، بهبود ساختارها، مسائل محیط زیستی، حقوق اقلیت ها و... در‌ جامعه خود می‌شود.
با این تعاریف، راه فعالان اجتماعی تا‌حدودی روشن می‌شود. فعال اجتماعی با کنش‌های به‌موقع و مداوم، در عرصه واقعی زندگی به فعالیت پرداخته و نسبت به محیط پیرامون و دیگری احساس مسوولیت می‌کند.
در بوشهر، اندک مدتی است که واژه فعال اجتماعی به‌صورت گسترده مورد استفاده قرار می‌گیرد. گروه‌های مجازی متعددی بر همین پایه ساخته شده است. فعالان اجتماعی با تمرکز بر معضلات و مسائل شهری بیشتر در همین زمینه فعالیت می‌کنند. همشهریان بوشهری و فعالان اجتماعی عرصه مجازی، بیشتر ساعات خود را به بحث‌و‌جدل در شبکه‌های اجتماعی می‌گذرانند. بحث‌هایی که اغلب بی‌نتیجه می‌ماند. چرا که فضای مجازی امکانات گفت‌و‌گوی محدودی دارد و وقت افراد بیشتر صرف شرح گفته‌هایشان و حل سوء‌تفاهم ها می‌کنند. اما باید متوجه باشیم که فعالیت اجتماعی با فعالیت مجازی متفاوت است.
البته به‌طور خاص گروهی از فعالان اجتماعی بوشهر با برگزاری جلسات هفتگی‌ تا‌حدودی این نقص را جبران کرده‌اند. نفس حرکت و موجودیت این گروه از فعالان اجتماعی بسیار عالی است، بعد از سال‌ها عدم مطالبه‌گری بوشهری‌ها حتی در ساده‌ترین و به حق‌ترین حقوق خود، تعدادی و مساله مهم مطالبه‌گری و پرسش‌گری را به‌عرصه عمومی آورده‌اند. اکنون در این برهه زمانی نام فعال اجتماعی دیگر نا‌آشنا نیست.
اما نکته قابل ذکر، استفاده افراد سود‌جو، چه در میان مسوولان و چه در بین افراد دیگر از نام فعال اجتماعی و هزینه‌کردن آن برای مقاصد فردی است. این آسیب جدیست که فعالیت‌های مدنی وارد بازی‌های سیاسی شود، نتیجه آن این است که؛ اعتماد عمومی نسبت به فعالیت داوطلبانه این قشر کم‌رنگ شده و از بین برود.
بهترین و موثرترین راه آن است که فعالان اجتماعی همت زیادی در بالا‌بردن دانش خود و هم‌زمان انتقال آن به دیگر افراد داشته باشند. هم‌زمان با پیگیری مسائل شهری به آموزش و برگزاری نشست‌های آموزشی در حوزه اخلاق و حقوق شهروندی، مهارت‌های زندگی و... اهتمام ورزند. آگاهی باعث تقویت دید افراد و جهان‌بینی آنان خواهد شد. مجهز‌کردن خود به اخلاق و متعهد‌بودن به آن از دیگر راه‌هایی است که می‌توان با آن سدی در مقابل سود‌جویان ساخت تا این واژه را مصادره نکنند.
منابع: 1. جامعه مدنی به‌زبان ساده، ماهنامه ایران فردا- 2. فرهنگ علوم سیاسی آکسفورد- 3. عقل در سیاست: سی‌و‌پنج گفتار در فلسفه، جامعه‌شناسی و توسعه سیاست

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.