رقص کردی، نجیب و آیینی است و هدفش عرضه اندام ها نیست
دکتر قطبالدین صادقی
هرگونه توضیح درباره شکل، معنا و کارکرد اجتماعی«هه لپه رکی» نیازمند مقدمهای است کوتاه. بهتر است در آغاز مطلب دربارهی بار منفی کلمه رقص و رقصنده در فرهنگ سنتی ایران، اندکی توضیح دهم و یادآوری کنم این برخورد نادرست علاوه بر تعریف و تأثیر فرهنگ بدوی، بیشتر از سیاست صفویه و فرهنگ آن ریشه میگیرد. هر کتاب این دوره را که ورق بزنید چیزی جز این نخواهید یافت. مثلاً «شاردن» در سفرنامه مفصلش به اصفهان، آشکارا میگوید در زمان اقامتش در شهر اصفهان، به چشم خود دیده است که اگرچه شاهعباس شخصاً دارای بهترین گروههای رقص و موسیقی بوده است اما متأسفانه همه رقصندهها، نمایشگران، عروسکگردانان و تمام کسانی که کار هنر و فرهنگ انجام میدادند، بیرون از دایره فرهنگ رسمی قرار داشتند؛ رقصی نیز که هماکنون در ایران بهطور فردی اجرا میشود و اغلب جوانان در جشنها و عروسیها و کلیپها میرقصند (و گاه انسان شرم میکند از دیدن آنها، بهخصوص زمانی که میبیند بعضی از مردان از سر جهل و غریزه، رقصهایی میکنند که بر اساس تحرک و شور و عرضهی بعضی از اندامهای زنانه برای جلب مشتری است) از همانجا میآید. در زبان مطربی اصطلاحاً به این رقص
«دیناش ناش» میگویند که از همزیستی اجباری رقصندگان با روسپیها میآید و متعلق به آن دورهی نکبتبار است. این ظلمی است که ناروا و اشتباهی به هنر رقص رفته است، زیرا در اصل هنر رقصیدن اینگونه نبوده است. اساس این شبه رقص که متأسفانه باقیمانده آن در بسیاری از محافل مرفه و غیر مرفه شهری هنوز دیده میشود و حتی بخشهایی از آن به شادکامان و پایکوبان «آنسوی آبها» هم رسیده است، دقیقاً بر این مبنا و سوابق تاریخی است و این از ریشه، با تعریف و فرهنگ و نشانههایی که ما از رقص کردی میشناسیم در تعارض آشکار است: زیرا رقص کردی در اساس مفهوم دیگری دارد که بنده اندکی از معنای آن را در اینجا بازخواهم کرد. امیدوارم از این منظر که نگاه کنیم هرگونه سوءتفاهم نسبت به هنر رقص بهطور اعم و رقص کردی بهطور اخص از میان برخیزد. آنهایی که از منظر منفی به رقص نگاه میکنند فقط جلوه و منظر جسم را میبینند و همه میدانیم که جسم و روح بسیار بههمپیوستهاند و در رقص این شور و غلیان روح است که جسم را به نشاط و حرکت وامیدارد. روانپزشکی نیز این را ثابت کرده است. هنگامیکه شما بیماری یا ناراحتی روانی دارید، اولین بازتاب آن بر روی جسم است
که خود را نشان میدهد تا رواننژندی خود را آشکار کند.
ریشه آیینی
بهطورکلی هنر رقص ریشه آیینی دارد. در تمام جهان و بهویژه در شرق که زادگاه آیینها و دینهای بزرگ است، بدون تردید رقص و سماع پایه و عنصر اصلی است و اولین چیزی که رقصندگان از طریق این حرکات رازورانه جستجو میکنند به شیوهای مافوق عادی و به شکل تصویری، رابطه جدید، نیرومند و نمادینی است که با ایزد و جهان ماوراء طبیعت برقرار میکنند. مثلاً در هند ایزد شیوا، خدایی رقصنده است که همزمان هم ویران میکند و هم میسازد. در اینجا نهتنها مؤمنان برای نزدیکی به ایزد پایکوبی میکنند، بلکه این خود ایزد است که میرقصد.
بنابراین سخن «لوسین» شاعر قرن دوم میلادی هیچ بهگزاف نیست که میگوید: «رقص با دنیا زاده شده است و در تمام نمایشهای پرانرژی دنیایی، عامل اصلی وحدت بوده است». ژاپنیها که رقص را دارای ریشههای کاملاً معنوی میدانند، میگویند: «ایزد آفتاب» از آسمان گریخت و به غاری پناه برد. در غار را به روی خود بست و نور را از جهان گرفت. خواهرش برای آشتی برادر از آسمان به زیر آمد و به رقص و پایکوبی پرداخت. در اثر میل و شوق فراوانی که آفتاب برای دیدن رقص خواهر داشت، سرانجام در غار را برداشت و روشنایی دوباره به جهان بازگشت. بنابراین منشأ رابطه آسمان با زمین در فرهنگ ژاپن، هنر رقص است و بههیچوجه این رقصهای آیینی (نه نوع ژاپنی آن، نه هندی آن و نه ایرانی آن) ریشه جنسی ندارند، زیرا رقص یعنی «حرکت معنوی را آموختن». یکی از بهترین نمونههایش نیز همین رقص کردی است.
این هنر مقدس برای طلب برکت و باروری و زایش بوده است و مدتها بعد که از تقدس فاصله میگیرد، تبدیل به یک حرفه میشود و اندکاندک به روسپیگری نزدیک میگردد. نمونهی دیگر، فرهنگ رقصهای آیینی اندونزی است. شما چیزی نخواهید دید مگر تکرار حرکت گروهی «ماندالا»، آن دایرهای آسمانی مقدس. در این رقص هیچ شور و شهوتی وجود ندارد و هیچ رابطهی زمینی خاصی جستجو نمیشود. هر چه هست جستجوی رابطهی زمین و آسمان است؛ جستجوی رابطهی جسم است با روح. حتی در مسیحیت هم ما اسنادی داریم که نشان میدهد مسیحیان به هنگام تدفین قربانیانشان بر آرامگاه آنان میرقصیدهاند. یعنی قداست و باور اساطیری نسبت به هنر رقص در آنجا هم به همینگونه است، این چیزی نیست که تنها در دیدگاه عرفانی و معنوی ما مطرح باشد.
در مبحث «سماع» حرکت و پایکوبی عرفانی اهمیت و جایگاه مهمی در تصوف داشته است. جستجوی عارفانهی صوفی اهل طریقت برای رسیدن به خدا و معنویت تنها از طریق این جنبش و پایکوبی به دست میآید. به همین دلیل آنجا شریعت و طریقت و حقیقت را باهم وفق میدهند تا به وصل و معنایی که موردنظرشان است زودتر دست پیدا کنند. روشی که آنان پی میگیرند کاملاً آزاد و فردی است و از این طریق برای رهایی روح از سنگینیهای آن اقدام به سماع میکنند تا به آن ایدئال بزرگ بپیوندند.
در تمام مراسم «شمنیزم»، شمن (پیر، جادوگر و پزشک قبایل اولیه) همهی مراسم درمانی و گروهی قبیلهی خود را به یاری انواع رقص انجام میدهد. یک نمونهی بسیار سادهی آن مراسم «پریخوانی» در نزد ترکمنها یا مراسم «زار» در جنوب ایران است. مثلاً در مراسم زار، زمانی که «باد سرخ» یا «باد سیاه» که نوعی بیماری روحی - روانی است، فردی را تسخیر میکند: «بابازار» یا «مامازار» فرد بیمار را در وسط قبیله یا میدان دهکده مینشاند و آنقدر ساز میزنند و میرقصند و میخوانند تا کمکم خودآگاه بیمار با ناخودآگاه «جمع» یکی شود و در اثر اینیکی شدن، درد نیز تقسیم شود و او سبک و آسوده به رهایی برسد. بنابراین پیداست که در تمام این مراسم و آیینها از رقص هیچ هدف و نیت دیگری جز ارتباطی معنوی و روحانی انتظار نمیرود.
در تمام سفرنامههایی که از دوره صفویه به بعد در مورد ایران نوشتهاند، هر بار که مسافر، ناظر یا سفرنامه نویسی میخواهد در مورد مراسم مذهبی تاسوعا و عاشورای ایام محرم مطلبی بنویسد، بدون استثناء از مراسم سینهزنی و دستهگردانی با عنوان «سماع های مذهبی» یاد میکند. ازنظر آنها تمام طراحیها و حرکتهای سینهزنی بسیار زیبایی که در ایران وجود دارد، در نوع خود یک نمایش پرشکوه روحانی و گروهی است. من خود پارسال در دامغان یک سینهزنی دوار دیدم که در شکل و حرکت و طراحی، دقیقاً شکل رمزی خورشید و تکرار قداست آیین مهری بود. در آنجا سینهزنها در یک دایرهی چندلایهی بسته و مواج حرکت میکردند و با هر جنبش پاها و بالاتنه، طرح بسیار باشکوهی از وحدت قومی و حرکت خورشید میساختند. انواع دیگر این مراسم را در هر شهر و منطقه دیگری هم که ببینید، باز بهنوعی هماهنگی است، و هدف از آنها به معرض دید نهادن انسان است که در جستجوی معنا و معنویت، یا دستکم به دنبال اعتدال است. بنابراین هدف از اجرای این نمایش ها تنها دست یافتن به شادی و شور زندگانی نیست. البته این انگیزه هم در مفهوم و عمل وجود دارد.
یکی از گرایشهای بزرگ بشر برای دستیابی به امنیت روحی، گرایش او به تعادل و توازن است. ما، یعنی بشر، نیازمند توازن هستیم و دوست داریم با پدیدههایی که در اطراف ماست، بین خود، جامعهی خود، طبیعت، درون و بیرون و بین نیروهای متعارضی که میشناسیم و با آنها همواره درگیریم، تعادل ایجاد کنیم. درواقع تبادل و توازن است که ما را به آرامش میرساند. کارکرد رقص در ذات خود گرایش به این تعادل خاص را نشان میدهد. بنابراینیکی دیگر از اهداف رقصهای فردی و گروهی بدون تردید بیرون ریختن انرژی اضافی است. در انسان نیروی ذخیرهشدهای هست که باید دفع شود. آن انرژی اگر دفع نشود آدمی را بیمار میکند. مثل آبی است که اگر راکد بماند تبدیل به گنداب میشود. در این صورت تنها تن پژمرده نمیشود، روح هم پژمرده میشود. یکی از راههای بیرون ریختن این انرژی اضافی در جوامع کنونی، ساختن استادیومهای بزرگ ورزشی و راه انداختن مسابقات ریز و درشت است تا نسل جوان بتواند به یاری آنها انرژی اضافی خود را بهگونهای تخلیه کند. صدها هزار تماشاگر جوان برای دیدن مسابقات گرد هم میآیند و یکصدا فریاد میزنند تا از بارهای اضافی جسمی و روحی خود اندکی سبک
شوند.
