|

زیرساخت‌های لازم برای موفقیت مناطق آزاد

مهرزاد سعیدی

انتخاب موقعیت جغرافیایی مناسب و وجود زیرساخت‌های لازم، یكی از دلایل اصلی موفقیت مناطق آزاد است. به‌طورکلی یكی از چالش‌های اصلی مناطق آزاد ایران، عدم وجود زیرساخت‌های اولیه برای ایجاد مناطق آزاد بوده است.
درعین‌حال، نكته حائز اهمیت در خصوص زیرساخت‌های موردنیاز برای تأسیس یك منطقه آزاد و توجه به وجود این زیرساخت‌ها، موضوع تحلیل هزینه - فایده برای تأسیس مناطق آزاد است. درصورتی‌که مكان موردنظر برای ایجاد منطقه آزاد به‌درستی انتخاب‌نشده باشد، ممكن است هزینه ایجاد زیرساخت‌های موردنیاز، بیش از منافع به وجود آمده در آن‌ها شود. این امر موضوعی است كه در خصوص مناطق آزاد فیلیپین دیده‌شده است. نتایج مطالعه‌ای كه توسط بانك جهانی منتشرشده نشان می‌دهد كه هزینه زیاد ایجاد زیرساخت‌ها در مناطق آزاد فیلیپین، باعث شد كه بر اساس یك تحلیل هزینه - فایده، این مناطق ازلحاظ اقتصادی دارای زیان خالص باشند،‌ درصورتی‌که با همین تحلیل، مناطق آزاد چین و كره‌جنوبی، دارای نفع خالص بوده‌اند كه این موضوع به دلیل انتخاب مناسب منطقه ازلحاظ موقعیت زیرساختی بوده است. انتخاب نادرست موقعیت جغرافیایی، نه‌تنها منافعی را به لحاظ ایجاد مناطق آزاد در برنداشته، بلكه هزینه‌های بیشتری را نیز تحمیل می‌كند.
اگرچه مناطق آزاد ایران ازلحاظ موقعیت جغرافیایی، عموماً در نقاط استراتیژیک قرارگرفته‌اند، اما جانمایی عملیاتی آن‌ها دارای اشكالات متعددی است. عمده‌ترین اشكال فراهم نبودن زیرساخت‌های لازم برای ایجاد مناطق بوده است. به‌طوری‌که پیش از ایجاد مناطق آزاد در این مناطق، زیرساخت‌های لازم برای آن‌ها فراهم نشده و سیاست ایجاد زیرساخت‌ها از محل درآمدهای مناطق آزاد پس از افتتاح و شروع به كار، اتخاذشده است. از طرف دیگر، مناطق آزاد به لحاظ جغرافیایی اکثراً در مناطق محروم كشور واقع‌شده‌اند.
به‌طورکلی، مهم‌ترین فلسفه تأسیس مناطق آزاد در ایران در بدو تأسیس، توسعه منطقه‌ای بوده است. به همین دلیل مناطق آزاد بعضاً در محروم‌ترین نقاط جغرافیایی كشور جانمایی شده‌اند كه منظور از محرومیت نبود زیرساخت‌های لازم و یا به‌طورکلی به معنای زیر است:
- فقدان تأسیسات زیربنایی، زیرساختی و انرژی در منطقه
- سطح بسیار پایین استانداردهای زندگی، زیست‌محیطی و بهداشتی
- فقدان نیروهای تحصیل‌کرده و ماهر در منطقه
- دوری از شهرهای بزرگ
- اقتصاد محلی ضعیف و درون‌گرا و ظهور و بروز پدیده‌هایی همچون قاچاق و...
