مقدمه ای بر آموزش و پرورش چند فرهنگی
دکتر خلیل میرزایی ، دکتر اسماعیل مصطفی زاده
نظام آموزشی سنگ زیر بنای توسعه و رشد اقتصادی، اجتماعی و سیاسی هر کشوری است. نقش آموزش و پرورش به عنوان دستگاهی که مسئولیت تحول و دگرگونی، غنای فرهنگ و تعالی جامعه، بکارگیری تکنولوژی و صنعت جدید را دارد، کاملا شناخته شده است. آموزش و پرورش فرآیندی است که برای تغییر و تعدیل رفتار فراگیران تلاش می کند و برای تحقق هدفهایی فعالیت می کند.
تعلیم و تربیت، یکی از نهادهای اجتماعی است که با تحولات اجتماعی، علمی، سیاسی و فرهنگی در ارتباط است. به عبارت دیگر چند و چون کارکرد نظامهای تربیتی هر جامعه به چند و چون و کارکرد تحولات پیرامونی بستگی دارد. امروز تعلیم و تربیت، با مجموعه ای از تحولات اجتماعی، علمی، سیاسی و فرهنگی جهانی روبروست که به گونه ای گریز ناپذیر باید خود را با آن تحولات همآهنگ نماید. با توجه به بروز تحولاتی در گستره ی ارتباطات و اطلاعات و در نتیجه، پیدایش نظریه هایی چون پست مدرنیسم، فمنیسم، کثرت گرایی، جهانی شدن و... طبیعی است که نظامهای تربیتی باید موضع و جایگاه خود را در برابر تحولات و نظریه های یاد شده روشن کنند. یکی از این نظریه های مهم در گستره تعلیم و تربیت، نظریه ی کثرت گرایی فرهنگی است. آموزش رسمی وظایف و رسالتهای متعددی را در طول تاریخ خود برعهده گرفته است. تحقق بخشیدن به این وظایف یا رسالتها منوط به ابزارهای لازم از جمله برنامه های درسی مناسب با شرایط و نیازها است.
در دنیای کنونی آموزش رسمی در محیطی به سرمی برد که با ویژگی هایی همچون عصردانش، عصر بحرانهای زیست محیطی، عصر تضادها و تناقضها، عصر توسعه پدیده جهانی شدن، همراه با تحولات خاص دنیای کار توصیف می شود. طبیعتاً ایفای نقش مؤثر توسط آموزش، در این محیط، منوط به انجام تغییرات لازم در عناصر خود از جمله برنامه های درسی است. به طوری که هم بتواند منعکس کننده روابط اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی محیط و هم از طریق توسعه و ارائه خدمات؛ تعیین کننده روابط مذکور تلقی شود. از یک سو، محیط آموزشی در عصرحاضر دارای شرایط و نیازها و مسائل خاصی است و به طور اجتناب ناپذیری این مسائل نظام آموزشی را تحت تأثیر قرار می دهد.
کشور ایران به دلیل شرایط آب و هوایی و موقعیت استراتژیکی همواره در طول تاریخ محل عبور اقوام و ایلات گوناگون و شکوفایی فرهنگهای متنوع بوده است، حاصل این مراودات گردآمدن مردمانی با ویژگی های فرهنگی و زیستی متنوع بوده است، به همین دلیل، خاورشناسان ایران را خاستگاه تنوع دانسته اند . این تنوع، در اَشکال مختلف نمود یافته است؛ بگونه ای که آمیزه ای از تنوع دینی ، قومی و زبانی را در کشور ایران مشاهده می کنیم. باید توجه داشت که تنوع و تکثر موجود در ایران، قدمتی بسیار طولانی دارد. به عبارتی دیگر، گرچه بیشتر کشورهای جهان در دوران مدرن یا حتی در سده اخیر با پدیده تنوع و گوناگونی فرهنگی مواجه شدە اند (در اثر دو جنگ جهانی، پدیده مهاجرت و جهانی شدن و...) ولی وجود این تنوع در ایران، سابقه ای به اندازه قدمت خود این سرزمین دارد.
حق حفظ زبان و فرهنگ، رشد و انتقال آن به نسلهای آینده، به عنوان مؤلفه اساسی حق شهروندی چند فرهنگی در جامعه چند قومی- فرهنگی همچون ایران، مستلزم وجود سیاستگذاری چند فرهنگی همچون حمایت و بسترسازی قانونی و نهادی از آموزش زبانها و فرهنگهای مختلف اقلیت، حمایت دولتی از رسانه های جمعی همانند روزنامه و رادیو و تلویزیون به فرهنگ و زبان اقلیت ها، حمایت از اعیاد و مناسک اقلیت ها و مانند آنهاست.
سیاست چند فرهنگی بر این مبنا، می تواند با زمینه سازی همنوایی و اعتماد بین قومی بر پایه حقوق برابر شهروندی، بیانگر وحدت در کثرت و یکپارچگی ملی در بستری از کثرت قومی- فرهنگی باشد. تأکید بر حقوق شهروندی و سیاست چند فرهنگی، عرصه ای از گفتگو، تعامل و احترام متقابل را فراهم می کند که زمینه ساز همگرایی و انسجام در جهت دستیابی به تعریفی از هویت و شهروندی ملی است و همزمان تأمین کننده وحدت ملی در عین احترام به کثرت قومی- فرهنگی می باشد.
