|

فرهنگ مصرفی در بانه با تأکید بر نظریات اقتصادی

فتاح امین زاده

بیشتر افراد و شاید همه آن‌ها که با علم اقتصاد آشنایی دارند، آدام اسمیت(1722-1790) را پدر علم اقتصاد می‌دانند. او اهل اسکاتلند بود. و از نزدیک شرایط اقتصادی انگلستان سده‌ی هجدهم را می‌شناخت. شرایطی که به سمت گرایش عقلانی در اقتصاد به‌ویژه در مصرف کردن و تخصیص بهینه‌ی منابع در حال چرخش بود. آدام اسمیت با انتشار کتاب ثروت ملل به شهرت رسید. در این کتاب او به موضوعات اساسی اقتصاد ازجمله: تولید مصرف پس‌انداز و سرمایه‌گذاری پرداخت و معتقد بود اگر دولت در اقتصاد و مسائل مربوط به بازار دخالت نکند، نظام قیمت به‌مثابه دست نامرئی عمل می‌کند و اقتصاد به تعادل می‌رسد. در مورد مصرف معتقد بود که مصرف بر اساس نیازهای طبیعی شکل می‌گیرد، و به این دلیل مصرف منابع برای تأمین نیازهای اساسی و طبیعی به‌کاررفته هدر نمی‌روند. به نظر او اگر مازاد تولید وجود داشته باشد به سرمایه تبدیل‌شده و این موجب نفع عمومی برای کل جامعه می‌شود. این در شرایطی بود که ابزار تولید ساده، تولید در کارگاه‌های کوچک و در جهت رفع نیازهای طبیعی بود. او نخستین کسی بود که به انباشت سرمایه در جهت منافع عمومی اشاره کرد، ولی تحولات بعدی در جهان به این خوش‌بینی اسمیت روی خوش‌نشان نداد.
شاید بتوان گفت: که نحوه مصرف در بانه را از دو جهت با نظریه آدام اسمیت در سال‌های گذشته مطابقت داد، 1-استفاده از روش‌های تولید سنتی و مصرف ابزار ابتدایی چون داس و گاوآهن و... 2-تولید در جهت رفع نیازهای طبیعی و ابتدایی چون سرپناه و خوردن و... که در یک اقتصاد بسته روستایی و نظام ارباب ‌و رعیتی شکل‌گرفته بود، اما متأسفانه هیچ‌گاه انباشت سرمایه در جهت منافع عمومی شکل نگرفت. اقتصاددان دیگر، کارل مارکس(1818-1883) آلمانی بود که در زمان او تولید در کارخانه‌ها و در مقیاس انبوه صورت گرفت. مارکس عقیده داشت که دوران تولید کالایی به وجود آمده. در این دوره تولید نه بر پایه‌ای از نیازهای طبیعی بلکه به خاطر ایجاد سود شکل می‌گیرد. در چنین شرایطی چون ابزار تولیدمثل ماشین‌آلات در دست سرمایه‌داران است، اگر سودی حاصل شود برای آنان است و علاوه بر آن سرمایه‌داران با استثمار کارگران عملاً در تقسیم جامعه به دوطبقه متمایز اقدام می‌کنند. مارکس معتقد بود که چه‌بسا کارگران کالایی تولید کنند که هیچ‌گاه خود آن را مصرف نکنند و چون پول نقش اساسی را در مبادلات ایفا می‌کند، مازاد تولید به‌صورت پس‌انداز پولی، اوراق قرضه و سهام درمی‌آید. بدین طریق کارگران از تولید بیگانه شده و کار آن‌ها نیز چون کالا در بازار قابل‌خرید و فروش می‌شود. این تمایز طبقاتی دو فرهنگ مصرف متفاوت هم به وجود می‌آورد. سرمایه‌داران چون اشراف خواهان کالاهای لوکس و کارگران هم فقط در فکر سیر کردن شکم خود برای زنده ماندن هستند.
