خشکسالی، نزاع و مهاجرت
اسناد تاریخی که از دوره های پیش از اسلام به جا مانده نشان می دهد که سیستان سرزمین آباد و حاصلخیزی بوده، سرزمینی که اهورا مزدا خلقش کرده و خون های بسیاری برای حاکم شدن در آن ریخته شده است، سال هاست که درگیر خشکسالی است، ساکنانش آن را ترک کرده و به مناطق حاصلخیزتری رفته اند، اما مشکلی که امروز برای این ناحيه باقی مانده بسیار بیشتر از خشکسالی است. حالا ایران در آستانه وضعیتی مشابه قرار گرفته و جز چند نقطه که وضعیت آبی نسبتا مناسبی دارد در دیگر مناطق زنگ خطری در پی کم آبی به صدا درآمده اما عواقبی دارد که بسیاری از آنها حتی تا امروز هم شناخته نشده است.
نزاع
بسیاری، جنگ را نخستین پیامد خشکسالی می دانند، جنگ برای آب و یافتن منابع حاصلخیز گرچه امری دور از ذهن به نظر می رسد، اما به عقیده بسیاری از کارشناسان وقوع چنین اتفاقی دور از ذهن نخواهد بود. به ویژه آنکه در سالهای اخیر هم نزاعهايی بر سر تقسیم و حق آب میان برخی از روستاییان که عمدتا ساکن نواحی جنوب کشور بودند، رخ داده است.واژه نزاع اما در جایی دیگر نیز درکنار پدیده خشکسالی نشسته است و زمانی است که پیامد های حاصل از خشکسالی بررسی می شود، بسیاری از کارشناسان در حوزه هایی چون اجتماعی، اقتصادی و ... معتقدند که خسارات انسانی و اقتصادی خشکسالی در دراز مدت بسیار بیشتر از جنگ خواهد بود. برابر آمارهای سازمان بهداشت جهانی در جهان حدود یک میلیارد نفر به آب آشامیدنی سالم دسترسی ندارند و روزانه 50 هزار نفر در جهان بر اثر مصرف آب غیر بهداشتی جان خود را از دست می دهند، در کنار این آمار پیش بینی دیگری هم وجود دارد که می گوید تا سال 2050 میلادی بیش از نیمی از کشور ها در سراسر دنیا در تامین آب آشامیدنی مورد نیاز خود با بحران روبرو خواهند شد. این جملات زمانی جدیتر گرفته شد که حمید چیت چیان وزیر نیرو نیز مدتی قبل در صحن مجلس
شوراي اسلامی به آن اشاره کرد و گفت: در شرایط بحران آبی قرار داریم، خشک شدن تالاب ها، کاهش سطح سفرههای زیرزمینی و کاهش روان آب رودخانه ها از مهم ترین نمودهای شرایط بحرانی وضعیت آب در کشور است. ایران در منطقه خشک و نیمه خشک قرار گرفته و طی 10 سال گذشته متوسط بارش ها از 250 میلیمتر به 242 میلیمتر کاهش یافته و کشور با مسایل بسیار جدی در منابع آب روبروست.به گفته ی چیت چیان میزان مصرف آب در ایران 96 میلیارد مترمکعب است و این در مقایسه با 120 میلیارد مترمکعب از کل منابع آب تجدیدشونده نشان دهنده وضعیت بحرانی آب در کشور است. از سوی دیگر طبق تحقیقات سازمان ملل تا سال 2025 تعداد کشورهایی که از کمبود آب رنج خواهند برد به 30 کشور می رسد که 18 کشور از میان آن ها درخاورمیانه و شمال آفریقا جای گرفته و این می تواند حساسیت منطقه خاورمیانه که ایران هم در آن جای گرفته برای بروز«جنگ آب» یا «جنگ پنهان» را در دهههای آینده به اثبات برساند.
مهاجرت
تغییرات اقلیمی در جهان ارتباط چندانی به تاریخ تحولات سیاسی کشورها ندارد، اما همزمان با سالهای نخست پیروزی انقلاب اسلامی ارتباط میان آسيب پذيري، مخاطرات طبيعي و توسعه به دلیل سرعت و رشد بالای توسعه در شهرها بیشتر شده است. پدیده مهاجرت نیز گرچه قدمتی به اندازه عمر بشر روی کره زمین دارد و همواره کم آبی یکی از مهمترین دلایل آن بوده اما از زمانی که شهرهای مدرن شکل گرفت کمتر کسی گمان می کرد که روزی برسد که افراد بهخاطر خشکسالی شهر و زندگی خود را به جای دیگر منتقل کنند اما امروز می توان گفت که جوامع از طريق تغييرات در فراواني يا قابليت دسترسي به مواد غذايي، پوشاک، منابع آب و ذخاير انرژي تحت تاثير قرار مي گیرند. اما همچنان آسیب پذیری جوامع روستایی بالاست.در این میان اگر مهاجرت در سطح یک کشور انجام شود، پیامدهای آن بیشتر خواهد بود که از جمله آن می توان به کاهش نیروی انسانی و افزایش ناامنی به دلیل کاهش سطح حضور مردم در جوامع اشاره کرد. مهاجرت در داخل کشور نیز پیامدهای دیگری دارد و اگر بنا باشد جمعیت چند میلیونی کشوری پهناور همچون ایران در چند نقطه با مساحت و منابع محدود متمرکز شود، علاوه بر اینکه منابع آن منطقه
نیز از بین می رود، افزایش جمعیت سبب نارضایتی اجتماعی و افزایش ناامنی و ... در جامعه خواهد شد. سایه مهاجرت در پی خشکسالی سال هاست که بر سر ایران نیز افتاده استر و سرنوشت بسیاری از ایرانیها را به کوچ اجباری پیوند داده است و آنها را مجبور خواهد کرد چه در داخل مرزهای کشور و چه خارج از آن به مهاجرت تن دهند. موضوعی که عیسی کلانتری، رئیس ستاد احیای دریاچه ارومیه و وزیر کشاورزی دولت اصلاحات نیز چندی پیش با اشاره به اینکه ایران با بهرهبرداری از ٩٧درصد آبهای سطحی خود عملا تمام رودخانههای خود را خشک کرده است و دیگر آبی در طبیعت باقی نمانده است گفته بود:« بیآبی و خشکسالی که بر کشور سایه انداخته و این موضوع به معنای آن است که اگر به همین وضع ادامه دهیم حدود ٧٠درصد ایرانیان یعنی جمعیتی معادل ٥٠ میلیون نفر برای زنده ماندن ناچار به مهاجرت هستند.» پس از آن صحبتهای بسیاری مطرح شد مبنی بر اینکه در صورت خشک شدن دریاچه ارومیه حیات حدود ٦ میلیون نفر در این منطقه به خطر میافتد و آنها را مجبور به مهاجرت میکند. تاثیرات خشکی دریاچه تا شعاع ٥٠٠ تا ٦٠٠ کیلومتری دریاچه هم خواهد رسید و تا نزدیکیهای پایتخت هم خواهد آمد.