سیاست دولت در ایجاد زیرساخت‌ها، به‌صورت ایجاد زیرساخت‌ها از محل درآمدهای مناطق آزاد پس از افتتاح و شروع به كار آن‌ها بوده است. این در حالی است كه تجربه مناطق آزاد موفق جهان مانند جبل‌علی، امارات، شیامین و های‌نان چین نشان می‌دهد كه در این مناطق در بدو تأسیس ابتدا زیرساخت‌های لازم فراهم‌شده و سپس مبادرت به ایجاد مناطق آزادشده است. به‌عنوان‌مثال عملیات سال پیش اجرایی احداث منطقه آزاد جبل‌علی تأسیس این منطقه آغاز شد. این عملیات از سال 1978 آغاز شد و دقیقاً زمانی كه تمام زیرساخت‌های لازم فراهم شد (ازجمله بندر جبل علی بزرگ‌ترین بندر دست‌ساز بشر دنیا با سرمایه‌گذاری 5/2 میلیارد دلار) منطقه آزاد جبل علی در سال 1985 افتتاح شد. در مناطق آزاد شیامین و های‌نان چین نیز به ترتیب با سرمایه‌گذاری اولیه 5/4 و 5/2 میلیارد دلار، تأسیسات و امكانات اولیه ایجاد شد. مقایسه تطبیقی بین زیرساخت‌های منطقه آزاد جبل‌علی، منطقه‌ های‌نان چین و یكی از مناطق آزاد ایران (چابهار) را در بدو تأسیس به وضوح می توان دید.
در میان زیرساخت‌ها؛ تأسیسات گروه انرژی و حمل‌ونقل كه نیاز به منابع مالی گسترده‌ای دارد از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. زیرا ابزارهای مناسب حمل‌ونقلی، تأثیر بسزایی در موفقیت منطقه داشته و ناکارآمد بودن سیستم حمل‌ونقل عملاً فرصت‌های سرمایه‌گذاری را سلب می‌كند.
نبود و تكمیل زیرساخت‌های موردنیاز در مناطق آزاد و همچنین سهم ناچیز مناطق از بودجه عمومی كشور و عدم پوشش درآمدهای اختصاصی مناطق برای ایجاد زیرساخت‌های موردنیاز، از موانع اصلی مناطق در دستیابی به اهداف بوده است. در حقیقت سرمایه‌گذار برای انتخاب مكان سرمایه‌گذاری، ابتدا اقدام به بررسی زیرساخت‌های موجود آن منطقه می‌کند و اگر زیرساخت‌های یك منطقه ناقص و ناكافی باشد، مكان دیگری را برای سرمایه‌گذاری انتخاب می‌كند كه این موضوع با توجه به وجود مناطق آزاد سایر كشورهای جهان مانند جبل‌علی امارات در منطقه خاورمیانه، تأثیر زیادی در جذب سرمایه‌‌های خارجی به این مناطق به‌جای مناطق آزاد ایران داشته است.
در ایران شروع به كار سه منطقه قدیمی آزاد كشور (كیش، قشم و چابهار) بدون سرمایه‌گذاری اولیه بوده است و این بارها برای همگان محرز شده است. مناطق آزاد جبل‌علی و های‌نان چین با امكانات و زیرساخت‌های اولیه كامل، آغاز به کارکردند. ازآنجاکه ایجاد و تكمیل زیرساخت‌های لازم و ضروری، فرآیندی زمان‌بر است و به‌طور متوسط نیاز به پنج سال زمان دارد، لذا اگر در این مدت (مدت‌زمان لازم برای ایجاد و تكمیل زیرساخت‌های موردنیاز) سرمایه‌گذارانی تقاضای سرمایه‌گذاری داشته باشند، احتمالاً از تصمیم خود منصرف شده و همین موضوع باعث می‌شود تا مناطق آزاد در ابتدای امر نتوانند به درآمدهای لازم برای ایجاد زیرساخت‌ها دست یابند.
یكی از دلایل واردات بی‌رویه در مناطق آزاد كه این مناطق را به دروازه‌های وارداتی تبدیل كرده نیز همین موضوع است تا بتوانند از محل عوارض حقوق ورودی، منابع لازم برای ایجاد زیرساخت‌ها را تأمین كنند.

