ضرورت توجه به جامعه مدني در گفتمان اصلاحات
بابك شاكر
آنچه تفكر سياسي امروز جامعه ايراني محسوب ميشود، تغيير از پراگماتيسم سياسي به سمت انتزاعي انديشيدن است. در جامعهاي كه محافظهكاري سياسي و توجه به منافع جاي خود را به انجامپذيري انديشههاي سياسي داده است و در گفتمان اخلاقيات، آزادي، مدارا بهعنوان نقطه انتزاعي انديشه محسوب ميشود و در عمل تفكراتي ماحصل جامعه پيشامدرن حضوري مؤثر دارد. درواقع گفتمان هیچگاه خود را به ظهور عملي نميرساند . اينجاست كه جامعهاي بسته و در رؤیا شكل ميگيرد كه در بهترين وجه آن آمال و آرزوهاي مردم در حوزه خصوصي باقي ميماند. رؤیا به زمان ميرود و گاهي در زمان فراموش ميشود. زيرا انجامپذيري آن به علت خصلتهاي تاريخي ناممكن است. اما چه چيزي ميتواند انديشههاي در انتزاع مانده را به انجامپذيري تبديل كند مبحثي ست كه در اين يادداشت به آن خواهم پرداخت :
نهادهای مدنی، توسعه سیاسی
نهادهای مدنی بهعنوان رکن اساسی جامعه مدنی محسوب میشوند، مشخصه اصلی این نهادها غیردولتی و مردمیبودن آنهاست که در قالب انجمنهای صنفی، احزاب سیاسی و تشکلها تعریف میشوند. این نهادها ساختاری از پایین به بالا دارند و در ساختار سیاسی یک کشور بر مبنای نوع کنشهای آنها شکل میگیرد. مهمترین مؤلفهی نهادهای مدنی عدم وابستگی مالی و ساختاری به دولت است، بلکه دولت به این نهادها میتواند وابستگی داشته باشد. بهطور مثال ماحصل کنشهای احزاب سیاسی در یک کشور، دولتی است که با رأی اکثریت به آن حزب تشکیل میشود، اما شخص به قدرت رسیده نمیتواند اولویتهای حزبی خود را در سیاستهای کلی کشور دخیل كند بلکه حزب با یک برنامه مشخص ساختاری از پایین به بالا، برای کنشهای قدرت تعیین میکند. توسعه سیاسی بهعنوان عامل ظهور و بروز نهادهای مدنی و توسعه قانونمند آنهاست که بهعنوان مفهومی در جامعهشناسی سیاسی مطرح میشود در بحث توسعه سیاسی کلیه کنشها مدنی شده و احزاب نقش اساسی دارند، قانون حکومت میکند. دولت مبتنی بر همان کنشهای مدنی به وجود میآید و نهادهای مدنی دیگر بهعنوان دولت سایه رفتار سیاسی دولت مرکزی را نظارت
میکنند، احزاب مخالف چالشهای قانونمند ایجاد میکنند و چرخه اصلاح و بهبود در وضعیت سیاسی شکل میگیرد.در چنين وضعيتي گروههاي به قدرت رسيده تفكري پيروز دارند اما اين پيروزي ماهيت سلطه پيدا نميكند زيرا نهادهاي ماحصل تفكر عملگرا باعث ميشود تا جلوي سلطه حزب، گروه و تشكل را بگيرد و اينگونه جامعهاي امن در ساختار سياسي به وجود ميآيد.