در چنین شرایطی، مهاجرانی در کشور وجود خواهند داشت که جایی برای سکنی ندارند و بار جمعیتی آنها، زندگی در مناطق مهاجرپذیر را سخت خواهد کرد، زیرا کشور بهطورکلی با بحران خشکسالی و کمبود آب مواجه است. به این سیل ٦ میلیون نفری اگر مهاجرانی که گردوغبار ناشی از خشک شدن تالابها در مرزهای شرقی و غربی کشور، همچون خوزستان و سیستان را هم اضافه کنیم، با موج مخربی از مهاجران روبهرو خواهیم بود که مهاجران خشکسالی نام دارند.
دکتر مهدی زارع، رئیس کمیته مخاطرات طبیعی انجمن مخاطرهشناسی ایران دراینبارمیگوید: «مسأله بسیاری از مناطق کشور، مسأله آب است، اگر مفهوم خشکسالی، بحران آب، گرم شدن زمین و توزیع نامتوازن جمعیت را در نظر بگیریم، تمامی اینها به خشکسالی مرتبط میشوند. نگاهی به اتفاقاتی که در شرق، جنوب شرق و در دریاچه ارومیه افتاده است، نشان از موج مهاجرتهایی دارد که به سمت مرکز کشور رخ داده است.»او با اشاره به اینکه در ایران هنوز آمار قابل استنادی در باره اینکه چه مقدار و به چه دلایلی مهاجرت انجام شده، نداریم، ادامه میدهد: «آماری که مرکز آمار داده، در ٢دهه ٧٥ تا ٨٥ و ٨٥ تا کنون، نشان میدهد که در هر دهه ١٢ میلیون نفر جابهجا شدهاند؛ یعنی در ٢ دهه ٢٤ میلیون مهاجرت داشتهایم. حدود ٧٠درصد مهاجرتها، مهاجرت روستا به شهر و در ٣٠درصد باقیمانده هم بخش زیادی مهاجرت شهر به شهر و شهر به شهرهای بزرگ بوده است. این تصویری است که از مهاجرت ایران داریم و نمیدانیم، چه میزان از این مهاجرتها به دلیل تغییرات اقلیمی، خشکسالی یا سوانح طبیعی بوده است ودرمناطق غربی، جنوب و شمال غربی، شرق و جنوب شرقی کشور با پدیده ریزگردها هم روبهرو هستیم
که این عامل هم ناشی از خشکسالی و بحران آب است. نماد پررنگ این اتفاقات، خوزستان و سیستان و بلوچستان است که زندگی در این مناطق را بهدلیل گردوغبارهای ناشی از خشکسالی سخت کرده و مهاجرت به مناطق مرکزی را رقم زده است. در شرق و مرکز ایران هم با مسأله خشکسالی و آب مواجه هستیم در این مناطق با کمبود یا نبود آب و به عبارتی تنش آبی مواجهایم. به این ترتیب، اتفاقی که میافتد این است که جمعیت در مناطقی همچون تهران، مشهد، کرج و... متمرکز میشود. تمرکز جمعیت در این مناطق، باعث حفر چاههای مجاز و غیرمجاز و برداشت بیرویه آب خواهد شد که این مسأله باعث بروز اتفاقی دیگر میشود که تبعات و پیامدهای نگرانکنندهای خواهد داشت. این اتفاق، فرونشست زمین است.از سوی دیگر تأثیر فرونشست زمین، ناایمن شدن خانههایی است که مردم و همین مهاجران در آنها زندگی میکنند و این خانهها را در مقابل زلزله که یکی از سوانح طبیعی است، بهشدت آسیبپذیر خواهد کرد.»سید مرتضی افقه، عضو هیاتعلمی دانشگاه شهید چمران اهواز نیز معتقد است از آنجا که ظرفیت تخلیه روستاها به حداقل رسیده، احتمالا انعکاس مشکلات کمبود آب در شهرهای کشور شدیدتر از بازتاب اثری است که
خشکسالی بر تشدید مهاجرت از روستا به شهرها دارد. به گفته او روند تحولات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی چند دهه گذشته و مهاجرتهای گسترده منتج از آن در حال تثبیت بود که بروز پدیده خشکسالی در منطقه به محرکی جدید برای مهاجرتهای ناخواسته روستاییان باقیمانده تبدیل شد و اگرچه خشکسالی پدیدهای منطقهای است که عمدتاً ناشی از تغییرات اقلیمی صورت پذیرفته اما سوء تدبیر مدیران در مدیریت منابع آب و خاک کشور به طور بالقوه زمینه جابهجاییهای جدید را فراهم کرده است.