اگرچه نظام سرمایه‌داری آن‌گونه که مارکس در کتاب سرمایه، نقد و تحلیل کرده، هیچ‌گاه در بانه به وجود نیامده، اما به‌صورت کمرنگ‌تر بدون آنکه منجر به نبرد طبقاتی شود بخصوص در ایام جنگ‌ها و بلایای طبیعی و بروز بیماری‌های واگیردار رخ نموده به‌طوری‌که فقرا قدرت تأمین قوت روزانه نداشته و از گرسنگی مرده‌اند.
برخلاف اسمیت که خوش‌بین بود و برخلاف مارکس که معتقد به مبارزه طبقاتی بود. ماکس وبر(1864-1920) آلمانی با انتشار کتابی به نام روح سرمایه‌داری و اخلاق پروتستانی و با بهره‌مندی از نظریات کالوین، به‌نوعی تلطیف در مصرف گرایش پیدا کرد و فرهنگی مبتنی بر دوری جستن از پوشیدن لباس‌های فاخر و استفاده نکردن از جواهرات و لوازم‌آرایشی گران‌قیمت را ترویج می‌کرد، به زبان امروز تبلیغ ریاضت اقتصادی.
این نوع فرهنگ مصرفی به علت اینکه ریشه در مذهب و آداب‌ورسوم دارد، تا همین اواخر در فرهنگ مصرفی مردم بانه نمود داشته، بدون آنکه حتی مردم با ادبیات ماکس و بر خصوصاً در مبحث مصرف آشنا باشد، اما چون تنها در حد نصایح اخلاقی است به‌طور کامل نتوانسته همه مردم را به پرهیز از تجمل‌گرایی وادارد.
تا اینکه نوبت به تورستین وبلن(1857-1929) آمریکایی می‌رسد او با انتشار کتاب طبقه مرفه به فرهنگ مصرفی پولداران نوکیسه و تقلید بی‌خردانه آنان از شیوه زندگی اشراف می‌پردازد. وی می‌گوید به علت روانی گروه‌هایی دارای مصرف یکسان به وجود آمده‌اند، بدون آنکه به لحاظ اقتصادی همسان باشند، سعی دارند مصرف خود را همسان کنند و ازنظر روانی تولیدکنندگان درمی‌یابند که چه کالایی را باید برای آن‌ها تولید کنند. به‌این‌ترتیب فرهنگ چشم‌وهم‌چشمی در مصرف شکل می‌گیرد.
این فرهنگ مصرفی غلط متأسفانه در بانه، در سال‌های اخیر رواج یافته. گروه‌های همسانی که یک نوع ماشین دارند یا یک تیپ خانه می‌سازند و... بد نیست در پایان به نظریه مصرفی جورج زیمل(1858-1918) اشاره‌کنیم. او با انتشار کتاب کلان‌شهر و حیات ذهنی، اشاره دارد که پدیده شهرنشینی و هجوم به شهرهای بزرگ موجب ایجاد فروشگاه‌های بزرگ، عرصه کالا در مقیاس وسیع، حق انتخاب بیشتر و خیابان‌ها در اطراف آن و سیستمهای حمل‌ونقل برای جابجایی خریداران این مراکز شده و پرسه زدن جوانان برای خودنمایی و آرایش دختران مشکل ترافیک ایجاد کرده است، که این موارد باعث شده فرهنگ و الگوی مصرف جدید در جهت ارضای نیازهای زنان و جوانان سازمان‌دهی شود. اگرچه بانه کلان‌شهر نیست، ولی با نگاهی به تغییر فرهنگ مصرف در بانه این موارد به‌وضوح دیده می‌شود. وجود پاساژهای فراوان در یک مکان باآن‌همه کالای متنوع، ایجاد سوپرمارکت‌های بزرگ و پرسه‌زنی‌های جوانان در خیابان‌ها و آرایش‌های غلیظ و ناشیانه، گواه این موضوع است.

