|

بررسی پدیده همسرآزاری در کشور

یک،دو، سه من امشب کتک می‌خورم

مينو قاسمي

خشونت رفتار است که منجر به صدمه زدن به طرف مقابل صورت می گیرد . خشونت خانوادگی و شکل رایج آن همسرآزاری ( زن آزاری ) ریشه در گذشته دارد. خشونت جسمی و فیزیکی نسبت به گذشته کاهش یافته، اما حالت روانی و تحقیر کردن آن در حال گسترش است. همسرآزاری پدیده‌ای است كه در اغلب نقاط جهان دیده می‌شود، اما در كشورهایی نظیر ایران كه پیشینه مردسالا‌رانه قوی دارند، بیش از سایر نقاط به چشم می‌خورد. خشونت فیزیكی و بدنی، مانند صدمه زدن به وسایل منزل و ضرب و شتم همسر، خشونت روانی و كلا‌می‌مانند تحقیر شخصیت، چهره و یا شرایط جسمانی زن، ابراز تنفر نسبت به بستگان وی و همچنین خشونت اجتماعی شامل منع اشتغال و تحصیل، ممنوعیت ارتباط با بستگان حتی به صورت تلفنی، خشونت اقتصادی مانند نپرداختن خرجی و در نهایت صدمات و آزارهای جنسی از طریق تحمیل نسبت به همسر و در معرض فحشا و فساد قرار دادن وی به خاطر اعتیاد، مهمترین و شایع‌ترین انواع همسر آزاری مردان نسبت به زنان است.در پزشک قانونی، هر روزه زنان زیادی می آیند که بدن های نحیفشان در نزاع خانگی با همسرانشان مورد هجوم قرار گرفته. نجمه یکی از آن هاست. 45 ساله است و مدیر دبیرستان. 25 سال است ازدواج کرده و به قول خودش تا امروز چاره ای جز تحمل نداشته. اما حالا به واسطه ضربه همسرش به صورتش، پرده گوشش پاره شده. او می گوید:«در اتاق کتاب هایم را جمع و جور می کردم که داخل اتاق شد و کتاب هایم را پاره کرد و بعد ضربه ای به صورتم زد. حالا می گویند پرده گوشم پاره شده...»
در ایران آمار دقیقی از میزان همسرآزاری وجود ندارد. اما براساس یك تحقیق كه با بررسی نمونه‌ای از زنان متاهل شهر تهران انجام شده، 87/9 درصد آنها از همسرآزاری روانی و ‌9/47 درصد از همسرآزاری جسمی‌رنج می‌برند. میزان همسرآزاری در شوهرانی كه مواد مخدر استفاده می‌كنند، بیشتر از شوهرانی است كه مواد مخدر استفاده نمی‌كنند. همچنین میزان همسر آزاری در شوهرانی كه سابقه بیماری روانی دارند بیشتر از شوهران سالم و میزان همسر آزاری جسمی‌و روانی در زنان شاكی بیشتر از زنان عادی است. همچنین پژوهشگران بر این اعتقادند كه در حقیقت، همسرآزاری تك علتی نبوده و عوامل بسیاری به ویژه اعتیاد و الكلیسم با آن رابطه‌ای نزدیك دارند.دکتر امان الله قرایی مقدم، آسیب شناس اجتماعی در گفتگو با شرق علاوه بر دلایل ذکر شده، دلایل دیگری نیز برای همسرآزاری می شمارد، او می گوید:«علاوه بر اعتیاد مردان، جامعه مردسالار ما و نگاه ابزاری به زنان هم از دلایل بروز خشونت علیه زنان توسط شوهران آن‌هاست. در جوامع سنتی که مرد رئیس صرف خانواده محسوب می‌شود و زن نیز کلیشه فرمان بردار را بر عهده دارد، خشونت و کتک خوردن زنان بیشتر دیده می شود. به عنوان مثال زن در نتیجه اعتراض، در نتیجه بیرون رفتن از خانه و حتی اظهار نظر کردن مورد خشونت فیزیکی و روانی قرار می گیرد. از طرف دیگر فشارهای عصبی روزمره که در زندگی شهری وجود دارد نیز می تواند از علل دیگر بروز همسرآزاری شود. مرد به عنوان نان آور خانه ممکن است در تامین معیشت خانواده ناتوان شود، او متحمل فشار عصبی فزاینده خواهد شد که گاهی برای خالی کردن خود مجبور به بروز خشونت در خانه می شود.» حمید شهرساز، روان پزشك و عضو هیئت علمی‌دانشگاه آزاد، ریشه‌های همسر آزاری را علا‌وه بر اختلا‌لا‌ت روحی و روانی زوجین، فشارهای محیطی در طول زندگی می‌داند و می‌گوید:« فشارهای اقتصادی و اجتماعی و عدم قدرت فرد در تامین مناسب زندگی، به صورت خودآگاه و یا ناخودآگاه باعث به وجود آوردن آزار برای همسر خود می‌شود. همچنین اختلا‌لا‌ت شخصیتی و زمینه‌‌های ژنتیكی هم از دیگر عوامل همسر آزاری به شمار می‌رود. وی در ادامه یادآور ‌شد: گاهی زن و شوهر پیش‌زمینه ذهنی خاصی از هم دارند و به همین دلیل بسیار تحریك‌پذیر می‌شوند. در این شرایط آنها از نظر فكری منتظر جرقه‌ای هستند تا شروع به آزار یكدیگر كنند. علا‌وه بر اینها، مهریه‌های سنگین و بعضا غیرقابل پرداخت و دخالت اطرافیان نیز به این امر دامن می‌زند. شهرساز نبود علا‌قه و وابستگی میان زوجین را نیز یكی دیگر از دلا‌یل مهم به وجود آمدن پدیده همسر آزاری عنوان می‌كند و اعتقاد دارد: آزار همسر لزوما آگاهانه صورت نمی‌گیرد. در بیشتر مواقع فرد نمی‌داند كه حركات و رفتارش برای طرف مقابل آزاردهنده است. از سویی هم مشاهده كتك‌ها، ناسزاها و رفتارهای ناشایست در خانواده و نیز داشتن افكار خرافی و نادرست از جمله شك به همسر و ترس از خیانت وی در خانواده، سبب نقش بستن این عوامل در ضمیر ناخودآگاه فرد و تاثیر در زندگی وی می‌شود.»