تمام بارهایی که بر روی روح و روان ماست، برخاسته از نادرستی ارتباطها و مشکلات اقتصادی، اجتماعی و خانوادگی است. آنها فشاری را به ما تحمیل میکنند که باعث به وجود آمدن گرههای روانی - جسمانی میشود. این گرهها باید بازشوند و برای رهایی از آنها هیچ راهی نیست جز اینکه انسان به تخلیه روحی برسد. این تخلیه روحی هم تنها از طریق تحرک جسم به دست میآید. یکی از زیباترین و سادهترین راهها نیز همین میل به حرکات موزون و یا عمل رقصیدن است. یادمان باشد رقص یکی از کهنترین هنرهاست و یکی از مهمترین جنبههای آن نیز بیان خوشبینانهی انسان نسبت به زندگی است. انسان فقط نمیرقصد تا آن انرژی اضافه را دفع کند و به توازن برسد، میرقصد تا با مطرح کردن جسم، بازنده نگهداشتن جسم، بیان خوشبینانهی خود نسبت به زندگی را نشان دهد.
ما در هنر میگوییم هر جا که مسئله روح مطرح است، مرگ هم مطرح میشود (مثل تراژدی). زیرا روح به طرز شگفتی با مرگ در پیوند است. درست همانگونه که تن با زندگی در ارتباط است (مانند کمدی). بنابراین هر جا مسئله جسم مطرح میشود خوشبینی نسبت به آینده انسان، نسبت به حیات، نسبت به بقا و نسبت به ادامهی نسل هم مطرح است. ازاینرو هیچچیز مانند یک جهش موزون فیزیکی و باشکوه نمیتواند مظهر این خوشبینی انسان نسبت به آیندهاش باشد.
همه میدانیم سالهاست بخشی از هموطنان کرد ما در استان ایلام گرفتار بحران بزرگ «خودسوزی زنها» به شکل بسیار بد و اسفباریاند که این اواخر ابعاد و توسعهی هراسانگیزی یافته است. در گزارشی خواندم در بهترین ماههای سال که فصل بهار و عشق و شادی و فصل شکوفا شدن زندگی و زمین و طبیعت است، هرماه سیوهشت زن و دختر جوان خودسوزی میکردند. کارشناسان علل و نتایج را بررسی کردند و گفتند چه باید کرد و چه تدبیری باید اندیشید؟ دیدند روح مردم بر اثر سالها در خط اول جبهه بودن و مشکلات روحی - روانی ناشی از اضطرابهای جنگ، سخت پژمرده است. البته این خودسوزیها سه - چهار دلیل دیگر هم دارد که یکی از آنها «مردسالاری» سنتی است. یکی دیگر از آنها تفاوت فاحش سطح زندگی و اقتصاد مردم ایلام با شهرها و جاهای دیگری چون تهران است. دلیل بعدی نیز تأثیرات منفی برنامههایی است که در تلویزیون نشان میدهند. زیرا میدیدند هر فیلم و سریالی که از تلویزیون پخش میشود به نحوی غریب شیک و مرفه است و آدمها سروسامان و وضع زندگیشان بسیار خوب است، درحالیکه مردم ایلام اینگونه نیستند و فاصلهها بسیار زیاد است.
ازاینرو برای تغییر روحیه و تمدد اعصاب و افزودن کمی شور و نشاط و شادمانی به زندگی مردم، گروهی کارشناس تصمیم گرفتند تا مجموعه برنامههای هنری شامل موسیقی و رقص کردی ترتیب دهند. پس از یکی دو سوءتفاهم و خنثی شدن چند مقاومت موضعی و فردی، سرانجام این اتفاق افتاد و مقامات محلی با اجرای رقص و موسیقی کردی در زمان برگزاری جشنهای انقلاب موافقت کردند. نتیجه حیرتانگیز بود. آمار ماهیانه سیوهشت خودکشی زنان در اثر خودسوزی، به هشت خودسوزی در ماه تقلیل پیدا کرد. یعنی از طریق اعجاز هنر موسیقی و رقصی که الآن تشریح کردیم و از طریق به وجود آمدن و بیداری شور زندگی به یاری هنر، میشود به زندگی امیدوار شد و در ماه، تنها در یک شهر، از سی خودکشی جلوگیری کرد!
ویژگیهای رقص کُردی
۱- بیدرنگ روشن کنم که رقص کردی یک حس و حرکت گروهی است نه فردی. رقص کردی نجیب و آیینی است و هدفش عرضهی بعضی از اندامها نیست، بلکه رقصی است دستهجمعی و دارای یک پیشینه دیرین تاریخی و در پیوند با حقیقت و تمام ارزشهای معنوی، اجتماعی و ارزشهای اسطورهای جامعهای که از دل آن برخاسته است. «هه لپه رکی» درواقع حرکتی است فرهنگی و هنری برای انسجام بیشتر و وحدت بخشیدن به اصول اجتماعی و بنیادین قوم و قبیله و خانواده و شهر و منطقهی کردها. کار او هم نگهبانی و هم نگهداری و تداوم و تکرار اصول فرهنگ کرد و اسطورههای آنان است. «آیینها و مراسم» درواقع لباس یا جامهای هستند که بر تن اسطورهها پوشانیده میشوند و اسطورهها شخصیتها یا داستانهایی هستند که با ماوراءالطبیعه پیوند دارند. بنابراین تا «تکرار» نباشد، اسطوره زنده نیست. پس با برپایی هر مجلس رقص و با تکرار هر حرکت، شما یکبار دیگر اسطوره را زنده میکنید و انسجام قومی به وجود میآورید. این وحدت برای فرهنگهایی که دائماً در طول تاریخ مورد هجوم و تاختوتاز بیگانگان واقعشدهاند و ناامنیهای جغرافیایی، تاریخی و معیشتی داشتهاند، نقشی بسیار تعیینکننده ایفا میکند و
مردم به این انسجام، این وحدت، این همبستگی و اینیکی بودن نیاز دارند.
۲- ویژگی دوم و بسیار اساسی رقص کردی به کار بردن دستمال است. در زبان کردی به رقص «هه لپه رکی» میگویند که در معنای حقیقی یعنی «پریدن به هوا» و نشانهی بزرگش همین دستمال است. بهکارگیری دستمال یعنی رهایی و پریدن، یعنی پرواز و تصعید. اگر «رهایی» را از رقص کردی بگیریم چیز مهمی از آن باقی نمیماند و با یک حرکت معمولی دیگر هیچ توفیری ندارد. دستمال همچنین به معنای تصعید و پرواز است زیرا بادی که به آن میخورد یعنی حرکت، یعنی شور، یعنی جنبش. مفهوم دیگرش برقرار کردن «رابطه زمین و آسمان» است. دستمال همچون پرچم هنگامیکه به اهتزاز درمیآید، بین زمین و آسمان، انسان و خدا و ماده و معنا پیوند برقرار میکند. پرچم نماد یک مرام و بیانگر یک ایدئولوژی است. هیچ حزب، هیچ فرقه، هیچ کشور و هیچ فرهنگی نیست که پرچم نداشته باشد. همچنین هیچ دسته رقص کردی یافت نمیشود که بدون دستمال «سرچوپیکش» (سردستهی رقصندگان) باشد. در پشت این دستمال یک تفکر پویا وجود دارد. ازاینجا میتوان دریافت که بهکارگیری تسبیح بهجای دستمال به هنگام «هه لپه رکی» در پارهای از مناطق کردستان عراق تا چه پایه نادرست، غیراصولی، تحریفشده و التقاطی است. زیرا
تنها دستمال است که با نرمی و انعطاف و سبکی بیشازحدش، همچون شیئی نمادین معرف حرکت و پیشروی کلی گروه است و همه را دعوت به قیام و پویایی میکند و میآموزد مثل بادی که در دستمال پیچیده است، باید زنده و چالاک و رها بود و حرکت کرد اگر چنین نبود، دیگر نیازی به دستمال نداشتند و میتوانستند با دستان خالی برقصند.
۳- ویژگی برجسته دیگر «هه لپه رکی»، گروه پیوستهای است که به شخص سرچوپیکش وصل است، آنهم از طریق رقصندهای با یک دستمال دیگر. مفصل این دومین رقصنده با سرچوپیکش بازهم بهوسیله یک دستمال است، برای اینکه سرچوپیکش یا «لیدر» رقص، عملاً آزاد باشد. در اینجا لیدر الگویی است چالاک و ماهر که خود را بدون قیدوبند و آزاد میخواهد، درحالیکه کل گروه با گرفتن دستهای یکدیگر بهگونهای محکم و فشرده، موظف است نظم جمعی را رعایت کند. سرچوپیکش میتواند ده نوع تغییر و تنوع در حالت ایجاد کند، حرکات ریزتر نشان دهد، ضرباهنگهای دیگر به کار برد، بجهد، جلو برود، عقب بیاید، به دور خود بچرخد، یا تصاویر دیگر بیافریند، ولی گروه حق ندارد ریتم ثابت و حرکت پایهای مشترک را به هم بزند و کوچکترین تغییری در قراردادهای حرکتی ایجاد کند. زیبایی کار گروه در یکدست بودن آنهاست. این ترکیب و ترتیب حرکتی، به شیوهای نمادین، نشاندهندهی رابطه فرد و جمع است. دقیقتر بگوییم نماد رابطهی لیدر و جمع، یا رابطه لیدر و ملت در هر جامعه سازمانیافته در طول تاریخ. همیشه هر جمعی - و در اینجا خاطره جامعهای کهن - به مدیری توانا که آزاد باشد تا بتواند
حرکتهای ابتکاری و توانمند خود را نشان دهد، اعتقاد داشته است. جالب آنجاست که پس از هر تغییر حرکتی ابتکاری و هر حالت تجربی فردی، سرچوپیکش فوراً و سرضرب نظم گروه را پیدا میکند و دوباره با آنان همگام و همراه و هماهنگ میشود.
همچنین باید یادآوری کرد که ترکیب دستهی رقصندگان کرد که حتی در دورترین روستاهای کردستان به شکل ترکیبی زن و مرد است و به آن «رش بالک» یا «گنم و جو» میگویند، خود نوعی اعتراف بر حضور پررنگ و تساوی جایگاه اجتماعی زن و مرد است و این معنای دیگری ندارد مگر تأکید بر این نکته که یکجانشینی و اشتغال به کشاورزی در کردستان بسیار دیرینه است، زیرا در فرهنگ «کوچ» است که زنان در دنباله و پشت سر مردان قرار میگیرند و در فرهنگ کشاورزی است که دوباره همه به یک یکسانی در حرکت و جایگاه میرسند. هرچند میتوان در معنایی ژرفتر در آن نمادی کهنتر هم دید که ناشی از درک طبیعت و معرفت اولیهی انسانهای یکجانشین دوره کشاورزی بر تکرار، اهمیت و پیوستگی ماهها و فصلها و بهخصوص ترتیب منظم «شب» و «روز» است.