نهادهای مدنی شکلدهنده ساختار سیاسی
تاریخ تکامل بشر نشان داده است همهچیز تکاملی شکل میگیرد. یعنی اقتصاد روندی تکاملی در طول تاریخ داشته، زیست انسان از زندگیهای اولیه تا زندگی اجتماعی و شکلگیری حکومتها همگی روند تکاملی داشتهاند، فرهنگ نیز به همین شکل، ساختاری تکاملی دارد. روزگاری در بعضی کشورهای دنیا برتری نژاد بهعنوان عامل مهم فرهنگی بهحساب میآمد و اخلاق معیار محسوب میشد. شاید امروز هم همینگونه باشد اما بهمرورزمان و با تکامل فرهنگی این امر بهصورت یک ضد اخلاق درآمد. درواقع تکامل امری اخلاقی است. حال حضور فرد در قدرت نیز امری تکاملی است که از نفوذ نهادهای مدنی حاصل میشود، نبايد به اعطای نقش بخشی از طرف نهادهای مدنی به مدیریتهای سیاسی در حال تلاش در جهت به رسمیت شناختن احزاب و تشکلها توسط قدرتمندان پرداخت زيرا این امر کاملاً غیر تئوریک و مطلقاً اشتباه است كه با تعاریف دموکراتیک و نهادهای مدنی در تضاد عمده است. پس نباید روی میزان توازنی که فرد در قدرت میتواند ایجاد کند دقیق شویم، بلکه باید میزان کنشهای موجود در جامعه مدنی را مورد ارزیابی قرار دهیم و به سیرتکامل فرهنگی نیز شتاب بیشتری دهیم. امروزه قدرتمندان باید ماحصل عمل
مناسب نهادهای مدنی باشند و نه شکلدهنده، این ساختار متضاد با شکلگیری از پایین به بالاست .
پوپوليسم در تضاد طبقاتي
پوپوليسم زماني شدت ميگيرد كه جامعه تابعي از الزامات آنتاگونیستی يا تضاد منافع طبقاتي باشد كه توجه دولت به سمت طبقه بيشتر محروم باعث ميشود كه نوعي قدرت درون جامعه شكل بگيرد. اين قدرت كه ماحصل اعطاي منافعي به طبقهاي خاص و محروم از منافع است شكلي از پوپوليسم را جاري ميكند كه ميتواند براي تحقق جامعه مدني مانع محسوب شود. در باور اول بايد اين تضاد و شكاف توسط آگاهيبخشي و آشتيپذيري حل كرد آنگاه نهادهاي مدني در شرايطي يكسان به تحقق جامعه مدني بكوشند و از تمام بدنه اجتماع در راه نيل به اهداف استفاده كنند. توجه به مطالبات اقشار اجتماعي در قالبهاي عملگرايانه ميتواند دست دولتها را ببندد و آنها را با خواستهاي مدني همراه كند. زيرا بهبود وضعيت موجود طبقات بيشتر محروم ميتواند خطر بحران در شكلگيري جامعه مدني را كم كند. اين در شرايطي است كه هرگونه لاپوشاني و نديدن باعث ظهور بحرانهاي پوپوليستي در تحقق اهداف مدني ميگردد.
نهادهای مدنی و قدرت بینش سیاسي
در کشوری که نهادهای مدنی شکل میگیرند، مردم به آینده نگاهدارند، این به معنای این است که این ملت بینشی عمیق نسبت به آینده سیاسی خود پیدا میکنند و ضرورت ایجاد نهادهایی برای کنشهای مدنی و سیاسی احساس میکنند.جوامع بينشمند جوامعي هستند كه ميتوانند از ماهيت سوبژكتيو به ساختاري آبژكتيو تبديل ميشود و روزبهروز شكل شهودي بيشتري ميیابد.در بحث زوال دولتهایی که نهادهای مدنی در آن نقشی ندارند همین نکته بس که جامعهای بدون بینش را دارا بودهاند. نگاه بینشمند نگاهی رو به آینده است، از گذشته صرفاً در چرخه بهبود بهره میگیرد و تاریخ را امری پشتوانهای میداند. در اینچنین جامعهاي ماهيت تفكر نو شكلي انتزاعي نمیيابد كه سالها مردم براي دستيابي به مؤلفههای توسعهاي در خيال زندگي كنند بلكه بهواسطه نهادهاي مدني مطالبات خود را هدفمند و استراتژيك دنبال ميكنند.دولت نميتواند حركت روبهجلو را متوقف كند زيرا در تقابل با خواست اكثريتي قرار خواهد گرفت و بهناچار مجبور به تسليم است .