مریم مرزبان، حقوقدان، اعتقاد دارد كه خشونت‌علیه همسر نسبی است و به فرهنگ یك جامعه بستگی دارد و نمی‌توان آن را به تمام جوامع تعمیم داد. وی در این‌باره می‌افزاید:« اصولا‌ هرچه فرهنگ ضعیف‌تر و سواد افراد كمتر باشد، آزار همسران نسبت به هم بیشتر و به صورت آزار جسمی‌شایع‌تر می‌شود. البته در طبقات مرفه و تحصیل كرده این معضل بیشتر به صورت آزار روانی دیده می‌شود. براساس پژوهش‌های انجام شده، زنانی كه مورد آزار و اذیت قرار گرفته‌اند به طور تقریبی 21 درصد بی‌سواد، 48 درصد دارای سواد ابتدایی، 38 درصد دیپلم و سه درصد بالا‌تر از دیپلم بوده‌اند. همسر آزاری آسیبی است كه به آسانی می‌تواند مقدمه‌ای باشد برای ابتلا‌ به بیماری‌های صعب‌العلا‌ج روحی و روانی. هر چند كه در جامعه امروز همسرآزاری از نوع جسمی‌رو به كاهش است، اما نوع آزار روحی و روانی آن بین زوجین روز به روز بیشتر می‌شود.» وی در پاسخ به این سئوال که با قربانیان خشونت خانگی چه برخوردی باید داشت افزود:« قدم اول این است كه شنونده خوبى باشیم و برای این افراد فضای امنی ایجاد كنیم كه بتوانند مشكلاتشان را با ما در میان بگذارند و درددل كنند. این که زنان در بسیاری از موارد خشونت‌هایی که علیه آنها صورت می‌گیرد را پنهان می‌کنند صرفا به این دلیل نیست که آبروی همسرشان نرود بلکه به این دلیل است که مورد قضاوت قرار می‌گیرند مثلا به آنها گفته می‌شود بی‌عرضه هستند یا این که خودشان مقصرند. باید توجه داشته باشیم كه اصلا نباید آنها را محكوم كرد، نباید قربانیان خشونت خانگی و همسرآزاری را مقصر شمرد و آنها را تحقیر كرد. آنها در این شرایط احساس شرم و شكست دارند و نباید این افكار و حالات را در آنها تشدید كنیم. باید با آنها همدلی و همراهی كرد. لازم است بدانیم شاید حرف‌ زدن با آنها ‌نتواند كار عملی زیادی برای قربانیان خشونت خانگی انجام دهد اما برای این افراد بسیار مهم است و می‌تواند به آنها روحیه و اعتماد از دست رفته‌شان را بازگرداند و باعث شود به مراكز درمانی، حمایتی و قضایی برای حل مشكلشان مراجعه كنند.» وی در پایان افزود:« در شیوه مستبدانه به طور کلی در برابر تغییرات مقاومت وجود دارد و فضای خانه و خانواده را به مکانی ناامن تبدیل می­کند؛ زیرا در این خانواده­ها هیچ گونه تحملی در برابر این تغییرات از خود نشان نمی­دهند و نقش­های محول شده به فرزندان توسط والدین با نقش­های مورد انتظار جامعه جدید هماهنگ نیست. درنتیجه تعارضی بین خواسته‌­های والدین وخواسته‌­های جامعه به وجود م‌ی­آید و به موجب این خانواده به عرصه نزاع و ناامنی (ذهنی‌و عینی) تبدیل م‌ی­شود.اما درخانواده­‌های آزادمنشانه، آستانه تحمل در برابر تغییرات به طور چشم‌گیری بالاتر است و تغییرات حاکم برجامعه را به خوبی شناسایی و برای آن راهبردهایی تعیین می‌­کنند. البته در این نوع خانواده، فضای بیشتری برای بحث و گفتگو حول محورهای مستبدانه است که در مقابل این تغییرات شکننده هستند. فرزندان آن­ها در برابر تهدیدات بیرونی مصون نیستند. در این خانواده، فرزندان از امنیت وجودی برخوردار نیستند و در معرض اضطراب، غرقه شدن و انفجار درونی قرار می­گیرند که به موجب آن، آسیب­های همانند خودکشی، فرار از خانه، اعتیاد، سرقت و . . . در این خانواده­ها محتمل­تر است.»همچنین حبیب‌الله مسعودی‌ فرید در نشست تخصصی خانواده در دانشگاه خوارزمی با انتقاد از اینکه شناخت مناسبی از خانواده ایرانی نداریم، گفت: در سال گذشته ۶۰۰ هزار تماس با اورژانس اجتماعی صورت گرفته است، ۸.۵ درصد این تماس ها به علت کودک آزاری و ۷.۵ درصد به علت همسرآزاری صورت گرفته که این مسائل از بعد اجتماعی و مسائل ناشی از مشکلات خانواده، قابل بررسی است.معاون امور اجتماعی سازمان بهزیستی یکی از مشکلات موجود در بحث خانواده را عدم ارتباط تعریف شده بین نهادهای اجرایی و علمی دانست و بر ضرورت وجود این ارتباط تاکید کرد.مسعودی فرید به شرایط حاکم بر خانواده های ایرانی اشاره و تصریح کرد: مسائل اقتصادی و اجتماعی باعث شده است که افراد ساعات کمتری را با خانواده خود داشته باشند و به دلیل عدم آموزش به افراد حتی این ساعات حضور نیز بازدهی مشخص و مناسبی ندارد.وی افزود: عدم توجه نهادهای مختلف از جمله رسانه، آموزش، پرورش و اقتصاد نهاد خانواده و عدم توانمندی خود نهاد خانواده می‌تواند مشکلات بی‌شماری را ایجاد کند.معاون امور اجتماعی سازمان بهزیستی در خصوص وظایف سازمان بهزیستی پیرامون مسائل خانواده و رسیدگی به آنها گفت: مدلی که در سازمان بهزیستی دنبال می کنیم، بر پایه این هدف است که خانواده ها توانمندتر شده و مشکلاتشان نیز کاهش یابد به همین منظور دو حیطه اصلی فعالیت سازمان بهزیستی در ارتقاء سلامت اجتماعی و کاهش بروز و شیوع آسیب های اجتماعی در کنار حمایت و توانمندسازی افراد آسیب دیده و همچنین پیشگیری از معلولیت ها به شمار می رود.