۴- ویژگی چهارم رقص کردی در «دایره» شکل بودن آن است. بیتردید شکلهای رقص کردی و رقصهای دیگری ازایندست، متعلق به دورهی کشاورزی و زمانی است که انقلاب کشاورزی اتفاق افتاد. و ما خوشبختانه در حوزهی جغرافیایی، بسیار زود دست به انقلاب کشاورزی زدهایم و مدنیت را آغاز کردهایم. کاری به آریاییها ندارم که خیلی دیر وارد این منطقه شدهاند، ولی در جوار ما، مردمان «مابین رودان» حدود ۸۵۰۰ سال پیش از میلاد مسیح وارد دوره کشاورزی شدند. بعدها نیز ما تحت تأثیر آنها در فلات ایران به این مرحله وارد شدیم و هر چهار فرهنگ بزرگی که در جوار آنها و در غرب فلات ایران قرار داشت، یعنی تمدن ایلامیها، کاسیها، لولوبیها و گوتیها بهسرعت به این شیوهی زیستی رسیدند و با این مفاهیم آشنا شدند.
تحت تأثیر انقلاب کشاورزی ما با مفهوم «زمان دایرهوار» و «بازگشت» خیلی زود آشنا شدیم. چیزی که در رقص کردی نیز بسیار اساسی است همین شکل «دایره» است. شکل دایره را ما در بازگشت فصل و سال و طبیعت و کلاً در تقویم و مفهوم ساعت و سنجش زمان کشف کردیم. زیرا برای مراقبت از دانهای که کاشته بودیم، نیاز به آگاهی دقیق از تقسیمبندی و مفهوم زمان و نجوم و حرکت ماه و خورشید و ستارگان تا کوچکترین تغییرات آنها داشتیم.
در گذشته نیاکان ما سال اساطیری را (که خلقت را با آن تعریف میکنند) با سال طبیعی منطبق کردند و این کار برای این بود که از زمان کاشت و برداشت محصولات غفلت نکنند و دانهای که کاشته بودند از بین نرود. به همین دلیل یکی از مهمترین شکلهایی که کشف کردند، شکل برگشت یا شکل دایره بود که کاملترین شکل هم هست. البته از قبل، انسان شکل دایره را در تجربهای دیگر و ابتداییتر میشناخت؛ در دوره کوچگردی ماقبل کشاورزی و در دورهای که میوهچین طبیعت بود و در جستجوی غذا آواره بود. ولی شناخت واقعی آن در دوره کشاورزی است و دیدن اینکه چگونه هر بار انسان به چرخش طبیعت و به گردش فصول میرسد. بنابراین وجود «تناسخ» و اعتقاد به آن در تمام مذاهب اولیهی بشر چندان هم اتفاقی نیست.
شکل دایره تنها بازگشت به زمان اسطورهای نیست. تنها برای کشتن ترس و برای تقویت روح جمعی نیست، بلکه به بهترین شکل ممکن همبستگی گروهی را هم نشان میدهد. بعدها وقتیکه ما «میترائیست» شدیم و به «ایزد مهر» رسیدیم و هالهی دور آن و حلقهی مهر را بهعنوان خدای پیمان و خدای جنگ و ... شناختیم، یکبار دیگر مهمترین نماد و مظهرش را «دایره» دانستیم. دایره یعنی بازگشت به آغاز هر چیز و شگفت آنجاست که هیچ شکل و نظم رقص کردی نیست که به شکل دایره نباشد. شخصاً و به تن خویش در سقز مجلس رقصی دیدهام با ۸۰ نفر رقصنده که دست هم را گرفته بودند و دایرهوار کردی میرقصیدند. اگر رقصندگان چهار تن هم باشند بازهم به گردش موزون خود قوسی میدهند و ناخودآگاه در دایره حرکت میکنند. بنابراین یکی دیگر از تفسیرهایی که از رقص کردی میتوان داشت، ایجاد امنیت روانی فرد و جمع در چرخش و تکرار رقص در شکل دایره است، زیرا دایره با شکل بسته و کامل و رمزآمیز خود امنیت روانی فرد را در دل جمع تأمین میکند. در «لالش» مرکز ایزدیهای کردستان عراق دیدهام که آنها چگونه در دایره میچرخند. در اجرای رقص «هوشار» هم تمام چرخشهای سر و دست و پا و کمر، یا ورود و
خروج رقصندگان تنها و تنها به شکل دایره و یا دقیقتر بگویم نقش خورشید است.
در دو سفری که چند سال پیش بهعنوان سرپرست و طراح گروه رقص کردی آبیدر به یونان و بلاروس داشتم، کار گروه در هر دو جشنواره جهانی آنجا رتبه اول را به دست آورد و بهشدت موردتوجه واقع شد. کارشناسان و داوران اعتقاد داشتند از نظر اصالت، رقص کردی هنوز زیباترین و اصیلترین رقصهاست، زیرا شکلهای کهن و اسطورهای آن ذرهای دستنخورده است و از ارزشهای درونی و معنای آن چیزی کاسته نشده است.
معانی نمادین این رقصها زمانی پیچیدهتر میشود که متوجه میشویم درجایی معنی اجتماعی میدهد، درجایی معنی عرفانی، درجایی معنی تغزلی، درجایی معنی اسطورهای و درجایی دیگر معنی رزمی و البته گاه هر پنج معنی آن باهم توأم است و تفکیک کردن آنها بسیار دشوار.
۵- ویژگی پنجم رقص کردی در «پایکوبی» آن، یعنی کوبیدن پای رقصندگان بر زمین است. میدانیم رقصهای کهن و جدید بسیاری هستند که حرکاتشان اینقدر کوبشی نیست. بلکه دارای حرکات و حالاتی بسیار آرام و نرماند.
بهراستی چرا رقص کردی تا این اندازه به حرکت پا و قدرت آن اهمیت میدهد؟ چندی پیش در گزارشی شتابزده از علاقهمندی به این هنر شنیدم که رقص کردی «درس اخلاق» میدهد. این حقیقت ندارد. تصور نقش و عملکرد «آموزش» برای هنر رقص به نظرم اغراقآمیز و بسیار احساسی است و یا دستکم یک نظر شخصی و غیرعلمی است. رقص برای تعلیم اخلاق نیست زیرا مفاهیم بسیار اسطورهایتری در درون رقص کردی هست که آن را از سطحی گرایی و عوامزدگی دور میکند. بهتر است بهجای جستجوی مفاهیم دمدستی تبلیغی و تکراری، به دنبال ارزشهای پیچیدهتر، ریشهایتر و عمیقتری بگردیم که هزاران سال است در ناخودآگاه قومی ما پابرجاست و با اجرای این هنر آنها را در درون خود و اجتماع خود دوباره زنده میکنیم.
رقص کردی قبل از هر چیز رقصی است متعلق به ملتی که بخش بزرگی از مردمان آن در کوهستان میزیند. بنابراین رقصندگان برای اجرای آن پاهای نیرومند لازم دارند. در کوههای «اورامان» به چشم خود مردی را دیدم که دو پیت نفت را بر دوش گرفته بود و در مدت سه ساعت آن پنجاه کیلو بار را بهسوی ارتفاعات، بهطرف خانهاش میبرد. این فرد اگر پاهای نیرومندی نداشته باشد ماهیچههای کمر و پشتش از او فرمان نمیبرند. از این نظر مهمترین رقصهایی که در «اورامان» هست، گونهای رقص کمر و پاست؛ وجود چنین حرکات موزونی بازتاب شرایط جغرافیایی آنهاست. بنابراین باید تمام اعضا و تمام مفاصل چنین انسانی نیرومند باشد تا بتواند علیه این طبیعت بهآسانی بجنگد و سرافراز بیرون آید.
در رقص کردی اجرای پایکوبی و حرکات پا بر زمین تنها برای تقویت عضلات و مفاصل پا نیست. البته این هم موردنظر است زیرا برای اجرای حتی رقصی کوتاه، نیرویی که رقصندگان باید مصرف کنند به نحوی حیرتانگیز بسیار زیاد است، چون درروند رقص، اندام، مفصل یا ماهیچهای نیست که کم حرکت کند و در تمام مدت بهشدت پرکار نباشد.
عملکرد مهمتر این پایکوبی در «معنی پنهان» آن است و نه در ظاهر فیزیکیاش و آن عبارت است از وارد آوردن ضربههایی بر زمین برای بیدار کردن آن. انسان دوره کشاورزی به زمین نیاز فراوان داشت. هنوز هم دارد. درگذشته تمام تراژدیهای یونانی در آمفیتئاتری اجرا میشد که مکان بازی به شکل دایره داشت و جایگاه تماشاگرانش به شکل نیمدایره بود. در تحقیقی حتی دریافتم ریشهی لغوی ارکسترای یونانی (جایگاه بازی) متعلق به زمانی است که انسانها تصور میکردند زمین هم چون انسان دارای ماهیت «مادینگی» است. یعنی فکر میکردند زمین هم میتواند چون انسان بارور شود و تصور میکردند انسانها میتوانند زمین را بارور کنند و درنتیجه به محصول بیشتری دست پیدا کنند.
در دوران معاصر این مفاهیم کمکم فراموششدهاند و ما دیگر اینگونه با طبیعت سروکار نداریم. اما در ناخودآگاهمان یاری طلبیدن از آن همچنان وجود دارد و به شیوههای مختلف میخواهیم زمین را بیدار کنیم و با آن ارتباطی ملموس و واقعی بگیریم: درست همانگونه که با دستمال با آسمان و ماوراءطبیعه پیوند برقرار میکردیم.
انواع رقص کردی
اگر تعبیر عالمانهی «ژوزف کمیل» را بپذیریم که ارزش، معنا و عملکرد اساطیر را اساساً سه دسته کاملاً متفاوت مربوط به: الف - وظیفه، ب - قدرت، ج - لذت میداند، میتوان به دلیل وابستگی بیشازحد رقص کردی به اسطورهها و نگرش اساطیری، همهی رقصهای چهار بخش کردستان را که حدوداً پنجاه نظم، نوع یا شکل گوناگوناند را سه دسته یا سه گونه پنداشت.
الف - رقصهای مربوط به وظیفه
در اینجا منظور از وظیفه هم اعتقاد آیینی ارتباط با ایزدان و کرنش در برابر ماوراءالطبیعه است و هم تعهد آدمی برای تأمین معیشت و نان روزانهی گروهی که مسئولیت آنها به گردن اوست. در این راستا انسان هم با آنسوی طبیعت ارتباط آیینی برقرار میکند و هم با طبیعتی که منشأ و ضامن زندگانی اوست. بهاختصار چند نمونه را بررسی میکنم:
رقص «سه پا» یا «سه جار» را که عمومیترین نوع رقص کردی در همهی نواحی و شهرهای چهار بخش کردستان است، میتوان از رقصهای مربوط به این بخش دانست، زیرا علاوه بر آمادگی و آرامشی که به رقصندگان میبخشد (چون همیشه در مدخل و سرآغاز است)، به دلیل ساختار سهضربی پایی که مجریان بهتناوب و در طی حرکت بهعنوان انگاره اصلی یا «موتیف» تکرارشونده به کار میبرند، نمایانگر یک اعتقاد بسیار کهن آیینی است. سه پا تکرار دوباره همان «تثلیث» یا سهگانهپرستی آیینی است: زمانی که ما در هزاران سال پیش سه ایزد اهورا، مهر و آناهیتا را میپرستیدیم و بعد از پا گرفتن آیین زرتشت به شکل اعتقاد به سه اصل کردار نیک، گفتار نیک و پندار نیک درآمد. ضمن آنکه نباید فراموش کرد اساساً عدد سه آغاز تعادل است. زیرا چه در ساخت اشیاء، چه در ترکیب ساختارها و چه در روابط خانوادگی و مناسبات اجتماعی، همیشه سومین پایه آغاز انسجام و حفظ تعادل بوده است. رقص «روینه» مریوانی نیز بعدی کاملاً آیینی - اسطورهای دارد و در ارتباط با فرهنگ کشت و کار دورهی کشاورزی و در حکم تکرار موزون کاشتن دانه در زمین است. «قره پیره ژن» نیز در چارچوب همین فکر و فرهنگ مربوط به کشت و
کار است، اما به شکل بسیار استریلیزه و پالودهی آن. رقصندگان در حرکتی بهشدت آیینی و درونی نشان میدهند که چگونه آرامآرام با پا دانهها را در زمین فرومیبرند و بعد ناگهان بر زمین مینشینند و سپس با جهشی تند خود را بالا میکشند. تصعید یا جهش و بالا کشیدن رقصندگان، حرکت جادویی موزونی است که در پس آن آرزوی جمعی کشاورزانی قرار دارد که نیت میکنند این دانه به شکلی جهشی از دل زمین رشد کند.