خشکسالی طبیعی است؟
برابر آخرین آماری که از سوی نهادهای محیطزیستی داخل کشور منتشر شده، از کل مساحت ایران تنها 15 درصد برخوردار از پوشش گیاهی است و بیش از 85 درصد کشور ما جزو مناطق خشک و نیمه خشک محسوب می شود؛ از این رو انتظار بروز بحران آب در کشور غیر منطقی نیست.البته نباید فراموش کرد که بحران آب ریشه یی طولانی در کشور دارد. حفر قنات ها و ساختن آب انبارهای مختلف و متعدد در شهرهای ایران نشان می دهد که ایرانیان همواره با دغدغه ی دستیابی به آب رو به رو بوده اند اما به نظ نمی رسد که در هیچ دوره ای دغدغه آب به اندازه امروز جدی بوده باشد.یکی از دلایل اصلی کمبود آب در کشور افزایش بی رویه ی جمعیت در یک سده ی اخیر است؛ بر اساس آمارها جمعیت کشور در سال 1300 کمتر از 10 میلیون تن بوده است ولی امروزه این جمعیت به مرز 80 میلیون نفر رسیده است و این در حالی است که میزان سرانه ی آب تجدیدپذیر در سال 1300 حدود 13 هزار مترمکعب بود و در زمان حاضر این میزان به حدود 1900 مترمکعب تقلیل یافته و درآینده به مراتب وضعیت بدتر خواهد شد. البته تنها افزایش جمعیت نیست که نقش مهمی در شیوع بحران آب در کشور دارد؛ بلکه خشکسالی های پی در پی نیز در بروز این بحران
بی تاثیر نبوده اند. آمارهای سازمان هواشناسی کشور متوسط بارش در ایران را 248 میلی متر تخمین زده اند که این میزان کمتر از یک سوم متوسط جهانی آن، یعنی 831 میلی متر است؛ به این ترتیب در حالی که ایران یک درصد جمعیت کل جهان را به خود اختصاص داده است ولی سهم کشورمان از منابع آب تجدیدپذیر فقط 36 صدم درصد است.سید محمد مجابی، معاون پارلمانی رییس سازمان محیط زیست چندی پیش در گفت وگو با ایرنا با اشاره به میزان بارش های سالیانه ی کشور گفته بود: میزان بارش سالیانه در ایران کمتر از 250 میلی لیتر است که با توجه به متوسط جهانی آن می توان گفت این میزان در حدود یک سوم معادل جهانی آن است. ما در حال سپری کردن 11 سال خشکسالی در کشورهستیم و این عامل خود یکی از دلایل کم آبی در کشور است. در این میان بخش کشاورزی به عنوان یکی از عوامل اصلی هدر رفتن آب مطرح است؛ زیرا حدود 92 درصد آب مصرفی کشور در این بخش مورد استفاده قرار می گیرد.
جزئیات یک خشکسالی
فرود، قائم مقام توسعه فناوری آب، خشکسالی، فرسایش و محیط زیست معاونت علمی فناوری ریاست جمهوری با اشاره به جزئیات 10 دوره خشکسالی که در ایران روی داده است چندی پیش به مهر گفت: ميانگين بارندگي سالانه کشور حدود 250 ميليمتر است که اين عدد کمتر از ميانگين بارندگي آسيا و حدود يک سوم ميانگين بارندگي سالانه جهان است؛ در همین حال سرانه آب جهان 7400 متر مكعب است که براساس تعريف وقتي سرانه آب در كشوري زير 1700 متر مكعب در سال باشد آن كشور يا منطقه دچار تنش كم آبي و خشكي است. در حال حاضر سرانه آب ايران کمتر از 1900 متر مكعب است و این در حالی است که اين رقم در پنجاه سال قبل حدود 7000 متر مكعب بوده است که با توجه به رشد جمعيت پيش بيني مي شود كه درسال 2025 ميلادي سرانه آب ايران حدود 1400 متر مكعب باشد و جزو كشورهاي داراي تنش خشكي قرار بگيريم. يعني حتي در صورت عدم وقوع خشكسالي، كشور به سمت خشكي بيشتر پيش مي رود.
قائم مقام ستاد توسعه فناوری آب، خشکسالی، فرسایش و محیط زیست در معاونت علمی فناوری ریاست جمهوری با اشاره به تحليلهاي هواشناسي انجام شده از سال 1347 تا 1383 در ایران گفت: در این دوران كشور با ده دوره خشكسالي مواجه بوده است و طبق تحقيقات انجام شده وضعيت خشكسالي در سطح كشور از ابتدای سال آبی 92-91 پايش و با توجه به وضعيت بارش كلاسبندي شده است. به نحوی که در اين سال خشکسالی خفیف با 1.43 درصد بیشترین مساحت خشکسالی را به خود اختصاص داده و در حواشی ایران زمین به صورت نواری بخشهای مرکزی را در برگرفته است. شریفی ادامه داد: خشکسالی متوسط در تمام نقاط کشور به جز بخش مرکزی به صورت پراکنده و با وسعتی در حدود 3.15 درصد دیده میشود، بهطوریکه در کرانههای خلیج فارس، حاشیه غربی دریای خزر، شهرستانهای زاهدان، خاش و ایرانشهر و همچنین دو نواری که از بجنورد به سمت قم و اراک و دیگری از بجنورد به سمت طبس کشیده شده، نمود پیدا کرده است. خشکسالی شدید با وسعت 8.0 درصد، شهرستانهای زهک و کنگان جم را در برگرفته است. خشکسالی بسیار شدید با وسعت ناچیز 2.0 درصد در شهرستانهای زابل و نهبندان به وقوع پیوسته است و براساس تحلیلهای مکانی به
عمل آمده بر روی بارش در سال آبی 93-92 در قیاس با دوره مشابه در سال قبل و میانگین طولانی مدت خود بیانگر این است که وضعیت بارش در این بازه زمانی نسبت به دوره مشابه سال گذشته و میانگین طولانی مدت خود در مناطق واقع در نوار ساحلی دریای خزر، مناطق واقع در ارتفاعات زاگرس، دامنه های جنوبی البرز، مناطق واقع در شمال شرق، منطقه آذربایجان و مرکز کشور دارای کاهش نزولات جوی بوده است. قائم مقام ستاد توسعه فناوری آب، خشکسالی، فرسایش و محیط زیست در معاونت علمی فناوری ریاست جمهوری خاطرنشان کرد: همچنین نوار ساحلی دریای خزر در این بازه زمانی از نظر بارش دریافتی دارای پهنای کمتری نسبت به سال گذشته و همچنین طولانی مدت خود است و این درحالی است که وضعیت بارش در نوار مرزی غربی کشور (دو استان ایلام و کرمانشاه) و سواحل خلیج فارس بخصوص استان بوشهر نسبت به بازه زمانی گذشته و طولانی مدت خود از افزایش بارندگی برخوردار شده است.شریفی با توجه به نقشه اختلاف بارش گفت: بیشترین مقدار کاهش بارندگی در این بازه زمانی (93-92) مربوط به مناطق واقع در شمال شرق(استان خراسان شمالی و مرز بین سه استان خراسان شمالی، رضوی و استان سمنان)، شهرستانهای شمالی
استان فارس بخصوص شهرستان اقلید، مناطق واقع در مرز بین دو استان خوزستان و کهگیلویه و بویراحمد، دامنه های شمالی و جنوبی البرز مرکزی بخصوص استانهای البرز، تهران و قزوین، استان کردستان و در نهایت منطقه آذربایجان است که این میزان کاهش در برخی نقاط مذکور به 289- میلی متر رسیده است.