انتخاب موقعیت جغرافیایی مناسب و وجود زیرساخت‌های لازم، یكی از دلایل اصلی موفقیت مناطق آزاد است. به‌طورکلی یكی از چالش‌های اصلی مناطق آزاد ایران، عدم وجود زیرساخت‌های اولیه برای ایجاد مناطق آزاد بوده است.
درعین‌حال، نكته حائز اهمیت در خصوص زیرساخت‌های موردنیاز برای تأسیس یك منطقه آزاد و توجه به وجود این زیرساخت‌ها، موضوع تحلیل هزینه - فایده برای تأسیس مناطق آزاد است. درصورتی‌که مكان موردنظر برای ایجاد منطقه آزاد به‌درستی انتخاب‌نشده باشد، ممكن است هزینه ایجاد زیرساخت‌های موردنیاز، بیش از منافع به وجود آمده در آن‌ها شود. این امر موضوعی است كه در خصوص مناطق آزاد فیلیپین دیده‌شده است. نتایج مطالعه‌ای كه توسط بانك جهانی منتشرشده نشان می‌دهد كه هزینه زیاد ایجاد زیرساخت‌ها در مناطق آزاد فیلیپین، باعث شد كه بر اساس یك تحلیل هزینه - فایده، این مناطق ازلحاظ اقتصادی دارای زیان خالص باشند،‌ درصورتی‌که با همین تحلیل، مناطق آزاد چین و كره‌جنوبی، دارای نفع خالص بوده‌اند كه این موضوع به دلیل انتخاب مناسب منطقه ازلحاظ موقعیت زیرساختی بوده است. انتخاب نادرست موقعیت جغرافیایی، نه‌تنها منافعی را به لحاظ ایجاد مناطق آزاد در برنداشته، بلكه هزینه‌های بیشتری را نیز تحمیل می‌كند.
اگرچه مناطق آزاد ایران ازلحاظ موقعیت جغرافیایی، عموماً در نقاط استراتیژیک قرارگرفته‌اند، اما جانمایی عملیاتی آن‌ها دارای اشكالات متعددی است. عمده‌ترین اشكال فراهم نبودن زیرساخت‌های لازم برای ایجاد مناطق بوده است. به‌طوری‌که پیش از ایجاد مناطق آزاد در این مناطق، زیرساخت‌های لازم برای آن‌ها فراهم نشده و سیاست ایجاد زیرساخت‌ها از محل درآمدهای مناطق آزاد پس از افتتاح و شروع به كار، اتخاذشده است. از طرف دیگر، مناطق آزاد به لحاظ جغرافیایی اکثراً در مناطق محروم كشور واقع‌شده‌اند.
به‌طورکلی، مهم‌ترین فلسفه تأسیس مناطق آزاد در ایران در بدو تأسیس، توسعه منطقه‌ای بوده است. به همین دلیل مناطق آزاد بعضاً در محروم‌ترین نقاط جغرافیایی كشور جانمایی شده‌اند كه منظور از محرومیت نبود زیرساخت‌های لازم و یا به‌طورکلی به معنای زیر است:
- فقدان تأسیسات زیربنایی، زیرساختی و انرژی در منطقه
- سطح بسیار پایین استانداردهای زندگی، زیست‌محیطی و بهداشتی
- فقدان نیروهای تحصیل‌کرده و ماهر در منطقه
- دوری از شهرهای بزرگ
- اقتصاد محلی ضعیف و درون‌گرا و ظهور و بروز پدیده‌هایی همچون قاچاق و...