رقص «سحاری» یا «سحوری» به معنای تکرار شکل خورشید، ستایش نیروی زندگیبخش و حضور مادی و معنوی نور و هرم آفتاب و بزرگداشت ایزد مهر است که در معماری هستی (که ورودی منازل بود)، ساخت شکل دف و دهل، گردی نان لواش، به کار بردن حلقهی ازدواج و افروختن کانون آتش، هر بار او را با شکل و رمز و نماد و قرارداد یاد میکنیم و گرامی میداریم.
رقص «چه مه ری» هم از کهنترین آیینهای نمادین انسان برای توضیح مفهوم مرگ است. آیینهای مربوط به مرگ، پس از آیینهای مربوط به ماوراءالطبیعه و آیینهای مربوط به طبیعت، سومین دستهی آیینهایی است که انسان در دوره کشاورزی آفرید تا رابطهی خود را با این سه مفهوم توضیح دهد و از طریق اجرای این آیینها فروتنانه با روح جهان یکی شود و به رستگاری برسد. در این آیین، مراسم تدفین و زنده شدن پس از عالم مرگ، با الهام از عناصر طبیعت چون درخت و گیاه، برای انسان بسیار مهم و معنادار شد. به همین دلیل «چهمهری» یا «چاومهری» (به معنی «چشمبهراه توام» و انتظار بازگشت دوباره مرده) در حلقهی رقصندگان سیاهپوش گلاندودی که برخلاف جهت عقربه ساعت در «چمرگاه» میچرخند و با حرکت دادن هر دو دست و مچ به دورهم در دو جهت معکوس، نمادهای بسیار نیرومند از مرگ و آرزوی بازگشت او را به نمایش درمیآورند، از مهمترین رقصهای مربوط به این دسته است. رقص «رو - رو» نیز دارای همین چارچوب و معناست و از مرگ و رفتن سخن میگوید.
ب - رقصهای مربوط به قدرت
در رویارویی با طبیعت سرکش و مشکلات جوامع اولیه، منطق قدرت از هر مفهومی برای انسان نیرومندتر بود. انسان به شیوههای مختلف در جستجوی نیرومندی خود برای چیره شدن بر محیط پیرامون بود. از این نظر بسیاری از رقصهای کردی در راستای حرکات، وظایف و اسطورههایی هستند که ضامن قدرت فزاینده انسان باشند. بنابراین دهها نوع رقص کردی در این مفهوم میتوان گنجاند. از آن جمله است رقص «شلان» که در هر جشنی خواهان فراوان دارد و اجرایش بسیار دوستداشتنی است. این رقص تنها تمرینی برای رفع خستگی پاهای سرچوپیکش و سایر همراهان او در زمانی که بر اثر شدت یا طولانی شدن رقص ماهیچههای پایشان گرفته میشود، نیست، بلکه الگویی است حرکتی و بسیار کهن، طراحیشده بر اساس رزم و واقعیتهای ملموس و خشن آن. همه میدانیم یکی از بخشهای همیشگی و انکارناپذیر هر رزمی، نیروهای زخمی و مجروحان آن است. در اینجا در رقص شلان مجریان با حرکتی نمادین نشان میدهند همواره در جنگ زخمیهایی پیدا میشوند که ناچارند ابتدا با یکپا حرکت کنند. زخمی یکپا با ریتم و رقص نشان میدهد که توان جنبیدن ندارد. بعد به خود نهیب میزند که: نترس! سپس با همدلی و یاری دیگران همت
میکند و سرانجام با اراده برمیخیزد و آنگاه با همان پای سالم چنان حرکت یا رقص یکپای محکمی میکند و چنان شور و نیرویی نشان میدهد که از دو پا بیشتر و باشکوهتر است.
رقصی دیگری که در این چارچوب میگنجد و بسیار زیبا و شورانگیز هم اجرا میشود، رقص «زنگی» است. بدون هیچ تردیدی باید گفت کلمه «زنگی» تحریفشدهی واژهی «جنگی» است. زیرا حرکات پایه و اصلی آنکه شرکتکنندگان آن را با ضرباهنگی بسیار پرتوان و مهیج اجرا میکنند، چیزی نیست مگر صورت تراشخورده، موزون و نمادین گروهی جنگجو که بهتناوب در حال سه حرکت حمله، ستیز و عقبنشینیاند.
«سوارانه» نیز بازهم درباره رابطهی دیرین انسان و اسب و مهارتهای حماسی اوست. رقصی الهام گرفته از نقش اسب در زندگانی پرفرازونشیب بشر در رویارویی با دشمن.
«چی چان» و «فتاح پاشا» نیز بهشدت دارای روحی جنگاورانه و نیرومندانه است و از همهی مهارتهای جسمانی و قدرت جنگی انسان سخن میگوید.
رقص «سمکولانه» نیز به شیوهای سرراست الهام گرفته از تاختنها، چرخشهای پیکر و حرکتهای گوناگون سم و پای اسب در دل سنگلاخهاست. زیرا واژهی «سمکو» ضمناً به معنی سنگلاخ است. در این رقص حرکات پیچیده، محکم، سخت و کوبشی پای مجریان در تنوعی حیرتانگیز، مهارت پیکر و پاهای اسبانی جوان در دل سنگلاخی دشوار را تداعی میکند و این همه برای آن است تا انسان به یاری رقص، خود را در موقعیتهای دشوار، بیشتر توانمند و پاسداری و نگهداری کند. جنبه حماسی و روح سلحشوری فرهنگ کرد به بهترین شکل ممکن در این دسته است که خود را به رخ میکشد زیرا از نظر شکل، حرکت، محتوا و ضرباهنگ، این رقصها بهگونهای جذاب، جسورانه و جنگاورانه اند.
ج - رقصهای مربوط به لذت
این دسته رقصها جنبه تغزلی دارند و از عشق و مهر انسانها، دیدن زیباییها و زوایای عاطفی و پنهان روح او سخن میگویند. این دسته را باید انسانیترین، درونیترین، نرمترین و لطیفترین بخشها دانست زیرا در ستایش ظرایف احساسی، کرشمههای عاشقانه و شور جوانی است و برآمده از تکامل درون و شخصیت انسان است در دورهای که از جنگهای گروهی و ستیزههای قومی دور شدهاند و در دل شهر به آرامش و پرورش تن و روح و روان و مدنیت رسیدهاند. هدف از اجرای این رقصها در همه حال توجه به کمال و زیبایی انسان و بهخصوص وجاهت زنان جوان است: زیرا مرکز همهی ارزشها، زیباییها و حرمتهای فرد و جمع هم اوست. شکلها و طراحیهای این دسته اگرچه توصیفکننده زن و زیباییاند و بسیار نرم و مهرآمیز اجرا میشوند، اما هرگز فردی، شهوانی و برانگیزاننده نبوده و از دایره حرمت جمع و ستایش زیبایی خارج نمیشوند. چند نمونهی معروف آن «لنجه»، «سونه پا»، «چپی»، «لیلان» و ...
نقش شرایط جغرافیایی و ضروریات طبیعی هر منطقه را در پیدایش نوع و کیفیت رقصها نمیتوان نادیده گرفت. از این نظر میتوان گفت هر رقصی بازتاب شرایط بومی و جغرافیایی آن ناحیه از بامداد تمدن تا روزگار ماست. این رقصها که درروندی طولانی و در مدت هزاران سال به وجود آمدهاند، سر آن دارند تا انسان رابطهی خود را نهتنها با طبیعت، بلکه با ماوراء طبیعت هم توضیح دهد و بین خود و نیروهای برتر تفاهم و همواری و همدلی ایجاد کند.
نکته دیگر نقش و عملکرد این رقصها و تکرار و اجرای آنها در تحکیم پیوندهای جمعی و تقویت ناخودآگاه قومی است. اینگونه تظاهرات فرهنگی باعث نزدیکی فرد و جمع میشود و فرد را بافرهنگ و باورهایش آشناتر میسازد.
شاید مهمتر از موارد فوق این است که حفظ، اجرا و تکرار این رقصها، سبب نگهداری و از دست ندادن «شور زندگی» میشود. بهرغم همهی مصائب طبیعی و مشکلات اجتماعی گوناگونی که جامعهی کرد در طول تاریخ طولانی خود داشته است، «هه لپه رکی» با توجه به شکل و معنا و احترام و جایگاه گرانقدری که دارد، باعث انگیزش شور، نیرو، تحرک و شادی فراوانی در فرهنگ و جامعهی کرد بوده است و همین سبب نشاط و شادمانی و احساس خوشبینی نسبت به زندگانی بوده است. برای «هه لپه رکی» این عملکرد امری بنیادین و بسیار اساسی به شمار میآید، زیرا همیشه از دلشوره و اضطراب و تلخی و بدبینی مردم و مجریان به میزان فراوانی کاسته است.
خرسندی خود را پنهان نمیکنم از اینکه این روزها در تمام شهرهای کردستان «هه لپه رکی» دوباره احیا میشود. بهخصوص ظرف دو سه سال اخیر که با توجه به سفر گروه آبیدر سنندج به یونان و بلاروس، ما ناظر یک توسعهی فرهنگی در این زمینه بودهایم. در اثر توفیقهای بهدستآمده در آن دو جشنواره بینالمللی هماینک علاوه بر سنندج که دارای ۶ گروه حرفهای است، در شهرهای سقز، بوکان، مهاباد، مریوان، بانه و حتی کرند گروههای بسیار فعالی پیداشدهاند. بهتازگی کار گروه کرند را دیدم، بسیار زیبا و دلپذیر بود.
این شور و شناخت نسبت به فرهنگ اصیل، کهن، مردمی و اسطورهای خود که سرشار از ارزش، صداقت، هویت و نشانههای دیرپای فرهنگ باستانی ماست، یکبار دیگر در حال شکوفایی است. وجود این گرایش و شور فرهنگی و هنری بیش از هر چیز دیگر نشان خوشبینی جوانان نسبت به آیندهشان، آینده شهرشان و آینده وطنشان است.