آنچه تفكر سياسي امروز جامعه ايراني محسوب ميشود، تغيير از پراگماتيسم سياسي به سمت انتزاعي انديشيدن است. در جامعهاي كه محافظهكاري سياسي و توجه به منافع جاي خود را به انجامپذيري انديشههاي سياسي داده است و در گفتمان اخلاقيات، آزادي، مدارا بهعنوان نقطه انتزاعي انديشه محسوب ميشود و در عمل تفكراتي ماحصل جامعه پيشامدرن حضوري مؤثر دارد. درواقع گفتمان هیچگاه خود را به ظهور عملي نميرساند . اينجاست كه جامعهاي بسته و در رؤیا شكل ميگيرد كه در بهترين وجه آن آمال و آرزوهاي مردم در حوزه خصوصي باقي ميماند. رؤیا به زمان ميرود و گاهي در زمان فراموش ميشود. زيرا انجامپذيري آن به علت خصلتهاي تاريخي ناممكن است. اما چه چيزي ميتواند انديشههاي در انتزاع مانده را به انجامپذيري تبديل كند مبحثي ست كه در اين يادداشت به آن خواهم پرداخت :
نهادهای مدنی، توسعه سیاسی
نهادهای مدنی بهعنوان رکن اساسی جامعه مدنی محسوب میشوند، مشخصه اصلی این نهادها غیردولتی و مردمیبودن آنهاست که در قالب انجمنهای صنفی، احزاب سیاسی و تشکلها تعریف میشوند. این نهادها ساختاری از پایین به بالا دارند و در ساختار سیاسی یک کشور بر مبنای نوع کنشهای آنها شکل میگیرد. مهمترین مؤلفهی نهادهای مدنی عدم وابستگی مالی و ساختاری به دولت است، بلکه دولت به این نهادها میتواند وابستگی داشته باشد. بهطور مثال ماحصل کنشهای احزاب سیاسی در یک کشور، دولتی است که با رأی اکثریت به آن حزب تشکیل میشود، اما شخص به قدرت رسیده نمیتواند اولویتهای حزبی خود را در سیاستهای کلی کشور دخیل كند بلکه حزب با یک برنامه مشخص ساختاری از پایین به بالا، برای کنشهای قدرت تعیین میکند. توسعه سیاسی بهعنوان عامل ظهور و بروز نهادهای مدنی و توسعه قانونمند آنهاست که بهعنوان مفهومی در جامعهشناسی سیاسی مطرح میشود در بحث توسعه سیاسی کلیه کنشها مدنی شده و احزاب نقش اساسی دارند، قانون حکومت میکند. دولت مبتنی بر همان کنشهای مدنی به وجود میآید و نهادهای مدنی دیگر بهعنوان دولت سایه رفتار سیاسی دولت مرکزی را نظارت
میکنند، احزاب مخالف چالشهای قانونمند ایجاد میکنند و چرخه اصلاح و بهبود در وضعیت سیاسی شکل میگیرد.در چنين وضعيتي گروههاي به قدرت رسيده تفكري پيروز دارند اما اين پيروزي ماهيت سلطه پيدا نميكند زيرا نهادهاي ماحصل تفكر عملگرا باعث ميشود تا جلوي سلطه حزب، گروه و تشكل را بگيرد و اينگونه جامعهاي امن در ساختار سياسي به وجود ميآيد.