وی با اشاره به تحلیل صورت گرفته بر روی نقشه های خشکسالی تهیه شده به روش SPI در سال آبی 93-92 تصریح کرد: گستره مکانی خشکسالی در کشور با استفاده از شاخص بارش استاندارد شده منتهی به خرداد ماه سال آبی 93-92 وضعیت متغیری بر اساس اين شاخص، در استانهای کشور دیده می شود. به نحوی که در این بازه زمانی بیش از نیمی از کشور در وضعیت نرمال تا خشکسالی بسیار شدید به سر می برد.این مقام مسئول ادامه داد: در این بازه زمانی گستره خشکسالی موازی با جهت دو رشته کوه البرز و زاگرس(شمال غرب -شمال شرق و شمال غرب - جنوب شرق) است که در این میان اگر از استان گیلان به سمت استانهای نوار غربی کشور خطی فرضی رسم کنیم مناطق واقع بر روی این خط فرضی در شرایط ترسالی تا ترسالی شدید واقع شدهاند؛ اما بیشترین شدت خشکسالی مربوط به مناطق واقع در محور شمال غرب - شمال شرق کشور است که در وضعیت نرمال تا خشکسالی بسیار شدید به سر می برند.
3 کانون اصلی خشکسالی در ایران
شریفی با اشاره به اینکه سه کانون اصلی خشکسالی در این بازه زمانی مربوط به محور شمال غرب - شمال شرق کشور است در تشریح این 3 کانون گفت:
الف) کانون خشکسالی شمال شرق که شامل استانهای خراسان شمالی، رضوی، سمنان و گلستان است.
ب) کانون خشکسالی البرز مرکزی که شامل استانهای تهران، البرز، قزوین و قم است.
ج) کانون خشکسالی منطقه آذربایجان و غرب کشور که شامل تمامی منطقه آذربایجان و استان کردستان است.
وی خاطرنشان کرد: در حالیکه مناطق واقع در گستره خشکسالی در امتداد رشته کوه زاگرس، در مقایسه با محور شمال غرب- شمال شرق در شرایط مساعدتری قرار گرفته اند و از نظر خشکسالی در وضعیت نرمال تا خشکسالی متوسط به سر می برند و تنها شهرستان اقلید در استان فارس است که در این میان در شرایط خشکسالی شدید قرار گرفته است. دیگر نقاط کشور در این بازه زمانی در شرایط نرمال تا ترسال به سر می برند.قائم مقام ستاد توسعه فناوری آب، خشکسالی، فرسایش و محیط زیست در معاونت علمی فناوری ریاست جمهوری با بیان اینکه گستره خشکسالی در دو مقطع زمانی (9 ماهه سال آبی 93-92 و 92-91) دارای تغییرات مکانی فاحشی بوده است به مهر گفت: مناطق واقع در شمال شرق و دامنههای جنوبی البرز که در دوره مشابه گذشته(92-91) از شرایط نرمال تا خشکسالی متوسط برخوردار بوده اند در این بازه زمانی (93-92) از شدت خشکسالی یشتری برخوردار شده و در شرایط خشکسالی متوسط تا خشکسالی بسیار شدید قرار گرفته اند. به طوری که در این بازه زمانی (9 ماهه 93-92) دو کانون اصلی خشکسالی را شامل شده اند.
استانهایی که در وضعیت هشدار خشکسالی قرار دارند
وی افزود: همچنین استان آذربایجان غربی که در دوره مشابه گذشته در شرایط ترسالی بوده است در این بازه زمانی (93-92) تغییرات فاحشی یافته و از شرایط ترسالی به وضعیت خشکسالی متوسط تا خشکسالی بسیار شدید تغییر وضعیت داده است؛ درحالیکه مناطق واقع در نوار ساحلی جنوب غربی خزر، غرب، شرق و نوار ساحلی جنوب کشور که در دوره مشابه گذشته جزء کانون های اصلی خشکسالی بوده اند در این بازه زمانی(93-92) تغییر وضعیت داده و از شرایط خشکسالی متوسط تا خشکسالی بسیار شدید به شرایط نرمال تا ترسالی تغییر وضعیت داده اند. به گفته وی گستره خشکسالی در استان فارس در این بازه زمانی 9 ماهه 93-92 در شهرستانهای شمالی استان نمایان شده است و بیشترین شدت خشکسالی مربوط به شهرستان اقلید است؛ در حالیکه در دوره مشابه سال گذشته (نه ماهه سال آبی 92-91) گستره خشکسالی شهرستانهای جنوبی استان را فرا گرفته بوده و شهرستانهای فسا و زرین دشت در آن مقطع زمانی از بیشترین شدت خشکسالی برخوردار بوده اند و نکته قابل توجه اینکه استانهای تهران، قم، البرز، خراسان شمالی، رضوی، سمنان،اردبیل، آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی و قزوین در این بازه زمانی (93-92) در وضعیت خشکسالی
هستند و نیز استانهای گلستان، کردستان، مرکزی، خراسان جنوبی و یزد با توجه به مقادیر SPI در 9 ماهه منتهی به خردادماه سال آبی 93-92 در وضعیت هشدار قرار گرفته اند.حالا ایران در آستانه یک دوره خشکسالی قرار گرفته است، دوره هایی که زمین شناسان به خوبی آن را می شناسند و از سال ها قبل نسبت به عوارض آن هشدار داده بودند ولی هنوز جدی گرفته نشده است. دریاچه ارومیه، زاینده رود، هامون، هورالعظیم و ... هرکدام یادگاری های دوران خشکسالی هستند و معلوم نیست چه زمانی به حالت اولیه باز خواهند گشت.