هرگونه توضیح درباره شکل، معنا و کارکرد اجتماعی«هه لپه رکی» نیازمند مقدمهای است کوتاه. بهتر است در آغاز مطلب دربارهی بار منفی کلمه رقص و رقصنده در فرهنگ سنتی ایران، اندکی توضیح دهم و یادآوری کنم این برخورد نادرست علاوه بر تعریف و تأثیر فرهنگ بدوی، بیشتر از سیاست صفویه و فرهنگ آن ریشه میگیرد. هر کتاب این دوره را که ورق بزنید چیزی جز این نخواهید یافت. مثلاً «شاردن» در سفرنامه مفصلش به اصفهان، آشکارا میگوید در زمان اقامتش در شهر اصفهان، به چشم خود دیده است که اگرچه شاهعباس شخصاً دارای بهترین گروههای رقص و موسیقی بوده است اما متأسفانه همه رقصندهها، نمایشگران، عروسکگردانان و تمام کسانی که کار هنر و فرهنگ انجام میدادند، بیرون از دایره فرهنگ رسمی قرار داشتند؛ رقصی نیز که هماکنون در ایران بهطور فردی اجرا میشود و اغلب جوانان در جشنها و عروسیها و کلیپها میرقصند (و گاه انسان شرم میکند از دیدن آنها، بهخصوص زمانی که میبیند بعضی از مردان از سر جهل و غریزه، رقصهایی میکنند که بر اساس تحرک و شور و عرضهی بعضی از اندامهای زنانه برای جلب مشتری است) از همانجا میآید. در زبان مطربی اصطلاحاً به این رقص
«دیناش ناش» میگویند که از همزیستی اجباری رقصندگان با روسپیها میآید و متعلق به آن دورهی نکبتبار است. این ظلمی است که ناروا و اشتباهی به هنر رقص رفته است، زیرا در اصل هنر رقصیدن اینگونه نبوده است. اساس این شبه رقص که متأسفانه باقیمانده آن در بسیاری از محافل مرفه و غیر مرفه شهری هنوز دیده میشود و حتی بخشهایی از آن به شادکامان و پایکوبان «آنسوی آبها» هم رسیده است، دقیقاً بر این مبنا و سوابق تاریخی است و این از ریشه، با تعریف و فرهنگ و نشانههایی که ما از رقص کردی میشناسیم در تعارض آشکار است: زیرا رقص کردی در اساس مفهوم دیگری دارد که بنده اندکی از معنای آن را در اینجا بازخواهم کرد. امیدوارم از این منظر که نگاه کنیم هرگونه سوءتفاهم نسبت به هنر رقص بهطور اعم و رقص کردی بهطور اخص از میان برخیزد. آنهایی که از منظر منفی به رقص نگاه میکنند فقط جلوه و منظر جسم را میبینند و همه میدانیم که جسم و روح بسیار بههمپیوستهاند و در رقص این شور و غلیان روح است که جسم را به نشاط و حرکت وامیدارد. روانپزشکی نیز این را ثابت کرده است. هنگامیکه شما بیماری یا ناراحتی روانی دارید، اولین بازتاب آن بر روی جسم است
که خود را نشان میدهد تا رواننژندی خود را آشکار کند.
ریشه آیینی
بهطورکلی هنر رقص ریشه آیینی دارد. در تمام جهان و بهویژه در شرق که زادگاه آیینها و دینهای بزرگ است، بدون تردید رقص و سماع پایه و عنصر اصلی است و اولین چیزی که رقصندگان از طریق این حرکات رازورانه جستجو میکنند به شیوهای مافوق عادی و به شکل تصویری، رابطه جدید، نیرومند و نمادینی است که با ایزد و جهان ماوراء طبیعت برقرار میکنند. مثلاً در هند ایزد شیوا، خدایی رقصنده است که همزمان هم ویران میکند و هم میسازد. در اینجا نهتنها مؤمنان برای نزدیکی به ایزد پایکوبی میکنند، بلکه این خود ایزد است که میرقصد.
بنابراین سخن «لوسین» شاعر قرن دوم میلادی هیچ بهگزاف نیست که میگوید: «رقص با دنیا زاده شده است و در تمام نمایشهای پرانرژی دنیایی، عامل اصلی وحدت بوده است». ژاپنیها که رقص را دارای ریشههای کاملاً معنوی میدانند، میگویند: «ایزد آفتاب» از آسمان گریخت و به غاری پناه برد. در غار را به روی خود بست و نور را از جهان گرفت. خواهرش برای آشتی برادر از آسمان به زیر آمد و به رقص و پایکوبی پرداخت. در اثر میل و شوق فراوانی که آفتاب برای دیدن رقص خواهر داشت، سرانجام در غار را برداشت و روشنایی دوباره به جهان بازگشت. بنابراین منشأ رابطه آسمان با زمین در فرهنگ ژاپن، هنر رقص است و بههیچوجه این رقصهای آیینی (نه نوع ژاپنی آن، نه هندی آن و نه ایرانی آن) ریشه جنسی ندارند، زیرا رقص یعنی «حرکت معنوی را آموختن». یکی از بهترین نمونههایش نیز همین رقص کردی است.
این هنر مقدس برای طلب برکت و باروری و زایش بوده است و مدتها بعد که از تقدس فاصله میگیرد، تبدیل به یک حرفه میشود و اندکاندک به روسپیگری نزدیک میگردد. نمونهی دیگر، فرهنگ رقصهای آیینی اندونزی است. شما چیزی نخواهید دید مگر تکرار حرکت گروهی «ماندالا»، آن دایرهای آسمانی مقدس. در این رقص هیچ شور و شهوتی وجود ندارد و هیچ رابطهی زمینی خاصی جستجو نمیشود. هر چه هست جستجوی رابطهی زمین و آسمان است؛ جستجوی رابطهی جسم است با روح. حتی در مسیحیت هم ما اسنادی داریم که نشان میدهد مسیحیان به هنگام تدفین قربانیانشان بر آرامگاه آنان میرقصیدهاند. یعنی قداست و باور اساطیری نسبت به هنر رقص در آنجا هم به همینگونه است، این چیزی نیست که تنها در دیدگاه عرفانی و معنوی ما مطرح باشد.
در مبحث «سماع» حرکت و پایکوبی عرفانی اهمیت و جایگاه مهمی در تصوف داشته است. جستجوی عارفانهی صوفی اهل طریقت برای رسیدن به خدا و معنویت تنها از طریق این جنبش و پایکوبی به دست میآید. به همین دلیل آنجا شریعت و طریقت و حقیقت را باهم وفق میدهند تا به وصل و معنایی که موردنظرشان است زودتر دست پیدا کنند. روشی که آنان پی میگیرند کاملاً آزاد و فردی است و از این طریق برای رهایی روح از سنگینیهای آن اقدام به سماع میکنند تا به آن ایدئال بزرگ بپیوندند.
در تمام مراسم «شمنیزم»، شمن (پیر، جادوگر و پزشک قبایل اولیه) همهی مراسم درمانی و گروهی قبیلهی خود را به یاری انواع رقص انجام میدهد. یک نمونهی بسیار سادهی آن مراسم «پریخوانی» در نزد ترکمنها یا مراسم «زار» در جنوب ایران است. مثلاً در مراسم زار، زمانی که «باد سرخ» یا «باد سیاه» که نوعی بیماری روحی - روانی است، فردی را تسخیر میکند: «بابازار» یا «مامازار» فرد بیمار را در وسط قبیله یا میدان دهکده مینشاند و آنقدر ساز میزنند و میرقصند و میخوانند تا کمکم خودآگاه بیمار با ناخودآگاه «جمع» یکی شود و در اثر اینیکی شدن، درد نیز تقسیم شود و او سبک و آسوده به رهایی برسد. بنابراین پیداست که در تمام این مراسم و آیینها از رقص هیچ هدف و نیت دیگری جز ارتباطی معنوی و روحانی انتظار نمیرود.
در تمام سفرنامههایی که از دوره صفویه به بعد در مورد ایران نوشتهاند، هر بار که مسافر، ناظر یا سفرنامه نویسی میخواهد در مورد مراسم مذهبی تاسوعا و عاشورای ایام محرم مطلبی بنویسد، بدون استثناء از مراسم سینهزنی و دستهگردانی با عنوان «سماع های مذهبی» یاد میکند. ازنظر آنها تمام طراحیها و حرکتهای سینهزنی بسیار زیبایی که در ایران وجود دارد، در نوع خود یک نمایش پرشکوه روحانی و گروهی است. من خود پارسال در دامغان یک سینهزنی دوار دیدم که در شکل و حرکت و طراحی، دقیقاً شکل رمزی خورشید و تکرار قداست آیین مهری بود. در آنجا سینهزنها در یک دایرهی چندلایهی بسته و مواج حرکت میکردند و با هر جنبش پاها و بالاتنه، طرح بسیار باشکوهی از وحدت قومی و حرکت خورشید میساختند. انواع دیگر این مراسم را در هر شهر و منطقه دیگری هم که ببینید، باز بهنوعی هماهنگی است، و هدف از آنها به معرض دید نهادن انسان است که در جستجوی معنا و معنویت، یا دستکم به دنبال اعتدال است. بنابراین هدف از اجرای این نمایش ها تنها دست یافتن به شادی و شور زندگانی نیست. البته این انگیزه هم در مفهوم و عمل وجود دارد.
یکی از گرایشهای بزرگ بشر برای دستیابی به امنیت روحی، گرایش او به تعادل و توازن است. ما، یعنی بشر، نیازمند توازن هستیم و دوست داریم با پدیدههایی که در اطراف ماست، بین خود، جامعهی خود، طبیعت، درون و بیرون و بین نیروهای متعارضی که میشناسیم و با آنها همواره درگیریم، تعادل ایجاد کنیم. درواقع تبادل و توازن است که ما را به آرامش میرساند. کارکرد رقص در ذات خود گرایش به این تعادل خاص را نشان میدهد. بنابراینیکی دیگر از اهداف رقصهای فردی و گروهی بدون تردید بیرون ریختن انرژی اضافی است. در انسان نیروی ذخیرهشدهای هست که باید دفع شود. آن انرژی اگر دفع نشود آدمی را بیمار میکند. مثل آبی است که اگر راکد بماند تبدیل به گنداب میشود. در این صورت تنها تن پژمرده نمیشود، روح هم پژمرده میشود. یکی از راههای بیرون ریختن این انرژی اضافی در جوامع کنونی، ساختن استادیومهای بزرگ ورزشی و راه انداختن مسابقات ریز و درشت است تا نسل جوان بتواند به یاری آنها انرژی اضافی خود را بهگونهای تخلیه کند. صدها هزار تماشاگر جوان برای دیدن مسابقات گرد هم میآیند و یکصدا فریاد میزنند تا از بارهای اضافی جسمی و روحی خود اندکی سبک
شوند.