بیشتر افراد و شاید همه آن‌ها که با علم اقتصاد آشنایی دارند، آدام اسمیت(1722-1790) را پدر علم اقتصاد می‌دانند. او اهل اسکاتلند بود. و از نزدیک شرایط اقتصادی انگلستان سده‌ی هجدهم را می‌شناخت. شرایطی که به سمت گرایش عقلانی در اقتصاد به‌ویژه در مصرف کردن و تخصیص بهینه‌ی منابع در حال چرخش بود. آدام اسمیت با انتشار کتاب ثروت ملل به شهرت رسید. در این کتاب او به موضوعات اساسی اقتصاد ازجمله: تولید مصرف پس‌انداز و سرمایه‌گذاری پرداخت و معتقد بود اگر دولت در اقتصاد و مسائل مربوط به بازار دخالت نکند، نظام قیمت به‌مثابه دست نامرئی عمل می‌کند و اقتصاد به تعادل می‌رسد. در مورد مصرف معتقد بود که مصرف بر اساس نیازهای طبیعی شکل می‌گیرد، و به این دلیل مصرف منابع برای تأمین نیازهای اساسی و طبیعی به‌کاررفته هدر نمی‌روند. به نظر او اگر مازاد تولید وجود داشته باشد به سرمایه تبدیل‌شده و این موجب نفع عمومی برای کل جامعه می‌شود. این در شرایطی بود که ابزار تولید ساده، تولید در کارگاه‌های کوچک و در جهت رفع نیازهای طبیعی بود. او نخستین کسی بود که به انباشت سرمایه در جهت منافع عمومی اشاره کرد، ولی تحولات بعدی در جهان به این خوش‌بینی اسمیت روی خوش‌نشان نداد.
شاید بتوان گفت: که نحوه مصرف در بانه را از دو جهت با نظریه آدام اسمیت در سال‌های گذشته مطابقت داد، 1-استفاده از روش‌های تولید سنتی و مصرف ابزار ابتدایی چون داس و گاوآهن و... 2-تولید در جهت رفع نیازهای طبیعی و ابتدایی چون سرپناه و خوردن و... که در یک اقتصاد بسته روستایی و نظام ارباب ‌و رعیتی شکل‌گرفته بود، اما متأسفانه هیچ‌گاه انباشت سرمایه در جهت منافع عمومی شکل نگرفت. اقتصاددان دیگر، کارل مارکس(1818-1883) آلمانی بود که در زمان او تولید در کارخانه‌ها و در مقیاس انبوه صورت گرفت. مارکس عقیده داشت که دوران تولید کالایی به وجود آمده. در این دوره تولید نه بر پایه‌ای از نیازهای طبیعی بلکه به خاطر ایجاد سود شکل می‌گیرد. در چنین شرایطی چون ابزار تولیدمثل ماشین‌آلات در دست سرمایه‌داران است، اگر سودی حاصل شود برای آنان است و علاوه بر آن سرمایه‌داران با استثمار کارگران عملاً در تقسیم جامعه به دوطبقه متمایز اقدام می‌کنند. مارکس معتقد بود که چه‌بسا کارگران کالایی تولید کنند که هیچ‌گاه خود آن را مصرف نکنند و چون پول نقش اساسی را در مبادلات ایفا می‌کند، مازاد تولید به‌صورت پس‌انداز پولی، اوراق قرضه و سهام درمی‌آید. بدین طریق کارگران از تولید بیگانه شده و کار آن‌ها نیز چون کالا در بازار قابل‌خرید و فروش می‌شود. این تمایز طبقاتی دو فرهنگ مصرف متفاوت هم به وجود می‌آورد. سرمایه‌داران چون اشراف خواهان کالاهای لوکس و کارگران هم فقط در فکر سیر کردن شکم خود برای زنده ماندن هستند.