نهادهای مدنی شکلدهنده ساختار سیاسی
تاریخ تکامل بشر نشان داده است همهچیز تکاملی شکل میگیرد. یعنی اقتصاد روندی تکاملی در طول تاریخ داشته، زیست انسان از زندگیهای اولیه تا زندگی اجتماعی و شکلگیری حکومتها همگی روند تکاملی داشتهاند، فرهنگ نیز به همین شکل، ساختاری تکاملی دارد. روزگاری در بعضی کشورهای دنیا برتری نژاد بهعنوان عامل مهم فرهنگی بهحساب میآمد و اخلاق معیار محسوب میشد. شاید امروز هم همینگونه باشد اما بهمرورزمان و با تکامل فرهنگی این امر بهصورت یک ضد اخلاق درآمد. درواقع تکامل امری اخلاقی است. حال حضور فرد در قدرت نیز امری تکاملی است که از نفوذ نهادهای مدنی حاصل میشود، نبايد به اعطای نقش بخشی از طرف نهادهای مدنی به مدیریتهای سیاسی در حال تلاش در جهت به رسمیت شناختن احزاب و تشکلها توسط قدرتمندان پرداخت زيرا این امر کاملاً غیر تئوریک و مطلقاً اشتباه است كه با تعاریف دموکراتیک و نهادهای مدنی در تضاد عمده است. پس نباید روی میزان توازنی که فرد در قدرت میتواند ایجاد کند دقیق شویم، بلکه باید میزان کنشهای موجود در جامعه مدنی را مورد ارزیابی قرار دهیم و به سیرتکامل فرهنگی نیز شتاب بیشتری دهیم. امروزه قدرتمندان باید ماحصل عمل
مناسب نهادهای مدنی باشند و نه شکلدهنده، این ساختار متضاد با شکلگیری از پایین به بالاست .
پوپوليسم در تضاد طبقاتي
پوپوليسم زماني شدت ميگيرد كه جامعه تابعي از الزامات آنتاگونیستی يا تضاد منافع طبقاتي باشد كه توجه دولت به سمت طبقه بيشتر محروم باعث ميشود كه نوعي قدرت درون جامعه شكل بگيرد. اين قدرت كه ماحصل اعطاي منافعي به طبقهاي خاص و محروم از منافع است شكلي از پوپوليسم را جاري ميكند كه ميتواند براي تحقق جامعه مدني مانع محسوب شود. در باور اول بايد اين تضاد و شكاف توسط آگاهيبخشي و آشتيپذيري حل كرد آنگاه نهادهاي مدني در شرايطي يكسان به تحقق جامعه مدني بكوشند و از تمام بدنه اجتماع در راه نيل به اهداف استفاده كنند. توجه به مطالبات اقشار اجتماعي در قالبهاي عملگرايانه ميتواند دست دولتها را ببندد و آنها را با خواستهاي مدني همراه كند. زيرا بهبود وضعيت موجود طبقات بيشتر محروم ميتواند خطر بحران در شكلگيري جامعه مدني را كم كند. اين در شرايطي است كه هرگونه لاپوشاني و نديدن باعث ظهور بحرانهاي پوپوليستي در تحقق اهداف مدني ميگردد.
نهادهای مدنی و قدرت بینش سیاسي
در کشوری که نهادهای مدنی شکل میگیرند، مردم به آینده نگاهدارند، این به معنای این است که این ملت بینشی عمیق نسبت به آینده سیاسی خود پیدا میکنند و ضرورت ایجاد نهادهایی برای کنشهای مدنی و سیاسی احساس میکنند.جوامع بينشمند جوامعي هستند كه ميتوانند از ماهيت سوبژكتيو به ساختاري آبژكتيو تبديل ميشود و روزبهروز شكل شهودي بيشتري ميیابد.در بحث زوال دولتهایی که نهادهای مدنی در آن نقشی ندارند همین نکته بس که جامعهای بدون بینش را دارا بودهاند. نگاه بینشمند نگاهی رو به آینده است، از گذشته صرفاً در چرخه بهبود بهره میگیرد و تاریخ را امری پشتوانهای میداند. در اینچنین جامعهاي ماهيت تفكر نو شكلي انتزاعي نمیيابد كه سالها مردم براي دستيابي به مؤلفههای توسعهاي در خيال زندگي كنند بلكه بهواسطه نهادهاي مدني مطالبات خود را هدفمند و استراتژيك دنبال ميكنند.دولت نميتواند حركت روبهجلو را متوقف كند زيرا در تقابل با خواست اكثريتي قرار خواهد گرفت و بهناچار مجبور به تسليم است .
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.