مسعودی فرید با اشاره به یکی از زیرمجموعه های سازمان بهزیستی در رابطه با خانواده اظهار داشت: ۹ هزار کودک در مراکز شبهه خانواده نگهداری می شوند که ۸۵ درصد آنها، بدسرپرست هستند. علاوه بر این، می توان مهمترین علت تک سرپرست شدن خانواده‌ها را فوت یکی از همسران عنوان کرد.وی با بیان اینکه تعدادی از کارشناس های اجتماعی سازمان بهزیستی در راستای ورود به مسائل اجتماعی مورد ضرب و شتم قرار گرفتند، تصریح کرد: خدمات سیار اورژانس اجتماعی یکی از فعالیت های سازمان بهزیستی به شمار می رود که متاسفانه تاکنون حتی در قالب این ارائه خدمات، تعدادی از کارشناسان ما مورد ضرب و شتم قرار گرفته اند که علت عمده این درگیری ها، موضوع مداخله اورژانس اجتماعی در رابطه با کودک آزاری بوده است.معاون امور اجتماعی سازمان بهزیستی با اشاره به اینکه در سال گذشته ۶۰۰ هزار تماس با اورژانس اجتماعی صورت گرفته است، گفت: ۸.۵ درصد این تماس ها به علت کودک آزاری و ۷.۵ درصد به علت همسرآزاری صورت گرفته است که این مسائل از بعد اجتماعی و مسائل ناشی از مشکلات خانواده، قابل بررسی است.
شوهر آزاری
فقط در استان مازندران از ابتدای‌ سال ‌جاری تاکنون ٢٩ پرونده در این زمینه تشکیل شده است. آماری که به گفته پزشکی قانونی این استان ‌سال گذشته ٢٤ مورد بوده است و این یعنی رشد ٢١‌درصدی خشونت علیه مردها در این استان. خشونت، آزار روحی و روانی و حتی آزار جسمی علیه مردها چیزی که از آن با نام «شوهرآزاری» یاد می‌شود، درحالی در کشور ما روند صعودی به خود گرفته که پیش‌بینی می‌شود آمار واقعی مردهای قربانی خشونت روحی و فیزیکی در ایران بسیار بیشتر از این‌ها باشد، اما در بسیاری از موارد قربانیان این خشونت‌ها یعنی مردها به دلایل مختلفی چون مشکلات خانوادگی، اجتماعی و ترس از قضاوت اطرافیان و به مضحکه گرفته شدن، از مطرح کردن شکایت خود در محاکم قضائی خودداری می‌کنند.برای نخستین‌بار در‌ سال ٩٣ بود که گزارش‌هایی درخصوص شوهر‌آزاری از سوی پزشکی قانونی منتشر شد. در آن‌ سال براساس اعلام رسمی پزشکی قانونی کشور، به پرونده بیش از ‌یک‌هزار و ٥٠٠ مرد رسیدگی شده بود که قربانی خشونت و آزارهای روحی و روانی از سوی همسران‌شان شده بودند. آماری که بی‌شک در چند‌ سال گذشته بسیار بیشتر هم شده است. شاید باور شوهرآزاری آن هم در جامعه‌ای که با وجود همه تغییر و تحولات در مناسبات اجتماعی همچنان ریشه‌های مستحکمی در سنت‌ها و باورهای گذشته دارد و مردها همچنان به‌عنوان عنصر اصلی و قابل اتکای خانواده شناخته می‌شوند، کمی سخت باشد؛ به‌خصوص وقتی هنوز در جامعه ایرانی زنان قربانیان اصلی خشونت‌های شکل‌گرفته در بستر خانواده هستند، اما با این همه شوهرآزاری واقعیتی است که باید آن را هم به سیاهه سیاه ناهنجاری‌های برخاسته از خشونت‌های درون خانواده اضافه کرد، حتی اگر باورش سخت یا کمی خنده‌دار باشد، لااقل آمارهای رسمی که چنین می‌گوید.شمس‌الدین کهانی، عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران در این مورد می‌گوید: با توجه به آمارهای اعلام شده از سوی مراجع قضایی به نظر می‌رسد خشونت در زنان افزایش پیدا کرده است. البته آمار دقیق و شفاف نداریم زیرا بسیاری از مردان مورد ظلم واقع شده به دلیل احساس سرشکستگی، ترس، احساس شرم و مورد تمسخر دیگران قرار گرفتن از شکایت به مراجع قضایی خودداری می‌کنند.غلامرضا علیزاده، عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی نیز دلیل رواج پدیده شوهر آزاری در جامعه را صنعتی شدن جوامع می‌داند و به خبرنگار آنا می‌گوید: متاسفانه همراه با صنعتی شدن جوامع نوع ارتباطات و نحوه گفتار و کردار افراد هم تغییر کرده است به طوری که در گذشته با موضوع کودک آزاری و همسر آزاری مواجه بودیم و امروز موضوع شوهر آزاری نیز رواج پیدا کرده است.وی شوهرآزاری را به روابطی اطلاق می‌کند که هنجارها و ارزش‌های مرتبط با روابط حسنه را مخدوش کرده و آزردگی مرد را به دنبال دارد، بر همین اساس وقتی روابط بین زوجین حالتی پیدا می‌کند که زن با تهاجم، پرخاش، خشونت کلامی و زبانی و حتی خشونت فیزیکی طرف مقابل را آزرده خاطر کرده و از روند طبیعی روابط انسانی تا حدودی دور می کند شوهر آزاری نامیده می‌شود.وی دلیل بروز پدیده شوهر آزاری در جامعه مرد سالار ایران را بسیار متنوع و مختلف می‌داند و معتقد است: زمانی که هویت اجتماعی مردان از بین می‌رود و مردان بیکار با استفاده از درآمد زن می‌توانند به ادامه زندگی بپردازند به همین دلیل به مرور ضعف مردانگی همسر باعث بروز دعوا و درگیری و در نهایت شوهرآزاری می‌شود زیرا مردان از پاسخگویی به نیازهای خانواده ناتوان هستند و هویت خود را از دست می‌دهند.