اگرچه نظام سرمایه‌داری آن‌گونه که مارکس در کتاب سرمایه، نقد و تحلیل کرده، هیچ‌گاه در بانه به وجود نیامده، اما به‌صورت کمرنگ‌تر بدون آنکه منجر به نبرد طبقاتی شود بخصوص در ایام جنگ‌ها و بلایای طبیعی و بروز بیماری‌های واگیردار رخ نموده به‌طوری‌که فقرا قدرت تأمین قوت روزانه نداشته و از گرسنگی مرده‌اند.
برخلاف اسمیت که خوش‌بین بود و برخلاف مارکس که معتقد به مبارزه طبقاتی بود. ماکس وبر(1864-1920) آلمانی با انتشار کتابی به نام روح سرمایه‌داری و اخلاق پروتستانی و با بهره‌مندی از نظریات کالوین، به‌نوعی تلطیف در مصرف گرایش پیدا کرد و فرهنگی مبتنی بر دوری جستن از پوشیدن لباس‌های فاخر و استفاده نکردن از جواهرات و لوازم‌آرایشی گران‌قیمت را ترویج می‌کرد، به زبان امروز تبلیغ ریاضت اقتصادی.
این نوع فرهنگ مصرفی به علت اینکه ریشه در مذهب و آداب‌ورسوم دارد، تا همین اواخر در فرهنگ مصرفی مردم بانه نمود داشته، بدون آنکه حتی مردم با ادبیات ماکس و بر خصوصاً در مبحث مصرف آشنا باشد، اما چون تنها در حد نصایح اخلاقی است به‌طور کامل نتوانسته همه مردم را به پرهیز از تجمل‌گرایی وادارد.
تا اینکه نوبت به تورستین وبلن(1857-1929) آمریکایی می‌رسد او با انتشار کتاب طبقه مرفه به فرهنگ مصرفی پولداران نوکیسه و تقلید بی‌خردانه آنان از شیوه زندگی اشراف می‌پردازد. وی می‌گوید به علت روانی گروه‌هایی دارای مصرف یکسان به وجود آمده‌اند، بدون آنکه به لحاظ اقتصادی همسان باشند، سعی دارند مصرف خود را همسان کنند و ازنظر روانی تولیدکنندگان درمی‌یابند که چه کالایی را باید برای آن‌ها تولید کنند. به‌این‌ترتیب فرهنگ چشم‌وهم‌چشمی در مصرف شکل می‌گیرد.
این فرهنگ مصرفی غلط متأسفانه در بانه، در سال‌های اخیر رواج یافته. گروه‌های همسانی که یک نوع ماشین دارند یا یک تیپ خانه می‌سازند و... بد نیست در پایان به نظریه مصرفی جورج زیمل(1858-1918) اشاره‌کنیم. او با انتشار کتاب کلان‌شهر و حیات ذهنی، اشاره دارد که پدیده شهرنشینی و هجوم به شهرهای بزرگ موجب ایجاد فروشگاه‌های بزرگ، عرصه کالا در مقیاس وسیع، حق انتخاب بیشتر و خیابان‌ها در اطراف آن و سیستمهای حمل‌ونقل برای جابجایی خریداران این مراکز شده و پرسه زدن جوانان برای خودنمایی و آرایش دختران مشکل ترافیک ایجاد کرده است، که این موارد باعث شده فرهنگ و الگوی مصرف جدید در جهت ارضای نیازهای زنان و جوانان سازمان‌دهی شود. اگرچه بانه کلان‌شهر نیست، ولی با نگاهی به تغییر فرهنگ مصرف در بانه این موارد به‌وضوح دیده می‌شود. وجود پاساژهای فراوان در یک مکان باآن‌همه کالای متنوع، ایجاد سوپرمارکت‌های بزرگ و پرسه‌زنی‌های جوانان در خیابان‌ها و آرایش‌های غلیظ و ناشیانه، گواه این موضوع است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.