تمام بارهایی که بر روی روح و روان ماست، برخاسته از نادرستی ارتباطها و مشکلات اقتصادی، اجتماعی و خانوادگی است. آنها فشاری را به ما تحمیل میکنند که باعث به وجود آمدن گرههای روانی - جسمانی میشود. این گرهها باید بازشوند و برای رهایی از آنها هیچ راهی نیست جز اینکه انسان به تخلیه روحی برسد. این تخلیه روحی هم تنها از طریق تحرک جسم به دست میآید. یکی از زیباترین و سادهترین راهها نیز همین میل به حرکات موزون و یا عمل رقصیدن است. یادمان باشد رقص یکی از کهنترین هنرهاست و یکی از مهمترین جنبههای آن نیز بیان خوشبینانهی انسان نسبت به زندگی است. انسان فقط نمیرقصد تا آن انرژی اضافه را دفع کند و به توازن برسد، میرقصد تا با مطرح کردن جسم، بازنده نگهداشتن جسم، بیان خوشبینانهی خود نسبت به زندگی را نشان دهد.
ما در هنر میگوییم هر جا که مسئله روح مطرح است، مرگ هم مطرح میشود (مثل تراژدی). زیرا روح به طرز شگفتی با مرگ در پیوند است. درست همانگونه که تن با زندگی در ارتباط است (مانند کمدی). بنابراین هر جا مسئله جسم مطرح میشود خوشبینی نسبت به آینده انسان، نسبت به حیات، نسبت به بقا و نسبت به ادامهی نسل هم مطرح است. ازاینرو هیچچیز مانند یک جهش موزون فیزیکی و باشکوه نمیتواند مظهر این خوشبینی انسان نسبت به آیندهاش باشد.
همه میدانیم سالهاست بخشی از هموطنان کرد ما در استان ایلام گرفتار بحران بزرگ «خودسوزی زنها» به شکل بسیار بد و اسفباریاند که این اواخر ابعاد و توسعهی هراسانگیزی یافته است. در گزارشی خواندم در بهترین ماههای سال که فصل بهار و عشق و شادی و فصل شکوفا شدن زندگی و زمین و طبیعت است، هرماه سیوهشت زن و دختر جوان خودسوزی میکردند. کارشناسان علل و نتایج را بررسی کردند و گفتند چه باید کرد و چه تدبیری باید اندیشید؟ دیدند روح مردم بر اثر سالها در خط اول جبهه بودن و مشکلات روحی - روانی ناشی از اضطرابهای جنگ، سخت پژمرده است. البته این خودسوزیها سه - چهار دلیل دیگر هم دارد که یکی از آنها «مردسالاری» سنتی است. یکی دیگر از آنها تفاوت فاحش سطح زندگی و اقتصاد مردم ایلام با شهرها و جاهای دیگری چون تهران است. دلیل بعدی نیز تأثیرات منفی برنامههایی است که در تلویزیون نشان میدهند. زیرا میدیدند هر فیلم و سریالی که از تلویزیون پخش میشود به نحوی غریب شیک و مرفه است و آدمها سروسامان و وضع زندگیشان بسیار خوب است، درحالیکه مردم ایلام اینگونه نیستند و فاصلهها بسیار زیاد است.
ازاینرو برای تغییر روحیه و تمدد اعصاب و افزودن کمی شور و نشاط و شادمانی به زندگی مردم، گروهی کارشناس تصمیم گرفتند تا مجموعه برنامههای هنری شامل موسیقی و رقص کردی ترتیب دهند. پس از یکی دو سوءتفاهم و خنثی شدن چند مقاومت موضعی و فردی، سرانجام این اتفاق افتاد و مقامات محلی با اجرای رقص و موسیقی کردی در زمان برگزاری جشنهای انقلاب موافقت کردند. نتیجه حیرتانگیز بود. آمار ماهیانه سیوهشت خودکشی زنان در اثر خودسوزی، به هشت خودسوزی در ماه تقلیل پیدا کرد. یعنی از طریق اعجاز هنر موسیقی و رقصی که الآن تشریح کردیم و از طریق به وجود آمدن و بیداری شور زندگی به یاری هنر، میشود به زندگی امیدوار شد و در ماه، تنها در یک شهر، از سی خودکشی جلوگیری کرد!
ویژگیهای رقص کُردی
۱- بیدرنگ روشن کنم که رقص کردی یک حس و حرکت گروهی است نه فردی. رقص کردی نجیب و آیینی است و هدفش عرضهی بعضی از اندامها نیست، بلکه رقصی است دستهجمعی و دارای یک پیشینه دیرین تاریخی و در پیوند با حقیقت و تمام ارزشهای معنوی، اجتماعی و ارزشهای اسطورهای جامعهای که از دل آن برخاسته است. «هه لپه رکی» درواقع حرکتی است فرهنگی و هنری برای انسجام بیشتر و وحدت بخشیدن به اصول اجتماعی و بنیادین قوم و قبیله و خانواده و شهر و منطقهی کردها. کار او هم نگهبانی و هم نگهداری و تداوم و تکرار اصول فرهنگ کرد و اسطورههای آنان است. «آیینها و مراسم» درواقع لباس یا جامهای هستند که بر تن اسطورهها پوشانیده میشوند و اسطورهها شخصیتها یا داستانهایی هستند که با ماوراءالطبیعه پیوند دارند. بنابراین تا «تکرار» نباشد، اسطوره زنده نیست. پس با برپایی هر مجلس رقص و با تکرار هر حرکت، شما یکبار دیگر اسطوره را زنده میکنید و انسجام قومی به وجود میآورید. این وحدت برای فرهنگهایی که دائماً در طول تاریخ مورد هجوم و تاختوتاز بیگانگان واقعشدهاند و ناامنیهای جغرافیایی، تاریخی و معیشتی داشتهاند، نقشی بسیار تعیینکننده ایفا میکند و
مردم به این انسجام، این وحدت، این همبستگی و اینیکی بودن نیاز دارند.
۲- ویژگی دوم و بسیار اساسی رقص کردی به کار بردن دستمال است. در زبان کردی به رقص «هه لپه رکی» میگویند که در معنای حقیقی یعنی «پریدن به هوا» و نشانهی بزرگش همین دستمال است. بهکارگیری دستمال یعنی رهایی و پریدن، یعنی پرواز و تصعید. اگر «رهایی» را از رقص کردی بگیریم چیز مهمی از آن باقی نمیماند و با یک حرکت معمولی دیگر هیچ توفیری ندارد. دستمال همچنین به معنای تصعید و پرواز است زیرا بادی که به آن میخورد یعنی حرکت، یعنی شور، یعنی جنبش. مفهوم دیگرش برقرار کردن «رابطه زمین و آسمان» است. دستمال همچون پرچم هنگامیکه به اهتزاز درمیآید، بین زمین و آسمان، انسان و خدا و ماده و معنا پیوند برقرار میکند. پرچم نماد یک مرام و بیانگر یک ایدئولوژی است. هیچ حزب، هیچ فرقه، هیچ کشور و هیچ فرهنگی نیست که پرچم نداشته باشد. همچنین هیچ دسته رقص کردی یافت نمیشود که بدون دستمال «سرچوپیکش» (سردستهی رقصندگان) باشد. در پشت این دستمال یک تفکر پویا وجود دارد. ازاینجا میتوان دریافت که بهکارگیری تسبیح بهجای دستمال به هنگام «هه لپه رکی» در پارهای از مناطق کردستان عراق تا چه پایه نادرست، غیراصولی، تحریفشده و التقاطی است. زیرا
تنها دستمال است که با نرمی و انعطاف و سبکی بیشازحدش، همچون شیئی نمادین معرف حرکت و پیشروی کلی گروه است و همه را دعوت به قیام و پویایی میکند و میآموزد مثل بادی که در دستمال پیچیده است، باید زنده و چالاک و رها بود و حرکت کرد اگر چنین نبود، دیگر نیازی به دستمال نداشتند و میتوانستند با دستان خالی برقصند.
۳- ویژگی برجسته دیگر «هه لپه رکی»، گروه پیوستهای است که به شخص سرچوپیکش وصل است، آنهم از طریق رقصندهای با یک دستمال دیگر. مفصل این دومین رقصنده با سرچوپیکش بازهم بهوسیله یک دستمال است، برای اینکه سرچوپیکش یا «لیدر» رقص، عملاً آزاد باشد. در اینجا لیدر الگویی است چالاک و ماهر که خود را بدون قیدوبند و آزاد میخواهد، درحالیکه کل گروه با گرفتن دستهای یکدیگر بهگونهای محکم و فشرده، موظف است نظم جمعی را رعایت کند. سرچوپیکش میتواند ده نوع تغییر و تنوع در حالت ایجاد کند، حرکات ریزتر نشان دهد، ضرباهنگهای دیگر به کار برد، بجهد، جلو برود، عقب بیاید، به دور خود بچرخد، یا تصاویر دیگر بیافریند، ولی گروه حق ندارد ریتم ثابت و حرکت پایهای مشترک را به هم بزند و کوچکترین تغییری در قراردادهای حرکتی ایجاد کند. زیبایی کار گروه در یکدست بودن آنهاست. این ترکیب و ترتیب حرکتی، به شیوهای نمادین، نشاندهندهی رابطه فرد و جمع است. دقیقتر بگوییم نماد رابطهی لیدر و جمع، یا رابطه لیدر و ملت در هر جامعه سازمانیافته در طول تاریخ. همیشه هر جمعی - و در اینجا خاطره جامعهای کهن - به مدیری توانا که آزاد باشد تا بتواند
حرکتهای ابتکاری و توانمند خود را نشان دهد، اعتقاد داشته است. جالب آنجاست که پس از هر تغییر حرکتی ابتکاری و هر حالت تجربی فردی، سرچوپیکش فوراً و سرضرب نظم گروه را پیدا میکند و دوباره با آنان همگام و همراه و هماهنگ میشود.
همچنین باید یادآوری کرد که ترکیب دستهی رقصندگان کرد که حتی در دورترین روستاهای کردستان به شکل ترکیبی زن و مرد است و به آن «رش بالک» یا «گنم و جو» میگویند، خود نوعی اعتراف بر حضور پررنگ و تساوی جایگاه اجتماعی زن و مرد است و این معنای دیگری ندارد مگر تأکید بر این نکته که یکجانشینی و اشتغال به کشاورزی در کردستان بسیار دیرینه است، زیرا در فرهنگ «کوچ» است که زنان در دنباله و پشت سر مردان قرار میگیرند و در فرهنگ کشاورزی است که دوباره همه به یک یکسانی در حرکت و جایگاه میرسند. هرچند میتوان در معنایی ژرفتر در آن نمادی کهنتر هم دید که ناشی از درک طبیعت و معرفت اولیهی انسانهای یکجانشین دوره کشاورزی بر تکرار، اهمیت و پیوستگی ماهها و فصلها و بهخصوص ترتیب منظم «شب» و «روز» است.