کهانی به تجربه یکی از مراجعان خود اشاره کرده می‌گوید: در 7 ماه نخست امسال 4 مراجعه کننده با موضوع شوهر آزاری داشتم که خانم به من می‌گفت «آخه به این هم می گویند مرد که می‌ایستد تا من بزنمش».این استاد دانشگاه ادامه می دهد: عدم تناسب سنی، فاصله طبقاتی زن و مرد، شخصیت منفعل و وابسته مرد از دیگر دلایل بروز شوهر آزاری در خانواده‌هاست زیرا در خانواده‌هایی که مرد شخصیت وابسته و منفعلی دارد و چرخ اقتصادی زندگی به دست زن می‌چرخد بنابراین مرد در حاشیه رفته و به مرور زمان با مشکلات بسیاری از جمله بی‌حرمتی به مرد و فحاشی روبه‌رو می‌شود.به گزارش آنا، به همان نسبت که بی احترامی و خشونت علیه زنان امری ناپسند و قبیح است بروز این رفتار نسبت به مردان نیز در جامعه زشت و زننده است و به مرور زمان اثرات زیان‌باری بر تربیت کودکان دارد به طوری که فرزند پسر از این رفتار پدر الگوبرداری کرده و ممکن است در بزرگسالی او نیز شخصیتی وابسته و حقیر پیدا کند و این رفتار مادر در فرزند دختر نیز نهادینه شده و در بزرگسالی چنین رفتاری را نسبت به همسرش روا دارد بنابراین باید خانواده‌ها نسبت به رفتار خود در حضور کودکان دقت نظر بیشتری داشته باشند و رفتار انسانی و اخلاقی را سر لوحه کار خود قرار دهند.ر زن و مرد همسرآزاری متفاوت است. در مردان این ناهنجاری اغلب به صورت وارد کردن آسیب‌های جسمی به زن مشاهده می‌شود؛ از ضرب‌ و جرح گرفته تا قتل. در این بین متأسفانه قتل‌های ناموسی و قتل به دلیل مصرف روان‌گردان‌ها لابلای پرونده‌های همسرآزاری دیده می‌شود.زنان اما از روش‌هایی که میان مردان همسرآزار شایع است کمتر استفاده می‌کنند. به عنوان مثال اگر مردی قصد قتل همسر خود را داشته باشد، معمولاً شخصاً دست به این جنایت می‌زند. حتی در مواردی دیده شده مرد پس از قتل همسرش، خود پلیس را خبر کرده است. اما معمولاً زنان با یک واسطه شوهر خود را به قتل می‌رسانند و خود مستقیماً وارد عمل نمی‌شوند. یا این‌که قتل را زیرکانه و بدون خشونت انجام می‌دهند. مثلاً داروهایی را که برای شوهر حیاتی است جابجا می‌کنند و بجای قرص کاهش فشار خون، قرص افزایش فشار به شوهر می‌دهند. در یک مورد زنی کپسول‌های داروی شوهرش را از دارو خالی می‌کرد و بعد آن‌ها را از سوزن ته ‌گرد پر می‌کرد و به خورد شوهر سالخورده‌اش می‌داد تا وی در اثر خون‌ریزی به تدریج دچار مرگ شود. آری، "شوهر آزاری" پدیده‌ای است که کمتر کسی آن را باور می‌کند. حتی جایی هم که صحبت از آن به میان آمده بیشتر جهت شوخی و تمسخر بوده است تا بیان یک حقیقت مکتوم مانده. مثلاً سال‌ها پیش تحقیقی صورت گرفت که مشخص می‌کرد ۷۳ درصد تصاویری که در مطبوعات از شوهرآزاری به تصویر کشیده شده صرفاً در قالب فکاهیات و طنزهای مطبوعاتی بوده است تا بیان واقعیات. این امر از باور نداشتن پدیده شوهرآزاری حکایت می‌کند. مانند همان‌ "ز.ذ" کردن‌های معروف که در فیلم‌ها و سریال‌های ایرانی مشاهده می‌کنیم.شوهرآزاری‌ها بیشتر بصورت روانی نمود پیدا می‌کنند تا خشونت فیزیکی. این بدین خاطر است که زنان اغلب از توان جسمی محدودتری نسبت به همسرانشان برخوردار هستند، بنابراین به هنگامی که نمی‌توانند از طریق جسمی به آزار همسر خود بپردازند به سراغ روش‌هایی دیگر می‌روند که بصورت غیرمستقیم رنجش و آزار وی را از آن نتیجه بگیرند.نمونه‌هایی از شوهرآزاری‌های روانی می‌تواند شامل این موارد باشد: اخلال تعمدانه در رابطه‌ی جنسی با این قصد که شوهر دچار آسیب روحی شود، استفاده از الفاظ رکیک نسبت به شوهر در خانواده یا نزد خویشان، مقایسه‌های غیرمنصفانه شوهر با سایر مردان، ول‌خرجی به قصد زدن ضربه مالی به شوهر و موارد بی‌شماری که از هر خانه تا خانه‌ی دیگر متفاوت است.شوهرآزاری زنان از آن جهت کمتر مورد توجه قرار گرفته است که هم اغلب بی‌سروصدا و نرم انجام می‌شود و هم این‌که مردان در جوامع مردسالار از ترس این‌که توسط دیگران مورد سرزنش قرار نگیرند کمتر موارد شوهرآزاری را به نهادهای مسئول مثل پزشکی‌قانونی یا سازمان بهزیستی گزارش می‌کنند. این در حالی است که آثار مخرب شوهرآزاری کمتر از زن‌آزاری نیست و هر دو بقای زندگی مشترک را با تهدیدات جدی مواجه می‌کنند.