اسناد تاریخی که از دوره های پیش از اسلام به جا مانده نشان می دهد که سیستان سرزمین آباد و حاصلخیزی بوده، سرزمینی که اهورا مزدا خلقش کرده و خون های بسیاری برای حاکم شدن در آن ریخته شده است، سال هاست که درگیر خشکسالی است، ساکنانش آن را ترک کرده و به مناطق حاصلخیزتری رفته اند، اما مشکلی که امروز برای این ناحيه باقی مانده بسیار بیشتر از خشکسالی است. حالا ایران در آستانه وضعیتی مشابه قرار گرفته و جز چند نقطه که وضعیت آبی نسبتا مناسبی دارد در دیگر مناطق زنگ خطری در پی کم آبی به صدا درآمده اما عواقبی دارد که بسیاری از آنها حتی تا امروز هم شناخته نشده است.
نزاع
بسیاری، جنگ را نخستین پیامد خشکسالی می دانند، جنگ برای آب و یافتن منابع حاصلخیز گرچه امری دور از ذهن به نظر می رسد، اما به عقیده بسیاری از کارشناسان وقوع چنین اتفاقی دور از ذهن نخواهد بود. به ویژه آنکه در سالهای اخیر هم نزاعهايی بر سر تقسیم و حق آب میان برخی از روستاییان که عمدتا ساکن نواحی جنوب کشور بودند، رخ داده است.واژه نزاع اما در جایی دیگر نیز درکنار پدیده خشکسالی نشسته است و زمانی است که پیامد های حاصل از خشکسالی بررسی می شود، بسیاری از کارشناسان در حوزه هایی چون اجتماعی، اقتصادی و ... معتقدند که خسارات انسانی و اقتصادی خشکسالی در دراز مدت بسیار بیشتر از جنگ خواهد بود. برابر آمارهای سازمان بهداشت جهانی در جهان حدود یک میلیارد نفر به آب آشامیدنی سالم دسترسی ندارند و روزانه 50 هزار نفر در جهان بر اثر مصرف آب غیر بهداشتی جان خود را از دست می دهند، در کنار این آمار پیش بینی دیگری هم وجود دارد که می گوید تا سال 2050 میلادی بیش از نیمی از کشور ها در سراسر دنیا در تامین آب آشامیدنی مورد نیاز خود با بحران روبرو خواهند شد. این جملات زمانی جدیتر گرفته شد که حمید چیت چیان وزیر نیرو نیز مدتی قبل در صحن مجلس
شوراي اسلامی به آن اشاره کرد و گفت: در شرایط بحران آبی قرار داریم، خشک شدن تالاب ها، کاهش سطح سفرههای زیرزمینی و کاهش روان آب رودخانه ها از مهم ترین نمودهای شرایط بحرانی وضعیت آب در کشور است. ایران در منطقه خشک و نیمه خشک قرار گرفته و طی 10 سال گذشته متوسط بارش ها از 250 میلیمتر به 242 میلیمتر کاهش یافته و کشور با مسایل بسیار جدی در منابع آب روبروست.به گفته ی چیت چیان میزان مصرف آب در ایران 96 میلیارد مترمکعب است و این در مقایسه با 120 میلیارد مترمکعب از کل منابع آب تجدیدشونده نشان دهنده وضعیت بحرانی آب در کشور است. از سوی دیگر طبق تحقیقات سازمان ملل تا سال 2025 تعداد کشورهایی که از کمبود آب رنج خواهند برد به 30 کشور می رسد که 18 کشور از میان آن ها درخاورمیانه و شمال آفریقا جای گرفته و این می تواند حساسیت منطقه خاورمیانه که ایران هم در آن جای گرفته برای بروز«جنگ آب» یا «جنگ پنهان» را در دهههای آینده به اثبات برساند.
مهاجرت
تغییرات اقلیمی در جهان ارتباط چندانی به تاریخ تحولات سیاسی کشورها ندارد، اما همزمان با سالهای نخست پیروزی انقلاب اسلامی ارتباط میان آسيب پذيري، مخاطرات طبيعي و توسعه به دلیل سرعت و رشد بالای توسعه در شهرها بیشتر شده است. پدیده مهاجرت نیز گرچه قدمتی به اندازه عمر بشر روی کره زمین دارد و همواره کم آبی یکی از مهمترین دلایل آن بوده اما از زمانی که شهرهای مدرن شکل گرفت کمتر کسی گمان می کرد که روزی برسد که افراد بهخاطر خشکسالی شهر و زندگی خود را به جای دیگر منتقل کنند اما امروز می توان گفت که جوامع از طريق تغييرات در فراواني يا قابليت دسترسي به مواد غذايي، پوشاک، منابع آب و ذخاير انرژي تحت تاثير قرار مي گیرند. اما همچنان آسیب پذیری جوامع روستایی بالاست.در این میان اگر مهاجرت در سطح یک کشور انجام شود، پیامدهای آن بیشتر خواهد بود که از جمله آن می توان به کاهش نیروی انسانی و افزایش ناامنی به دلیل کاهش سطح حضور مردم در جوامع اشاره کرد. مهاجرت در داخل کشور نیز پیامدهای دیگری دارد و اگر بنا باشد جمعیت چند میلیونی کشوری پهناور همچون ایران در چند نقطه با مساحت و منابع محدود متمرکز شود، علاوه بر اینکه منابع آن منطقه
نیز از بین می رود، افزایش جمعیت سبب نارضایتی اجتماعی و افزایش ناامنی و ... در جامعه خواهد شد. سایه مهاجرت در پی خشکسالی سال هاست که بر سر ایران نیز افتاده استر و سرنوشت بسیاری از ایرانیها را به کوچ اجباری پیوند داده است و آنها را مجبور خواهد کرد چه در داخل مرزهای کشور و چه خارج از آن به مهاجرت تن دهند. موضوعی که عیسی کلانتری، رئیس ستاد احیای دریاچه ارومیه و وزیر کشاورزی دولت اصلاحات نیز چندی پیش با اشاره به اینکه ایران با بهرهبرداری از ٩٧درصد آبهای سطحی خود عملا تمام رودخانههای خود را خشک کرده است و دیگر آبی در طبیعت باقی نمانده است گفته بود:« بیآبی و خشکسالی که بر کشور سایه انداخته و این موضوع به معنای آن است که اگر به همین وضع ادامه دهیم حدود ٧٠درصد ایرانیان یعنی جمعیتی معادل ٥٠ میلیون نفر برای زنده ماندن ناچار به مهاجرت هستند.» پس از آن صحبتهای بسیاری مطرح شد مبنی بر اینکه در صورت خشک شدن دریاچه ارومیه حیات حدود ٦ میلیون نفر در این منطقه به خطر میافتد و آنها را مجبور به مهاجرت میکند. تاثیرات خشکی دریاچه تا شعاع ٥٠٠ تا ٦٠٠ کیلومتری دریاچه هم خواهد رسید و تا نزدیکیهای پایتخت هم خواهد آمد.