۴- ویژگی چهارم رقص کردی در «دایره» شکل بودن آن است. بیتردید شکلهای رقص کردی و رقصهای دیگری ازایندست، متعلق به دورهی کشاورزی و زمانی است که انقلاب کشاورزی اتفاق افتاد. و ما خوشبختانه در حوزهی جغرافیایی، بسیار زود دست به انقلاب کشاورزی زدهایم و مدنیت را آغاز کردهایم. کاری به آریاییها ندارم که خیلی دیر وارد این منطقه شدهاند، ولی در جوار ما، مردمان «مابین رودان» حدود ۸۵۰۰ سال پیش از میلاد مسیح وارد دوره کشاورزی شدند. بعدها نیز ما تحت تأثیر آنها در فلات ایران به این مرحله وارد شدیم و هر چهار فرهنگ بزرگی که در جوار آنها و در غرب فلات ایران قرار داشت، یعنی تمدن ایلامیها، کاسیها، لولوبیها و گوتیها بهسرعت به این شیوهی زیستی رسیدند و با این مفاهیم آشنا شدند.
تحت تأثیر انقلاب کشاورزی ما با مفهوم «زمان دایرهوار» و «بازگشت» خیلی زود آشنا شدیم. چیزی که در رقص کردی نیز بسیار اساسی است همین شکل «دایره» است. شکل دایره را ما در بازگشت فصل و سال و طبیعت و کلاً در تقویم و مفهوم ساعت و سنجش زمان کشف کردیم. زیرا برای مراقبت از دانهای که کاشته بودیم، نیاز به آگاهی دقیق از تقسیمبندی و مفهوم زمان و نجوم و حرکت ماه و خورشید و ستارگان تا کوچکترین تغییرات آنها داشتیم.
در گذشته نیاکان ما سال اساطیری را (که خلقت را با آن تعریف میکنند) با سال طبیعی منطبق کردند و این کار برای این بود که از زمان کاشت و برداشت محصولات غفلت نکنند و دانهای که کاشته بودند از بین نرود. به همین دلیل یکی از مهمترین شکلهایی که کشف کردند، شکل برگشت یا شکل دایره بود که کاملترین شکل هم هست. البته از قبل، انسان شکل دایره را در تجربهای دیگر و ابتداییتر میشناخت؛ در دوره کوچگردی ماقبل کشاورزی و در دورهای که میوهچین طبیعت بود و در جستجوی غذا آواره بود. ولی شناخت واقعی آن در دوره کشاورزی است و دیدن اینکه چگونه هر بار انسان به چرخش طبیعت و به گردش فصول میرسد. بنابراین وجود «تناسخ» و اعتقاد به آن در تمام مذاهب اولیهی بشر چندان هم اتفاقی نیست.
شکل دایره تنها بازگشت به زمان اسطورهای نیست. تنها برای کشتن ترس و برای تقویت روح جمعی نیست، بلکه به بهترین شکل ممکن همبستگی گروهی را هم نشان میدهد. بعدها وقتیکه ما «میترائیست» شدیم و به «ایزد مهر» رسیدیم و هالهی دور آن و حلقهی مهر را بهعنوان خدای پیمان و خدای جنگ و ... شناختیم، یکبار دیگر مهمترین نماد و مظهرش را «دایره» دانستیم. دایره یعنی بازگشت به آغاز هر چیز و شگفت آنجاست که هیچ شکل و نظم رقص کردی نیست که به شکل دایره نباشد. شخصاً و به تن خویش در سقز مجلس رقصی دیدهام با ۸۰ نفر رقصنده که دست هم را گرفته بودند و دایرهوار کردی میرقصیدند. اگر رقصندگان چهار تن هم باشند بازهم به گردش موزون خود قوسی میدهند و ناخودآگاه در دایره حرکت میکنند. بنابراین یکی دیگر از تفسیرهایی که از رقص کردی میتوان داشت، ایجاد امنیت روانی فرد و جمع در چرخش و تکرار رقص در شکل دایره است، زیرا دایره با شکل بسته و کامل و رمزآمیز خود امنیت روانی فرد را در دل جمع تأمین میکند. در «لالش» مرکز ایزدیهای کردستان عراق دیدهام که آنها چگونه در دایره میچرخند. در اجرای رقص «هوشار» هم تمام چرخشهای سر و دست و پا و کمر، یا ورود و
خروج رقصندگان تنها و تنها به شکل دایره و یا دقیقتر بگویم نقش خورشید است.
در دو سفری که چند سال پیش بهعنوان سرپرست و طراح گروه رقص کردی آبیدر به یونان و بلاروس داشتم، کار گروه در هر دو جشنواره جهانی آنجا رتبه اول را به دست آورد و بهشدت موردتوجه واقع شد. کارشناسان و داوران اعتقاد داشتند از نظر اصالت، رقص کردی هنوز زیباترین و اصیلترین رقصهاست، زیرا شکلهای کهن و اسطورهای آن ذرهای دستنخورده است و از ارزشهای درونی و معنای آن چیزی کاسته نشده است.
معانی نمادین این رقصها زمانی پیچیدهتر میشود که متوجه میشویم درجایی معنی اجتماعی میدهد، درجایی معنی عرفانی، درجایی معنی تغزلی، درجایی معنی اسطورهای و درجایی دیگر معنی رزمی و البته گاه هر پنج معنی آن باهم توأم است و تفکیک کردن آنها بسیار دشوار.
۵- ویژگی پنجم رقص کردی در «پایکوبی» آن، یعنی کوبیدن پای رقصندگان بر زمین است. میدانیم رقصهای کهن و جدید بسیاری هستند که حرکاتشان اینقدر کوبشی نیست. بلکه دارای حرکات و حالاتی بسیار آرام و نرماند.
بهراستی چرا رقص کردی تا این اندازه به حرکت پا و قدرت آن اهمیت میدهد؟ چندی پیش در گزارشی شتابزده از علاقهمندی به این هنر شنیدم که رقص کردی «درس اخلاق» میدهد. این حقیقت ندارد. تصور نقش و عملکرد «آموزش» برای هنر رقص به نظرم اغراقآمیز و بسیار احساسی است و یا دستکم یک نظر شخصی و غیرعلمی است. رقص برای تعلیم اخلاق نیست زیرا مفاهیم بسیار اسطورهایتری در درون رقص کردی هست که آن را از سطحی گرایی و عوامزدگی دور میکند. بهتر است بهجای جستجوی مفاهیم دمدستی تبلیغی و تکراری، به دنبال ارزشهای پیچیدهتر، ریشهایتر و عمیقتری بگردیم که هزاران سال است در ناخودآگاه قومی ما پابرجاست و با اجرای این هنر آنها را در درون خود و اجتماع خود دوباره زنده میکنیم.
رقص کردی قبل از هر چیز رقصی است متعلق به ملتی که بخش بزرگی از مردمان آن در کوهستان میزیند. بنابراین رقصندگان برای اجرای آن پاهای نیرومند لازم دارند. در کوههای «اورامان» به چشم خود مردی را دیدم که دو پیت نفت را بر دوش گرفته بود و در مدت سه ساعت آن پنجاه کیلو بار را بهسوی ارتفاعات، بهطرف خانهاش میبرد. این فرد اگر پاهای نیرومندی نداشته باشد ماهیچههای کمر و پشتش از او فرمان نمیبرند. از این نظر مهمترین رقصهایی که در «اورامان» هست، گونهای رقص کمر و پاست؛ وجود چنین حرکات موزونی بازتاب شرایط جغرافیایی آنهاست. بنابراین باید تمام اعضا و تمام مفاصل چنین انسانی نیرومند باشد تا بتواند علیه این طبیعت بهآسانی بجنگد و سرافراز بیرون آید.
در رقص کردی اجرای پایکوبی و حرکات پا بر زمین تنها برای تقویت عضلات و مفاصل پا نیست. البته این هم موردنظر است زیرا برای اجرای حتی رقصی کوتاه، نیرویی که رقصندگان باید مصرف کنند به نحوی حیرتانگیز بسیار زیاد است، چون درروند رقص، اندام، مفصل یا ماهیچهای نیست که کم حرکت کند و در تمام مدت بهشدت پرکار نباشد.
عملکرد مهمتر این پایکوبی در «معنی پنهان» آن است و نه در ظاهر فیزیکیاش و آن عبارت است از وارد آوردن ضربههایی بر زمین برای بیدار کردن آن. انسان دوره کشاورزی به زمین نیاز فراوان داشت. هنوز هم دارد. درگذشته تمام تراژدیهای یونانی در آمفیتئاتری اجرا میشد که مکان بازی به شکل دایره داشت و جایگاه تماشاگرانش به شکل نیمدایره بود. در تحقیقی حتی دریافتم ریشهی لغوی ارکسترای یونانی (جایگاه بازی) متعلق به زمانی است که انسانها تصور میکردند زمین هم چون انسان دارای ماهیت «مادینگی» است. یعنی فکر میکردند زمین هم میتواند چون انسان بارور شود و تصور میکردند انسانها میتوانند زمین را بارور کنند و درنتیجه به محصول بیشتری دست پیدا کنند.
در دوران معاصر این مفاهیم کمکم فراموششدهاند و ما دیگر اینگونه با طبیعت سروکار نداریم. اما در ناخودآگاهمان یاری طلبیدن از آن همچنان وجود دارد و به شیوههای مختلف میخواهیم زمین را بیدار کنیم و با آن ارتباطی ملموس و واقعی بگیریم: درست همانگونه که با دستمال با آسمان و ماوراءطبیعه پیوند برقرار میکردیم.
انواع رقص کردی
اگر تعبیر عالمانهی «ژوزف کمیل» را بپذیریم که ارزش، معنا و عملکرد اساطیر را اساساً سه دسته کاملاً متفاوت مربوط به: الف - وظیفه، ب - قدرت، ج - لذت میداند، میتوان به دلیل وابستگی بیشازحد رقص کردی به اسطورهها و نگرش اساطیری، همهی رقصهای چهار بخش کردستان را که حدوداً پنجاه نظم، نوع یا شکل گوناگوناند را سه دسته یا سه گونه پنداشت.
الف - رقصهای مربوط به وظیفه
در اینجا منظور از وظیفه هم اعتقاد آیینی ارتباط با ایزدان و کرنش در برابر ماوراءالطبیعه است و هم تعهد آدمی برای تأمین معیشت و نان روزانهی گروهی که مسئولیت آنها به گردن اوست. در این راستا انسان هم با آنسوی طبیعت ارتباط آیینی برقرار میکند و هم با طبیعتی که منشأ و ضامن زندگانی اوست. بهاختصار چند نمونه را بررسی میکنم:
رقص «سه پا» یا «سه جار» را که عمومیترین نوع رقص کردی در همهی نواحی و شهرهای چهار بخش کردستان است، میتوان از رقصهای مربوط به این بخش دانست، زیرا علاوه بر آمادگی و آرامشی که به رقصندگان میبخشد (چون همیشه در مدخل و سرآغاز است)، به دلیل ساختار سهضربی پایی که مجریان بهتناوب و در طی حرکت بهعنوان انگاره اصلی یا «موتیف» تکرارشونده به کار میبرند، نمایانگر یک اعتقاد بسیار کهن آیینی است. سه پا تکرار دوباره همان «تثلیث» یا سهگانهپرستی آیینی است: زمانی که ما در هزاران سال پیش سه ایزد اهورا، مهر و آناهیتا را میپرستیدیم و بعد از پا گرفتن آیین زرتشت به شکل اعتقاد به سه اصل کردار نیک، گفتار نیک و پندار نیک درآمد. ضمن آنکه نباید فراموش کرد اساساً عدد سه آغاز تعادل است. زیرا چه در ساخت اشیاء، چه در ترکیب ساختارها و چه در روابط خانوادگی و مناسبات اجتماعی، همیشه سومین پایه آغاز انسجام و حفظ تعادل بوده است. رقص «روینه» مریوانی نیز بعدی کاملاً آیینی - اسطورهای دارد و در ارتباط با فرهنگ کشت و کار دورهی کشاورزی و در حکم تکرار موزون کاشتن دانه در زمین است. «قره پیره ژن» نیز در چارچوب همین فکر و فرهنگ مربوط به کشت و
کار است، اما به شکل بسیار استریلیزه و پالودهی آن. رقصندگان در حرکتی بهشدت آیینی و درونی نشان میدهند که چگونه آرامآرام با پا دانهها را در زمین فرومیبرند و بعد ناگهان بر زمین مینشینند و سپس با جهشی تند خود را بالا میکشند. تصعید یا جهش و بالا کشیدن رقصندگان، حرکت جادویی موزونی است که در پس آن آرزوی جمعی کشاورزانی قرار دارد که نیت میکنند این دانه به شکلی جهشی از دل زمین رشد کند.