سیاست دولت در ایجاد زیرساخت‌ها، به‌صورت ایجاد زیرساخت‌ها از محل درآمدهای مناطق آزاد پس از افتتاح و شروع به كار آن‌ها بوده است. این در حالی است كه تجربه مناطق آزاد موفق جهان مانند جبل‌علی، امارات، شیامین و های‌نان چین نشان می‌دهد كه در این مناطق در بدو تأسیس ابتدا زیرساخت‌های لازم فراهم‌شده و سپس مبادرت به ایجاد مناطق آزادشده است. به‌عنوان‌مثال عملیات سال پیش اجرایی احداث منطقه آزاد جبل‌علی تأسیس این منطقه آغاز شد. این عملیات از سال 1978 آغاز شد و دقیقاً زمانی كه تمام زیرساخت‌های لازم فراهم شد (ازجمله بندر جبل علی بزرگ‌ترین بندر دست‌ساز بشر دنیا با سرمایه‌گذاری 5/2 میلیارد دلار) منطقه آزاد جبل علی در سال 1985 افتتاح شد. در مناطق آزاد شیامین و های‌نان چین نیز به ترتیب با سرمایه‌گذاری اولیه 5/4 و 5/2 میلیارد دلار، تأسیسات و امكانات اولیه ایجاد شد. مقایسه تطبیقی بین زیرساخت‌های منطقه آزاد جبل‌علی، منطقه‌ های‌نان چین و یكی از مناطق آزاد ایران (چابهار) را در بدو تأسیس به وضوح می توان دید.
در میان زیرساخت‌ها؛ تأسیسات گروه انرژی و حمل‌ونقل كه نیاز به منابع مالی گسترده‌ای دارد از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. زیرا ابزارهای مناسب حمل‌ونقلی، تأثیر بسزایی در موفقیت منطقه داشته و ناکارآمد بودن سیستم حمل‌ونقل عملاً فرصت‌های سرمایه‌گذاری را سلب می‌كند.
نبود و تكمیل زیرساخت‌های موردنیاز در مناطق آزاد و همچنین سهم ناچیز مناطق از بودجه عمومی كشور و عدم پوشش درآمدهای اختصاصی مناطق برای ایجاد زیرساخت‌های موردنیاز، از موانع اصلی مناطق در دستیابی به اهداف بوده است. در حقیقت سرمایه‌گذار برای انتخاب مكان سرمایه‌گذاری، ابتدا اقدام به بررسی زیرساخت‌های موجود آن منطقه می‌کند و اگر زیرساخت‌های یك منطقه ناقص و ناكافی باشد، مكان دیگری را برای سرمایه‌گذاری انتخاب می‌كند كه این موضوع با توجه به وجود مناطق آزاد سایر كشورهای جهان مانند جبل‌علی امارات در منطقه خاورمیانه، تأثیر زیادی در جذب سرمایه‌‌های خارجی به این مناطق به‌جای مناطق آزاد ایران داشته است.
در ایران شروع به كار سه منطقه قدیمی آزاد كشور (كیش، قشم و چابهار) بدون سرمایه‌گذاری اولیه بوده است و این بارها برای همگان محرز شده است. مناطق آزاد جبل‌علی و های‌نان چین با امكانات و زیرساخت‌های اولیه كامل، آغاز به کارکردند. ازآنجاکه ایجاد و تكمیل زیرساخت‌های لازم و ضروری، فرآیندی زمان‌بر است و به‌طور متوسط نیاز به پنج سال زمان دارد، لذا اگر در این مدت (مدت‌زمان لازم برای ایجاد و تكمیل زیرساخت‌های موردنیاز) سرمایه‌گذارانی تقاضای سرمایه‌گذاری داشته باشند، احتمالاً از تصمیم خود منصرف شده و همین موضوع باعث می‌شود تا مناطق آزاد در ابتدای امر نتوانند به درآمدهای لازم برای ایجاد زیرساخت‌ها دست یابند.
یكی از دلایل واردات بی‌رویه در مناطق آزاد كه این مناطق را به دروازه‌های وارداتی تبدیل كرده نیز همین موضوع است تا بتوانند از محل عوارض حقوق ورودی، منابع لازم برای ایجاد زیرساخت‌ها را تأمین كنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.