در چنین شرایطی، مهاجرانی در کشور وجود خواهند داشت که جایی برای سکنی ندارند و بار جمعیتی آنها، زندگی در مناطق مهاجرپذیر را سخت خواهد کرد، زیرا کشور بهطورکلی با بحران خشکسالی و کمبود آب مواجه است. به این سیل ٦ میلیون نفری اگر مهاجرانی که گردوغبار ناشی از خشک شدن تالابها در مرزهای شرقی و غربی کشور، همچون خوزستان و سیستان را هم اضافه کنیم، با موج مخربی از مهاجران روبهرو خواهیم بود که مهاجران خشکسالی نام دارند.
دکتر مهدی زارع، رئیس کمیته مخاطرات طبیعی انجمن مخاطرهشناسی ایران دراینبارمیگوید: «مسأله بسیاری از مناطق کشور، مسأله آب است، اگر مفهوم خشکسالی، بحران آب، گرم شدن زمین و توزیع نامتوازن جمعیت را در نظر بگیریم، تمامی اینها به خشکسالی مرتبط میشوند. نگاهی به اتفاقاتی که در شرق، جنوب شرق و در دریاچه ارومیه افتاده است، نشان از موج مهاجرتهایی دارد که به سمت مرکز کشور رخ داده است.»او با اشاره به اینکه در ایران هنوز آمار قابل استنادی در باره اینکه چه مقدار و به چه دلایلی مهاجرت انجام شده، نداریم، ادامه میدهد: «آماری که مرکز آمار داده، در ٢دهه ٧٥ تا ٨٥ و ٨٥ تا کنون، نشان میدهد که در هر دهه ١٢ میلیون نفر جابهجا شدهاند؛ یعنی در ٢ دهه ٢٤ میلیون مهاجرت داشتهایم. حدود ٧٠درصد مهاجرتها، مهاجرت روستا به شهر و در ٣٠درصد باقیمانده هم بخش زیادی مهاجرت شهر به شهر و شهر به شهرهای بزرگ بوده است. این تصویری است که از مهاجرت ایران داریم و نمیدانیم، چه میزان از این مهاجرتها به دلیل تغییرات اقلیمی، خشکسالی یا سوانح طبیعی بوده است ودرمناطق غربی، جنوب و شمال غربی، شرق و جنوب شرقی کشور با پدیده ریزگردها هم روبهرو هستیم
که این عامل هم ناشی از خشکسالی و بحران آب است. نماد پررنگ این اتفاقات، خوزستان و سیستان و بلوچستان است که زندگی در این مناطق را بهدلیل گردوغبارهای ناشی از خشکسالی سخت کرده و مهاجرت به مناطق مرکزی را رقم زده است. در شرق و مرکز ایران هم با مسأله خشکسالی و آب مواجه هستیم در این مناطق با کمبود یا نبود آب و به عبارتی تنش آبی مواجهایم. به این ترتیب، اتفاقی که میافتد این است که جمعیت در مناطقی همچون تهران، مشهد، کرج و... متمرکز میشود. تمرکز جمعیت در این مناطق، باعث حفر چاههای مجاز و غیرمجاز و برداشت بیرویه آب خواهد شد که این مسأله باعث بروز اتفاقی دیگر میشود که تبعات و پیامدهای نگرانکنندهای خواهد داشت. این اتفاق، فرونشست زمین است.از سوی دیگر تأثیر فرونشست زمین، ناایمن شدن خانههایی است که مردم و همین مهاجران در آنها زندگی میکنند و این خانهها را در مقابل زلزله که یکی از سوانح طبیعی است، بهشدت آسیبپذیر خواهد کرد.»سید مرتضی افقه، عضو هیاتعلمی دانشگاه شهید چمران اهواز نیز معتقد است از آنجا که ظرفیت تخلیه روستاها به حداقل رسیده، احتمالا انعکاس مشکلات کمبود آب در شهرهای کشور شدیدتر از بازتاب اثری است که
خشکسالی بر تشدید مهاجرت از روستا به شهرها دارد. به گفته او روند تحولات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی چند دهه گذشته و مهاجرتهای گسترده منتج از آن در حال تثبیت بود که بروز پدیده خشکسالی در منطقه به محرکی جدید برای مهاجرتهای ناخواسته روستاییان باقیمانده تبدیل شد و اگرچه خشکسالی پدیدهای منطقهای است که عمدتاً ناشی از تغییرات اقلیمی صورت پذیرفته اما سوء تدبیر مدیران در مدیریت منابع آب و خاک کشور به طور بالقوه زمینه جابهجاییهای جدید را فراهم کرده است.