رقص «سحاری» یا «سحوری» به معنای تکرار شکل خورشید، ستایش نیروی زندگیبخش و حضور مادی و معنوی نور و هرم آفتاب و بزرگداشت ایزد مهر است که در معماری هستی (که ورودی منازل بود)، ساخت شکل دف و دهل، گردی نان لواش، به کار بردن حلقهی ازدواج و افروختن کانون آتش، هر بار او را با شکل و رمز و نماد و قرارداد یاد میکنیم و گرامی میداریم.
رقص «چه مه ری» هم از کهنترین آیینهای نمادین انسان برای توضیح مفهوم مرگ است. آیینهای مربوط به مرگ، پس از آیینهای مربوط به ماوراءالطبیعه و آیینهای مربوط به طبیعت، سومین دستهی آیینهایی است که انسان در دوره کشاورزی آفرید تا رابطهی خود را با این سه مفهوم توضیح دهد و از طریق اجرای این آیینها فروتنانه با روح جهان یکی شود و به رستگاری برسد. در این آیین، مراسم تدفین و زنده شدن پس از عالم مرگ، با الهام از عناصر طبیعت چون درخت و گیاه، برای انسان بسیار مهم و معنادار شد. به همین دلیل «چهمهری» یا «چاومهری» (به معنی «چشمبهراه توام» و انتظار بازگشت دوباره مرده) در حلقهی رقصندگان سیاهپوش گلاندودی که برخلاف جهت عقربه ساعت در «چمرگاه» میچرخند و با حرکت دادن هر دو دست و مچ به دورهم در دو جهت معکوس، نمادهای بسیار نیرومند از مرگ و آرزوی بازگشت او را به نمایش درمیآورند، از مهمترین رقصهای مربوط به این دسته است. رقص «رو - رو» نیز دارای همین چارچوب و معناست و از مرگ و رفتن سخن میگوید.
ب - رقصهای مربوط به قدرت
در رویارویی با طبیعت سرکش و مشکلات جوامع اولیه، منطق قدرت از هر مفهومی برای انسان نیرومندتر بود. انسان به شیوههای مختلف در جستجوی نیرومندی خود برای چیره شدن بر محیط پیرامون بود. از این نظر بسیاری از رقصهای کردی در راستای حرکات، وظایف و اسطورههایی هستند که ضامن قدرت فزاینده انسان باشند. بنابراین دهها نوع رقص کردی در این مفهوم میتوان گنجاند. از آن جمله است رقص «شلان» که در هر جشنی خواهان فراوان دارد و اجرایش بسیار دوستداشتنی است. این رقص تنها تمرینی برای رفع خستگی پاهای سرچوپیکش و سایر همراهان او در زمانی که بر اثر شدت یا طولانی شدن رقص ماهیچههای پایشان گرفته میشود، نیست، بلکه الگویی است حرکتی و بسیار کهن، طراحیشده بر اساس رزم و واقعیتهای ملموس و خشن آن. همه میدانیم یکی از بخشهای همیشگی و انکارناپذیر هر رزمی، نیروهای زخمی و مجروحان آن است. در اینجا در رقص شلان مجریان با حرکتی نمادین نشان میدهند همواره در جنگ زخمیهایی پیدا میشوند که ناچارند ابتدا با یکپا حرکت کنند. زخمی یکپا با ریتم و رقص نشان میدهد که توان جنبیدن ندارد. بعد به خود نهیب میزند که: نترس! سپس با همدلی و یاری دیگران همت
میکند و سرانجام با اراده برمیخیزد و آنگاه با همان پای سالم چنان حرکت یا رقص یکپای محکمی میکند و چنان شور و نیرویی نشان میدهد که از دو پا بیشتر و باشکوهتر است.
رقصی دیگری که در این چارچوب میگنجد و بسیار زیبا و شورانگیز هم اجرا میشود، رقص «زنگی» است. بدون هیچ تردیدی باید گفت کلمه «زنگی» تحریفشدهی واژهی «جنگی» است. زیرا حرکات پایه و اصلی آنکه شرکتکنندگان آن را با ضرباهنگی بسیار پرتوان و مهیج اجرا میکنند، چیزی نیست مگر صورت تراشخورده، موزون و نمادین گروهی جنگجو که بهتناوب در حال سه حرکت حمله، ستیز و عقبنشینیاند.
«سوارانه» نیز بازهم درباره رابطهی دیرین انسان و اسب و مهارتهای حماسی اوست. رقصی الهام گرفته از نقش اسب در زندگانی پرفرازونشیب بشر در رویارویی با دشمن.
«چی چان» و «فتاح پاشا» نیز بهشدت دارای روحی جنگاورانه و نیرومندانه است و از همهی مهارتهای جسمانی و قدرت جنگی انسان سخن میگوید.
رقص «سمکولانه» نیز به شیوهای سرراست الهام گرفته از تاختنها، چرخشهای پیکر و حرکتهای گوناگون سم و پای اسب در دل سنگلاخهاست. زیرا واژهی «سمکو» ضمناً به معنی سنگلاخ است. در این رقص حرکات پیچیده، محکم، سخت و کوبشی پای مجریان در تنوعی حیرتانگیز، مهارت پیکر و پاهای اسبانی جوان در دل سنگلاخی دشوار را تداعی میکند و این همه برای آن است تا انسان به یاری رقص، خود را در موقعیتهای دشوار، بیشتر توانمند و پاسداری و نگهداری کند. جنبه حماسی و روح سلحشوری فرهنگ کرد به بهترین شکل ممکن در این دسته است که خود را به رخ میکشد زیرا از نظر شکل، حرکت، محتوا و ضرباهنگ، این رقصها بهگونهای جذاب، جسورانه و جنگاورانه اند.
ج - رقصهای مربوط به لذت
این دسته رقصها جنبه تغزلی دارند و از عشق و مهر انسانها، دیدن زیباییها و زوایای عاطفی و پنهان روح او سخن میگویند. این دسته را باید انسانیترین، درونیترین، نرمترین و لطیفترین بخشها دانست زیرا در ستایش ظرایف احساسی، کرشمههای عاشقانه و شور جوانی است و برآمده از تکامل درون و شخصیت انسان است در دورهای که از جنگهای گروهی و ستیزههای قومی دور شدهاند و در دل شهر به آرامش و پرورش تن و روح و روان و مدنیت رسیدهاند. هدف از اجرای این رقصها در همه حال توجه به کمال و زیبایی انسان و بهخصوص وجاهت زنان جوان است: زیرا مرکز همهی ارزشها، زیباییها و حرمتهای فرد و جمع هم اوست. شکلها و طراحیهای این دسته اگرچه توصیفکننده زن و زیباییاند و بسیار نرم و مهرآمیز اجرا میشوند، اما هرگز فردی، شهوانی و برانگیزاننده نبوده و از دایره حرمت جمع و ستایش زیبایی خارج نمیشوند. چند نمونهی معروف آن «لنجه»، «سونه پا»، «چپی»، «لیلان» و ...
نقش شرایط جغرافیایی و ضروریات طبیعی هر منطقه را در پیدایش نوع و کیفیت رقصها نمیتوان نادیده گرفت. از این نظر میتوان گفت هر رقصی بازتاب شرایط بومی و جغرافیایی آن ناحیه از بامداد تمدن تا روزگار ماست. این رقصها که درروندی طولانی و در مدت هزاران سال به وجود آمدهاند، سر آن دارند تا انسان رابطهی خود را نهتنها با طبیعت، بلکه با ماوراء طبیعت هم توضیح دهد و بین خود و نیروهای برتر تفاهم و همواری و همدلی ایجاد کند.
نکته دیگر نقش و عملکرد این رقصها و تکرار و اجرای آنها در تحکیم پیوندهای جمعی و تقویت ناخودآگاه قومی است. اینگونه تظاهرات فرهنگی باعث نزدیکی فرد و جمع میشود و فرد را بافرهنگ و باورهایش آشناتر میسازد.
شاید مهمتر از موارد فوق این است که حفظ، اجرا و تکرار این رقصها، سبب نگهداری و از دست ندادن «شور زندگی» میشود. بهرغم همهی مصائب طبیعی و مشکلات اجتماعی گوناگونی که جامعهی کرد در طول تاریخ طولانی خود داشته است، «هه لپه رکی» با توجه به شکل و معنا و احترام و جایگاه گرانقدری که دارد، باعث انگیزش شور، نیرو، تحرک و شادی فراوانی در فرهنگ و جامعهی کرد بوده است و همین سبب نشاط و شادمانی و احساس خوشبینی نسبت به زندگانی بوده است. برای «هه لپه رکی» این عملکرد امری بنیادین و بسیار اساسی به شمار میآید، زیرا همیشه از دلشوره و اضطراب و تلخی و بدبینی مردم و مجریان به میزان فراوانی کاسته است.
خرسندی خود را پنهان نمیکنم از اینکه این روزها در تمام شهرهای کردستان «هه لپه رکی» دوباره احیا میشود. بهخصوص ظرف دو سه سال اخیر که با توجه به سفر گروه آبیدر سنندج به یونان و بلاروس، ما ناظر یک توسعهی فرهنگی در این زمینه بودهایم. در اثر توفیقهای بهدستآمده در آن دو جشنواره بینالمللی هماینک علاوه بر سنندج که دارای ۶ گروه حرفهای است، در شهرهای سقز، بوکان، مهاباد، مریوان، بانه و حتی کرند گروههای بسیار فعالی پیداشدهاند. بهتازگی کار گروه کرند را دیدم، بسیار زیبا و دلپذیر بود.
این شور و شناخت نسبت به فرهنگ اصیل، کهن، مردمی و اسطورهای خود که سرشار از ارزش، صداقت، هویت و نشانههای دیرپای فرهنگ باستانی ماست، یکبار دیگر در حال شکوفایی است. وجود این گرایش و شور فرهنگی و هنری بیش از هر چیز دیگر نشان خوشبینی جوانان نسبت به آیندهشان، آینده شهرشان و آینده وطنشان است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.