خشونت رفتار است که منجر به صدمه زدن به طرف مقابل صورت می گیرد . خشونت خانوادگی و شکل رایج آن همسرآزاری ( زن آزاری ) ریشه در گذشته دارد. خشونت جسمی و فیزیکی نسبت به گذشته کاهش یافته، اما حالت روانی و تحقیر کردن آن در حال گسترش است. همسرآزاری پدیده‌ای است كه در اغلب نقاط جهان دیده می‌شود، اما در كشورهایی نظیر ایران كه پیشینه مردسالا‌رانه قوی دارند، بیش از سایر نقاط به چشم می‌خورد. خشونت فیزیكی و بدنی، مانند صدمه زدن به وسایل منزل و ضرب و شتم همسر، خشونت روانی و كلا‌می‌مانند تحقیر شخصیت، چهره و یا شرایط جسمانی زن، ابراز تنفر نسبت به بستگان وی و همچنین خشونت اجتماعی شامل منع اشتغال و تحصیل، ممنوعیت ارتباط با بستگان حتی به صورت تلفنی، خشونت اقتصادی مانند نپرداختن خرجی و در نهایت صدمات و آزارهای جنسی از طریق تحمیل نسبت به همسر و در معرض فحشا و فساد قرار دادن وی به خاطر اعتیاد، مهمترین و شایع‌ترین انواع همسر آزاری مردان نسبت به زنان است.در پزشک قانونی، هر روزه زنان زیادی می آیند که بدن های نحیفشان در نزاع خانگی با همسرانشان مورد هجوم قرار گرفته. نجمه یکی از آن هاست. 45 ساله است و مدیر دبیرستان. 25 سال است ازدواج کرده و به قول خودش تا امروز چاره ای جز تحمل نداشته. اما حالا به واسطه ضربه همسرش به صورتش، پرده گوشش پاره شده. او می گوید:«در اتاق کتاب هایم را جمع و جور می کردم که داخل اتاق شد و کتاب هایم را پاره کرد و بعد ضربه ای به صورتم زد. حالا می گویند پرده گوشم پاره شده...»
در ایران آمار دقیقی از میزان همسرآزاری وجود ندارد. اما براساس یك تحقیق كه با بررسی نمونه‌ای از زنان متاهل شهر تهران انجام شده، 87/9 درصد آنها از همسرآزاری روانی و ‌9/47 درصد از همسرآزاری جسمی‌رنج می‌برند. میزان همسرآزاری در شوهرانی كه مواد مخدر استفاده می‌كنند، بیشتر از شوهرانی است كه مواد مخدر استفاده نمی‌كنند. همچنین میزان همسر آزاری در شوهرانی كه سابقه بیماری روانی دارند بیشتر از شوهران سالم و میزان همسر آزاری جسمی‌و روانی در زنان شاكی بیشتر از زنان عادی است. همچنین پژوهشگران بر این اعتقادند كه در حقیقت، همسرآزاری تك علتی نبوده و عوامل بسیاری به ویژه اعتیاد و الكلیسم با آن رابطه‌ای نزدیك دارند.دکتر امان الله قرایی مقدم، آسیب شناس اجتماعی در گفتگو با شرق علاوه بر دلایل ذکر شده، دلایل دیگری نیز برای همسرآزاری می شمارد، او می گوید:«علاوه بر اعتیاد مردان، جامعه مردسالار ما و نگاه ابزاری به زنان هم از دلایل بروز خشونت علیه زنان توسط شوهران آن‌هاست. در جوامع سنتی که مرد رئیس صرف خانواده محسوب می‌شود و زن نیز کلیشه فرمان بردار را بر عهده دارد، خشونت و کتک خوردن زنان بیشتر دیده می شود. به عنوان مثال زن در نتیجه اعتراض، در نتیجه بیرون رفتن از خانه و حتی اظهار نظر کردن مورد خشونت فیزیکی و روانی قرار می گیرد. از طرف دیگر فشارهای عصبی روزمره که در زندگی شهری وجود دارد نیز می تواند از علل دیگر بروز همسرآزاری شود. مرد به عنوان نان آور خانه ممکن است در تامین معیشت خانواده ناتوان شود، او متحمل فشار عصبی فزاینده خواهد شد که گاهی برای خالی کردن خود مجبور به بروز خشونت در خانه می شود.» حمید شهرساز، روان پزشك و عضو هیئت علمی‌دانشگاه آزاد، ریشه‌های همسر آزاری را علا‌وه بر اختلا‌لا‌ت روحی و روانی زوجین، فشارهای محیطی در طول زندگی می‌داند و می‌گوید:« فشارهای اقتصادی و اجتماعی و عدم قدرت فرد در تامین مناسب زندگی، به صورت خودآگاه و یا ناخودآگاه باعث به وجود آوردن آزار برای همسر خود می‌شود. همچنین اختلا‌لا‌ت شخصیتی و زمینه‌‌های ژنتیكی هم از دیگر عوامل همسر آزاری به شمار می‌رود. وی در ادامه یادآور ‌شد: گاهی زن و شوهر پیش‌زمینه ذهنی خاصی از هم دارند و به همین دلیل بسیار تحریك‌پذیر می‌شوند. در این شرایط آنها از نظر فكری منتظر جرقه‌ای هستند تا شروع به آزار یكدیگر كنند. علا‌وه بر اینها، مهریه‌های سنگین و بعضا غیرقابل پرداخت و دخالت اطرافیان نیز به این امر دامن می‌زند. شهرساز نبود علا‌قه و وابستگی میان زوجین را نیز یكی دیگر از دلا‌یل مهم به وجود آمدن پدیده همسر آزاری عنوان می‌كند و اعتقاد دارد: آزار همسر لزوما آگاهانه صورت نمی‌گیرد. در بیشتر مواقع فرد نمی‌داند كه حركات و رفتارش برای طرف مقابل آزاردهنده است. از سویی هم مشاهده كتك‌ها، ناسزاها و رفتارهای ناشایست در خانواده و نیز داشتن افكار خرافی و نادرست از جمله شك به همسر و ترس از خیانت وی در خانواده، سبب نقش بستن این عوامل در ضمیر ناخودآگاه فرد و تاثیر در زندگی وی می‌شود.»