خشکسالی طبیعی است؟
برابر آخرین آماری که از سوی نهادهای محیطزیستی داخل کشور منتشر شده، از کل مساحت ایران تنها 15 درصد برخوردار از پوشش گیاهی است و بیش از 85 درصد کشور ما جزو مناطق خشک و نیمه خشک محسوب می شود؛ از این رو انتظار بروز بحران آب در کشور غیر منطقی نیست.البته نباید فراموش کرد که بحران آب ریشه یی طولانی در کشور دارد. حفر قنات ها و ساختن آب انبارهای مختلف و متعدد در شهرهای ایران نشان می دهد که ایرانیان همواره با دغدغه ی دستیابی به آب رو به رو بوده اند اما به نظ نمی رسد که در هیچ دوره ای دغدغه آب به اندازه امروز جدی بوده باشد.یکی از دلایل اصلی کمبود آب در کشور افزایش بی رویه ی جمعیت در یک سده ی اخیر است؛ بر اساس آمارها جمعیت کشور در سال 1300 کمتر از 10 میلیون تن بوده است ولی امروزه این جمعیت به مرز 80 میلیون نفر رسیده است و این در حالی است که میزان سرانه ی آب تجدیدپذیر در سال 1300 حدود 13 هزار مترمکعب بود و در زمان حاضر این میزان به حدود 1900 مترمکعب تقلیل یافته و درآینده به مراتب وضعیت بدتر خواهد شد. البته تنها افزایش جمعیت نیست که نقش مهمی در شیوع بحران آب در کشور دارد؛ بلکه خشکسالی های پی در پی نیز در بروز این بحران
بی تاثیر نبوده اند. آمارهای سازمان هواشناسی کشور متوسط بارش در ایران را 248 میلی متر تخمین زده اند که این میزان کمتر از یک سوم متوسط جهانی آن، یعنی 831 میلی متر است؛ به این ترتیب در حالی که ایران یک درصد جمعیت کل جهان را به خود اختصاص داده است ولی سهم کشورمان از منابع آب تجدیدپذیر فقط 36 صدم درصد است.سید محمد مجابی، معاون پارلمانی رییس سازمان محیط زیست چندی پیش در گفت وگو با ایرنا با اشاره به میزان بارش های سالیانه ی کشور گفته بود: میزان بارش سالیانه در ایران کمتر از 250 میلی لیتر است که با توجه به متوسط جهانی آن می توان گفت این میزان در حدود یک سوم معادل جهانی آن است. ما در حال سپری کردن 11 سال خشکسالی در کشورهستیم و این عامل خود یکی از دلایل کم آبی در کشور است. در این میان بخش کشاورزی به عنوان یکی از عوامل اصلی هدر رفتن آب مطرح است؛ زیرا حدود 92 درصد آب مصرفی کشور در این بخش مورد استفاده قرار می گیرد.
جزئیات یک خشکسالی
فرود، قائم مقام توسعه فناوری آب، خشکسالی، فرسایش و محیط زیست معاونت علمی فناوری ریاست جمهوری با اشاره به جزئیات 10 دوره خشکسالی که در ایران روی داده است چندی پیش به مهر گفت: ميانگين بارندگي سالانه کشور حدود 250 ميليمتر است که اين عدد کمتر از ميانگين بارندگي آسيا و حدود يک سوم ميانگين بارندگي سالانه جهان است؛ در همین حال سرانه آب جهان 7400 متر مكعب است که براساس تعريف وقتي سرانه آب در كشوري زير 1700 متر مكعب در سال باشد آن كشور يا منطقه دچار تنش كم آبي و خشكي است. در حال حاضر سرانه آب ايران کمتر از 1900 متر مكعب است و این در حالی است که اين رقم در پنجاه سال قبل حدود 7000 متر مكعب بوده است که با توجه به رشد جمعيت پيش بيني مي شود كه درسال 2025 ميلادي سرانه آب ايران حدود 1400 متر مكعب باشد و جزو كشورهاي داراي تنش خشكي قرار بگيريم. يعني حتي در صورت عدم وقوع خشكسالي، كشور به سمت خشكي بيشتر پيش مي رود.
قائم مقام ستاد توسعه فناوری آب، خشکسالی، فرسایش و محیط زیست در معاونت علمی فناوری ریاست جمهوری با اشاره به تحليلهاي هواشناسي انجام شده از سال 1347 تا 1383 در ایران گفت: در این دوران كشور با ده دوره خشكسالي مواجه بوده است و طبق تحقيقات انجام شده وضعيت خشكسالي در سطح كشور از ابتدای سال آبی 92-91 پايش و با توجه به وضعيت بارش كلاسبندي شده است. به نحوی که در اين سال خشکسالی خفیف با 1.43 درصد بیشترین مساحت خشکسالی را به خود اختصاص داده و در حواشی ایران زمین به صورت نواری بخشهای مرکزی را در برگرفته است. شریفی ادامه داد: خشکسالی متوسط در تمام نقاط کشور به جز بخش مرکزی به صورت پراکنده و با وسعتی در حدود 3.15 درصد دیده میشود، بهطوریکه در کرانههای خلیج فارس، حاشیه غربی دریای خزر، شهرستانهای زاهدان، خاش و ایرانشهر و همچنین دو نواری که از بجنورد به سمت قم و اراک و دیگری از بجنورد به سمت طبس کشیده شده، نمود پیدا کرده است. خشکسالی شدید با وسعت 8.0 درصد، شهرستانهای زهک و کنگان جم را در برگرفته است. خشکسالی بسیار شدید با وسعت ناچیز 2.0 درصد در شهرستانهای زابل و نهبندان به وقوع پیوسته است و براساس تحلیلهای مکانی به
عمل آمده بر روی بارش در سال آبی 93-92 در قیاس با دوره مشابه در سال قبل و میانگین طولانی مدت خود بیانگر این است که وضعیت بارش در این بازه زمانی نسبت به دوره مشابه سال گذشته و میانگین طولانی مدت خود در مناطق واقع در نوار ساحلی دریای خزر، مناطق واقع در ارتفاعات زاگرس، دامنه های جنوبی البرز، مناطق واقع در شمال شرق، منطقه آذربایجان و مرکز کشور دارای کاهش نزولات جوی بوده است. قائم مقام ستاد توسعه فناوری آب، خشکسالی، فرسایش و محیط زیست در معاونت علمی فناوری ریاست جمهوری خاطرنشان کرد: همچنین نوار ساحلی دریای خزر در این بازه زمانی از نظر بارش دریافتی دارای پهنای کمتری نسبت به سال گذشته و همچنین طولانی مدت خود است و این درحالی است که وضعیت بارش در نوار مرزی غربی کشور (دو استان ایلام و کرمانشاه) و سواحل خلیج فارس بخصوص استان بوشهر نسبت به بازه زمانی گذشته و طولانی مدت خود از افزایش بارندگی برخوردار شده است.شریفی با توجه به نقشه اختلاف بارش گفت: بیشترین مقدار کاهش بارندگی در این بازه زمانی (93-92) مربوط به مناطق واقع در شمال شرق(استان خراسان شمالی و مرز بین سه استان خراسان شمالی، رضوی و استان سمنان)، شهرستانهای شمالی
استان فارس بخصوص شهرستان اقلید، مناطق واقع در مرز بین دو استان خوزستان و کهگیلویه و بویراحمد، دامنه های شمالی و جنوبی البرز مرکزی بخصوص استانهای البرز، تهران و قزوین، استان کردستان و در نهایت منطقه آذربایجان است که این میزان کاهش در برخی نقاط مذکور به 289- میلی متر رسیده است.