مریم مرزبان، حقوقدان، اعتقاد دارد كه خشونت‌علیه همسر نسبی است و به فرهنگ یك جامعه بستگی دارد و نمی‌توان آن را به تمام جوامع تعمیم داد. وی در این‌باره می‌افزاید:« اصولا‌ هرچه فرهنگ ضعیف‌تر و سواد افراد كمتر باشد، آزار همسران نسبت به هم بیشتر و به صورت آزار جسمی‌شایع‌تر می‌شود. البته در طبقات مرفه و تحصیل كرده این معضل بیشتر به صورت آزار روانی دیده می‌شود. براساس پژوهش‌های انجام شده، زنانی كه مورد آزار و اذیت قرار گرفته‌اند به طور تقریبی 21 درصد بی‌سواد، 48 درصد دارای سواد ابتدایی، 38 درصد دیپلم و سه درصد بالا‌تر از دیپلم بوده‌اند. همسر آزاری آسیبی است كه به آسانی می‌تواند مقدمه‌ای باشد برای ابتلا‌ به بیماری‌های صعب‌العلا‌ج روحی و روانی. هر چند كه در جامعه امروز همسرآزاری از نوع جسمی‌رو به كاهش است، اما نوع آزار روحی و روانی آن بین زوجین روز به روز بیشتر می‌شود.» وی در پاسخ به این سئوال که با قربانیان خشونت خانگی چه برخوردی باید داشت افزود:« قدم اول این است كه شنونده خوبى باشیم و برای این افراد فضای امنی ایجاد كنیم كه بتوانند مشكلاتشان را با ما در میان بگذارند و درددل كنند. این که زنان در بسیاری از موارد خشونت‌هایی که علیه آنها صورت می‌گیرد را پنهان می‌کنند صرفا به این دلیل نیست که آبروی همسرشان نرود بلکه به این دلیل است که مورد قضاوت قرار می‌گیرند مثلا به آنها گفته می‌شود بی‌عرضه هستند یا این که خودشان مقصرند. باید توجه داشته باشیم كه اصلا نباید آنها را محكوم كرد، نباید قربانیان خشونت خانگی و همسرآزاری را مقصر شمرد و آنها را تحقیر كرد. آنها در این شرایط احساس شرم و شكست دارند و نباید این افكار و حالات را در آنها تشدید كنیم. باید با آنها همدلی و همراهی كرد. لازم است بدانیم شاید حرف‌ زدن با آنها ‌نتواند كار عملی زیادی برای قربانیان خشونت خانگی انجام دهد اما برای این افراد بسیار مهم است و می‌تواند به آنها روحیه و اعتماد از دست رفته‌شان را بازگرداند و باعث شود به مراكز درمانی، حمایتی و قضایی برای حل مشكلشان مراجعه كنند.» وی در پایان افزود:« در شیوه مستبدانه به طور کلی در برابر تغییرات مقاومت وجود دارد و فضای خانه و خانواده را به مکانی ناامن تبدیل می­کند؛ زیرا در این خانواده­ها هیچ گونه تحملی در برابر این تغییرات از خود نشان نمی­دهند و نقش­های محول شده به فرزندان توسط والدین با نقش­های مورد انتظار جامعه جدید هماهنگ نیست. درنتیجه تعارضی بین خواسته‌­های والدین وخواسته‌­های جامعه به وجود م‌ی­آید و به موجب این خانواده به عرصه نزاع و ناامنی (ذهنی‌و عینی) تبدیل م‌ی­شود.اما درخانواده­‌های آزادمنشانه، آستانه تحمل در برابر تغییرات به طور چشم‌گیری بالاتر است و تغییرات حاکم برجامعه را به خوبی شناسایی و برای آن راهبردهایی تعیین می‌­کنند. البته در این نوع خانواده، فضای بیشتری برای بحث و گفتگو حول محورهای مستبدانه است که در مقابل این تغییرات شکننده هستند. فرزندان آن­ها در برابر تهدیدات بیرونی مصون نیستند. در این خانواده، فرزندان از امنیت وجودی برخوردار نیستند و در معرض اضطراب، غرقه شدن و انفجار درونی قرار می­گیرند که به موجب آن، آسیب­های همانند خودکشی، فرار از خانه، اعتیاد، سرقت و . . . در این خانواده­ها محتمل­تر است.»همچنین حبیب‌الله مسعودی‌ فرید در نشست تخصصی خانواده در دانشگاه خوارزمی با انتقاد از اینکه شناخت مناسبی از خانواده ایرانی نداریم، گفت: در سال گذشته ۶۰۰ هزار تماس با اورژانس اجتماعی صورت گرفته است، ۸.۵ درصد این تماس ها به علت کودک آزاری و ۷.۵ درصد به علت همسرآزاری صورت گرفته که این مسائل از بعد اجتماعی و مسائل ناشی از مشکلات خانواده، قابل بررسی است.معاون امور اجتماعی سازمان بهزیستی یکی از مشکلات موجود در بحث خانواده را عدم ارتباط تعریف شده بین نهادهای اجرایی و علمی دانست و بر ضرورت وجود این ارتباط تاکید کرد.مسعودی فرید به شرایط حاکم بر خانواده های ایرانی اشاره و تصریح کرد: مسائل اقتصادی و اجتماعی باعث شده است که افراد ساعات کمتری را با خانواده خود داشته باشند و به دلیل عدم آموزش به افراد حتی این ساعات حضور نیز بازدهی مشخص و مناسبی ندارد.وی افزود: عدم توجه نهادهای مختلف از جمله رسانه، آموزش، پرورش و اقتصاد نهاد خانواده و عدم توانمندی خود نهاد خانواده می‌تواند مشکلات بی‌شماری را ایجاد کند.معاون امور اجتماعی سازمان بهزیستی در خصوص وظایف سازمان بهزیستی پیرامون مسائل خانواده و رسیدگی به آنها گفت: مدلی که در سازمان بهزیستی دنبال می کنیم، بر پایه این هدف است که خانواده ها توانمندتر شده و مشکلاتشان نیز کاهش یابد به همین منظور دو حیطه اصلی فعالیت سازمان بهزیستی در ارتقاء سلامت اجتماعی و کاهش بروز و شیوع آسیب های اجتماعی در کنار حمایت و توانمندسازی افراد آسیب دیده و همچنین پیشگیری از معلولیت ها به شمار می رود.