وی با اشاره به تحلیل صورت گرفته بر روی نقشه های خشکسالی تهیه شده به روش SPI در سال آبی 93-92 تصریح کرد: گستره مکانی خشکسالی در کشور با استفاده از شاخص بارش استاندارد شده منتهی به خرداد ماه سال آبی 93-92 وضعیت متغیری بر اساس اين شاخص، در استانهای کشور دیده می شود. به نحوی که در این بازه زمانی بیش از نیمی از کشور در وضعیت نرمال تا خشکسالی بسیار شدید به سر می برد.این مقام مسئول ادامه داد: در این بازه زمانی گستره خشکسالی موازی با جهت دو رشته کوه البرز و زاگرس(شمال غرب -شمال شرق و شمال غرب - جنوب شرق) است که در این میان اگر از استان گیلان به سمت استانهای نوار غربی کشور خطی فرضی رسم کنیم مناطق واقع بر روی این خط فرضی در شرایط ترسالی تا ترسالی شدید واقع شدهاند؛ اما بیشترین شدت خشکسالی مربوط به مناطق واقع در محور شمال غرب - شمال شرق کشور است که در وضعیت نرمال تا خشکسالی بسیار شدید به سر می برند.
3 کانون اصلی خشکسالی در ایران
شریفی با اشاره به اینکه سه کانون اصلی خشکسالی در این بازه زمانی مربوط به محور شمال غرب - شمال شرق کشور است در تشریح این 3 کانون گفت:
الف) کانون خشکسالی شمال شرق که شامل استانهای خراسان شمالی، رضوی، سمنان و گلستان است.
ب) کانون خشکسالی البرز مرکزی که شامل استانهای تهران، البرز، قزوین و قم است.
ج) کانون خشکسالی منطقه آذربایجان و غرب کشور که شامل تمامی منطقه آذربایجان و استان کردستان است.
وی خاطرنشان کرد: در حالیکه مناطق واقع در گستره خشکسالی در امتداد رشته کوه زاگرس، در مقایسه با محور شمال غرب- شمال شرق در شرایط مساعدتری قرار گرفته اند و از نظر خشکسالی در وضعیت نرمال تا خشکسالی متوسط به سر می برند و تنها شهرستان اقلید در استان فارس است که در این میان در شرایط خشکسالی شدید قرار گرفته است. دیگر نقاط کشور در این بازه زمانی در شرایط نرمال تا ترسال به سر می برند.قائم مقام ستاد توسعه فناوری آب، خشکسالی، فرسایش و محیط زیست در معاونت علمی فناوری ریاست جمهوری با بیان اینکه گستره خشکسالی در دو مقطع زمانی (9 ماهه سال آبی 93-92 و 92-91) دارای تغییرات مکانی فاحشی بوده است به مهر گفت: مناطق واقع در شمال شرق و دامنههای جنوبی البرز که در دوره مشابه گذشته(92-91) از شرایط نرمال تا خشکسالی متوسط برخوردار بوده اند در این بازه زمانی (93-92) از شدت خشکسالی یشتری برخوردار شده و در شرایط خشکسالی متوسط تا خشکسالی بسیار شدید قرار گرفته اند. به طوری که در این بازه زمانی (9 ماهه 93-92) دو کانون اصلی خشکسالی را شامل شده اند.
استانهایی که در وضعیت هشدار خشکسالی قرار دارند
وی افزود: همچنین استان آذربایجان غربی که در دوره مشابه گذشته در شرایط ترسالی بوده است در این بازه زمانی (93-92) تغییرات فاحشی یافته و از شرایط ترسالی به وضعیت خشکسالی متوسط تا خشکسالی بسیار شدید تغییر وضعیت داده است؛ درحالیکه مناطق واقع در نوار ساحلی جنوب غربی خزر، غرب، شرق و نوار ساحلی جنوب کشور که در دوره مشابه گذشته جزء کانون های اصلی خشکسالی بوده اند در این بازه زمانی(93-92) تغییر وضعیت داده و از شرایط خشکسالی متوسط تا خشکسالی بسیار شدید به شرایط نرمال تا ترسالی تغییر وضعیت داده اند. به گفته وی گستره خشکسالی در استان فارس در این بازه زمانی 9 ماهه 93-92 در شهرستانهای شمالی استان نمایان شده است و بیشترین شدت خشکسالی مربوط به شهرستان اقلید است؛ در حالیکه در دوره مشابه سال گذشته (نه ماهه سال آبی 92-91) گستره خشکسالی شهرستانهای جنوبی استان را فرا گرفته بوده و شهرستانهای فسا و زرین دشت در آن مقطع زمانی از بیشترین شدت خشکسالی برخوردار بوده اند و نکته قابل توجه اینکه استانهای تهران، قم، البرز، خراسان شمالی، رضوی، سمنان،اردبیل، آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی و قزوین در این بازه زمانی (93-92) در وضعیت خشکسالی
هستند و نیز استانهای گلستان، کردستان، مرکزی، خراسان جنوبی و یزد با توجه به مقادیر SPI در 9 ماهه منتهی به خردادماه سال آبی 93-92 در وضعیت هشدار قرار گرفته اند.حالا ایران در آستانه یک دوره خشکسالی قرار گرفته است، دوره هایی که زمین شناسان به خوبی آن را می شناسند و از سال ها قبل نسبت به عوارض آن هشدار داده بودند ولی هنوز جدی گرفته نشده است. دریاچه ارومیه، زاینده رود، هامون، هورالعظیم و ... هرکدام یادگاری های دوران خشکسالی هستند و معلوم نیست چه زمانی به حالت اولیه باز خواهند گشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.