مسعودی فرید با اشاره به یکی از زیرمجموعه های سازمان بهزیستی در رابطه با خانواده اظهار داشت: ۹ هزار کودک در مراکز شبهه خانواده نگهداری می شوند که ۸۵ درصد آنها، بدسرپرست هستند. علاوه بر این، می توان مهمترین علت تک سرپرست شدن خانواده‌ها را فوت یکی از همسران عنوان کرد.وی با بیان اینکه تعدادی از کارشناس های اجتماعی سازمان بهزیستی در راستای ورود به مسائل اجتماعی مورد ضرب و شتم قرار گرفتند، تصریح کرد: خدمات سیار اورژانس اجتماعی یکی از فعالیت های سازمان بهزیستی به شمار می رود که متاسفانه تاکنون حتی در قالب این ارائه خدمات، تعدادی از کارشناسان ما مورد ضرب و شتم قرار گرفته اند که علت عمده این درگیری ها، موضوع مداخله اورژانس اجتماعی در رابطه با کودک آزاری بوده است.معاون امور اجتماعی سازمان بهزیستی با اشاره به اینکه در سال گذشته ۶۰۰ هزار تماس با اورژانس اجتماعی صورت گرفته است، گفت: ۸.۵ درصد این تماس ها به علت کودک آزاری و ۷.۵ درصد به علت همسرآزاری صورت گرفته است که این مسائل از بعد اجتماعی و مسائل ناشی از مشکلات خانواده، قابل بررسی است.
شوهر آزاری
فقط در استان مازندران از ابتدای‌ سال ‌جاری تاکنون ٢٩ پرونده در این زمینه تشکیل شده است. آماری که به گفته پزشکی قانونی این استان ‌سال گذشته ٢٤ مورد بوده است و این یعنی رشد ٢١‌درصدی خشونت علیه مردها در این استان. خشونت، آزار روحی و روانی و حتی آزار جسمی علیه مردها چیزی که از آن با نام «شوهرآزاری» یاد می‌شود، درحالی در کشور ما روند صعودی به خود گرفته که پیش‌بینی می‌شود آمار واقعی مردهای قربانی خشونت روحی و فیزیکی در ایران بسیار بیشتر از این‌ها باشد، اما در بسیاری از موارد قربانیان این خشونت‌ها یعنی مردها به دلایل مختلفی چون مشکلات خانوادگی، اجتماعی و ترس از قضاوت اطرافیان و به مضحکه گرفته شدن، از مطرح کردن شکایت خود در محاکم قضائی خودداری می‌کنند.برای نخستین‌بار در‌ سال ٩٣ بود که گزارش‌هایی درخصوص شوهر‌آزاری از سوی پزشکی قانونی منتشر شد. در آن‌ سال براساس اعلام رسمی پزشکی قانونی کشور، به پرونده بیش از ‌یک‌هزار و ٥٠٠ مرد رسیدگی شده بود که قربانی خشونت و آزارهای روحی و روانی از سوی همسران‌شان شده بودند. آماری که بی‌شک در چند‌ سال گذشته بسیار بیشتر هم شده است. شاید باور شوهرآزاری آن هم در جامعه‌ای که با وجود همه تغییر و تحولات در مناسبات اجتماعی همچنان ریشه‌های مستحکمی در سنت‌ها و باورهای گذشته دارد و مردها همچنان به‌عنوان عنصر اصلی و قابل اتکای خانواده شناخته می‌شوند، کمی سخت باشد؛ به‌خصوص وقتی هنوز در جامعه ایرانی زنان قربانیان اصلی خشونت‌های شکل‌گرفته در بستر خانواده هستند، اما با این همه شوهرآزاری واقعیتی است که باید آن را هم به سیاهه سیاه ناهنجاری‌های برخاسته از خشونت‌های درون خانواده اضافه کرد، حتی اگر باورش سخت یا کمی خنده‌دار باشد، لااقل آمارهای رسمی که چنین می‌گوید.شمس‌الدین کهانی، عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران در این مورد می‌گوید: با توجه به آمارهای اعلام شده از سوی مراجع قضایی به نظر می‌رسد خشونت در زنان افزایش پیدا کرده است. البته آمار دقیق و شفاف نداریم زیرا بسیاری از مردان مورد ظلم واقع شده به دلیل احساس سرشکستگی، ترس، احساس شرم و مورد تمسخر دیگران قرار گرفتن از شکایت به مراجع قضایی خودداری می‌کنند.غلامرضا علیزاده، عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی نیز دلیل رواج پدیده شوهر آزاری در جامعه را صنعتی شدن جوامع می‌داند و به خبرنگار آنا می‌گوید: متاسفانه همراه با صنعتی شدن جوامع نوع ارتباطات و نحوه گفتار و کردار افراد هم تغییر کرده است به طوری که در گذشته با موضوع کودک آزاری و همسر آزاری مواجه بودیم و امروز موضوع شوهر آزاری نیز رواج پیدا کرده است.وی شوهرآزاری را به روابطی اطلاق می‌کند که هنجارها و ارزش‌های مرتبط با روابط حسنه را مخدوش کرده و آزردگی مرد را به دنبال دارد، بر همین اساس وقتی روابط بین زوجین حالتی پیدا می‌کند که زن با تهاجم، پرخاش، خشونت کلامی و زبانی و حتی خشونت فیزیکی طرف مقابل را آزرده خاطر کرده و از روند طبیعی روابط انسانی تا حدودی دور می کند شوهر آزاری نامیده می‌شود.وی دلیل بروز پدیده شوهر آزاری در جامعه مرد سالار ایران را بسیار متنوع و مختلف می‌داند و معتقد است: زمانی که هویت اجتماعی مردان از بین می‌رود و مردان بیکار با استفاده از درآمد زن می‌توانند به ادامه زندگی بپردازند به همین دلیل به مرور ضعف مردانگی همسر باعث بروز دعوا و درگیری و در نهایت شوهرآزاری می‌شود زیرا مردان از پاسخگویی به نیازهای خانواده ناتوان هستند و هویت خود را از دست می‌دهند.
کهانی به تجربه یکی از مراجعان خود اشاره کرده می‌گوید: در 7 ماه نخست امسال 4 مراجعه کننده با موضوع شوهر آزاری داشتم که خانم به من می‌گفت «آخه به این هم می گویند مرد که می‌ایستد تا من بزنمش».این استاد دانشگاه ادامه می دهد: عدم تناسب سنی، فاصله طبقاتی زن و مرد، شخصیت منفعل و وابسته مرد از دیگر دلایل بروز شوهر آزاری در خانواده‌هاست زیرا در خانواده‌هایی که مرد شخصیت وابسته و منفعلی دارد و چرخ اقتصادی زندگی به دست زن می‌چرخد بنابراین مرد در حاشیه رفته و به مرور زمان با مشکلات بسیاری از جمله بی‌حرمتی به مرد و فحاشی روبه‌رو می‌شود.به گزارش آنا، به همان نسبت که بی احترامی و خشونت علیه زنان امری ناپسند و قبیح است بروز این رفتار نسبت به مردان نیز در جامعه زشت و زننده است و به مرور زمان اثرات زیان‌باری بر تربیت کودکان دارد به طوری که فرزند پسر از این رفتار پدر الگوبرداری کرده و ممکن است در بزرگسالی او نیز شخصیتی وابسته و حقیر پیدا کند و این رفتار مادر در فرزند دختر نیز نهادینه شده و در بزرگسالی چنین رفتاری را نسبت به همسرش روا دارد بنابراین باید خانواده‌ها نسبت به رفتار خود در حضور کودکان دقت نظر بیشتری داشته باشند و رفتار انسانی و اخلاقی را سر لوحه کار خود قرار دهند.ر زن و مرد همسرآزاری متفاوت است. در مردان این ناهنجاری اغلب به صورت وارد کردن آسیب‌های جسمی به زن مشاهده می‌شود؛ از ضرب‌ و جرح گرفته تا قتل. در این بین متأسفانه قتل‌های ناموسی و قتل به دلیل مصرف روان‌گردان‌ها لابلای پرونده‌های همسرآزاری دیده می‌شود.زنان اما از روش‌هایی که میان مردان همسرآزار شایع است کمتر استفاده می‌کنند. به عنوان مثال اگر مردی قصد قتل همسر خود را داشته باشد، معمولاً شخصاً دست به این جنایت می‌زند. حتی در مواردی دیده شده مرد پس از قتل همسرش، خود پلیس را خبر کرده است. اما معمولاً زنان با یک واسطه شوهر خود را به قتل می‌رسانند و خود مستقیماً وارد عمل نمی‌شوند. یا این‌که قتل را زیرکانه و بدون خشونت انجام می‌دهند. مثلاً داروهایی را که برای شوهر حیاتی است جابجا می‌کنند و بجای قرص کاهش فشار خون، قرص افزایش فشار به شوهر می‌دهند. در یک مورد زنی کپسول‌های داروی شوهرش را از دارو خالی می‌کرد و بعد آن‌ها را از سوزن ته ‌گرد پر می‌کرد و به خورد شوهر سالخورده‌اش می‌داد تا وی در اثر خون‌ریزی به تدریج دچار مرگ شود. آری، "شوهر آزاری" پدیده‌ای است که کمتر کسی آن را باور می‌کند. حتی جایی هم که صحبت از آن به میان آمده بیشتر جهت شوخی و تمسخر بوده است تا بیان یک حقیقت مکتوم مانده. مثلاً سال‌ها پیش تحقیقی صورت گرفت که مشخص می‌کرد ۷۳ درصد تصاویری که در مطبوعات از شوهرآزاری به تصویر کشیده شده صرفاً در قالب فکاهیات و طنزهای مطبوعاتی بوده است تا بیان واقعیات. این امر از باور نداشتن پدیده شوهرآزاری حکایت می‌کند. مانند همان‌ "ز.ذ" کردن‌های معروف که در فیلم‌ها و سریال‌های ایرانی مشاهده می‌کنیم.شوهرآزاری‌ها بیشتر بصورت روانی نمود پیدا می‌کنند تا خشونت فیزیکی. این بدین خاطر است که زنان اغلب از توان جسمی محدودتری نسبت به همسرانشان برخوردار هستند، بنابراین به هنگامی که نمی‌توانند از طریق جسمی به آزار همسر خود بپردازند به سراغ روش‌هایی دیگر می‌روند که بصورت غیرمستقیم رنجش و آزار وی را از آن نتیجه بگیرند.نمونه‌هایی از شوهرآزاری‌های روانی می‌تواند شامل این موارد باشد: اخلال تعمدانه در رابطه‌ی جنسی با این قصد که شوهر دچار آسیب روحی شود، استفاده از الفاظ رکیک نسبت به شوهر در خانواده یا نزد خویشان، مقایسه‌های غیرمنصفانه شوهر با سایر مردان، ول‌خرجی به قصد زدن ضربه مالی به شوهر و موارد بی‌شماری که از هر خانه تا خانه‌ی دیگر متفاوت است.شوهرآزاری زنان از آن جهت کمتر مورد توجه قرار گرفته است که هم اغلب بی‌سروصدا و نرم انجام می‌شود و هم این‌که مردان در جوامع مردسالار از ترس این‌که توسط دیگران مورد سرزنش قرار نگیرند کمتر موارد شوهرآزاری را به نهادهای مسئول مثل پزشکی‌قانونی یا سازمان بهزیستی گزارش می‌کنند. این در حالی است که آثار مخرب شوهرآزاری کمتر از زن‌آزاری نیست و هر دو بقای زندگی مشترک را با تهدیدات جدی مواجه می‌کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.