آموزش چند فرهنگی، آموزشی است که در آن برای تمام افراد- صرفنظر از تفاوتهای فرهنگی آنها- شرایط یکسانی فراهم می شود و هر کودک این فرصت را پیدا می کند تا متناسب با توانایی های خود، به شهروندی مفید و مولد برای جامعه تبدیل شود.
در واقع، در بخشهای آموزش تصور بر این است که فرهنگ بر یادگیری دانش آموزان تأثیر زیادی دارد و بسیاری از جنبه های فرهنگ هر فرد در ایجاد هویت در فراگیری و دستیابی وی به خودپنداره تأثیر میگذارد و بر نظام باورها، ارزشها، نگرش ها، انتظارات، روابط اجتماعی، زبان مورد استفاده و سایر رفتارهای فرد مؤثر واقع می شود. ازاین رو، آموزش از نوع تک فرهنگی، بسیاری از دانش آموزان را در موضع ضعف قرار میدهد و احتمال تبدیل شدن آنها را به شهروندانی مفید و کارآمد به حد اقل میرساند.
در حد فاصل سالهای 1960تا 1980 تعلیم و تربیت چند فرهنگی به توانمند سازی دانش آموزان و بازنمایی بهتر گروه های فرهنگی و اقلیت در برنامه ها و کتاب های درسی تأکید نمود. از این دیدگاه مدارس باید به دانش آموزان فرصت دهند تا درباره تجربیات، کشمکش ها و دیدگاههای گروههای قومی و فرهنگی مختلف بیاموزند . این اصطلاح بعدها مفهومی گسترده تر یافت و نه تنها گروههای قومی، نژادی و اجتماعی بلکه گروه های جنسیتی و گروههای دارای نیازهای خاص را نیز در بر گرفت.
آموزش چند فرهنگی به عنوان یک ایده، راههایی را جهت فراهم آوردن فرصتهای آموزشی برابر برای همه دانش آموزانی که از نژاد، اقوام و گروههای طبقات اجتماعی مختلف هستند جستجو می کند.
فرصت تحلیل گسست نسل های آموزشی که یکی از اهداف اصلی آموزش چند فرهنگی میباشد مستلزم شناخت توانایی و استعدادهای گوناگون دانش آموزان و لحاظ کردن آنها در جریان تعلیم و تربیت از طریق تدوین و طراحی برنامه های درسی و رویکرد آموزشی متناسب با آنهاست . یعنی در هر نظام آموزشی، آموزش باید ضامن این باشد که دانش آموزان با پیشینه ها و توانایی های مختلف از فرصت برابر برای تحصیل برخوردار باشند و درک صحیحی از نژاد و ملیت در سیستم آموزشی و طراحی برنامه درسی گنجانده شوند و آموزش چند فرهنگی به عنوان روندی ضروری برای تطبیق و ارتقاء چنین تنوعی به کار میرود.
تنوع قومی در ایران واقعیتی عینی است و طبیعتاً مطالبات مشروعی را هم طلب میکند. با توجه به چندفرهنگی بودن جامعه ایران، این سؤال مطرح می شود که نظام آموزشی چگونه میتواند به نحو شایسته رسالت تربیتی خود را به انجام رساند. با پذیرش اهمیت توجه نظامهای آموزشی به سیاست آموزش چندفرهنگی و به تبع آن تدوین برنامه های درسی چندفرهنگی، ضرورت تدوین چنین برنامه ای در ایران به دلیل وجود اقوام مختلف، فرهنگهای متنوع و زبانهای گوناگون به عنوان مصادیق جامعه چندفرهنگی، بیش ازپیش ضروری به نظر می رسد.
چند فرهنگ گرایی یا سیاست چندفرهنگی، مفهومی است نسبتاً جدید که حضور چند فرهنگ متفاوت را در کنار هم تداعی می کند که بطور همزمان در کنار یکدیگر امکان زیست پیدا کرده اند. رویکرد چندفرهنگی در صدد ایجاد تعامل، تفاهم و تبادل بین فرهنگی است، بطوری که فرهنگهای مختلف با کمترین تنش و به صورت مسالمت آمیز امکان همزیستی پیدا کنند. آموزش چندفرهنگی، برنامه ای است که در آن برای تمام افراد- صرفنظر از تفاوتهای فرهنگی آنها- شرایط یکسانی فراهم میشود و هر کودک این فرصت را پیدا می کند تا متناسب با توانایی های خودرشد کند و برابری فرصتهای تعلیم وتربیتی برای نژادها، اقوام وگروههای فرهنگی مختلف را فراهم می کند . به همه فراگیران دربهره گیری عادلانه ازدانش و مهارت ها و داشتن عملکرد مؤثر در یک جامعه متکثر و دارای گروه های قومی در زمینه ی تعاملات وارتباطات باسایرافراد جامعه کمک می کند. در این آموزش، مهمترین عاملی که در تنظیم برنامه درسی مورد توجه قرار می گیرد، خود کودک است. این برنامه درسی میتواند کودک را در این زمینه ها مورد توجه قرار دهد.
- ایجاد احساس احترام و غرور در کودک نسبت به تنوع فرهنگی، قومی و منطقه ای
کشور.
- هدایت کودک در جهت یک زندگی مولد از طریق آموزشی که تا حد ممکن درآن از طبقه بندی خبری نیست.
- کمک به افراد در کسب دانش، نگرش ومهارت برای زیست مسالمت آمیز در بین اقوام ونژادها وادیان
- نقش برنامه درسي چند فرهنگي در ایجاد انسجام (الگوي وحدت درعین کثرت در کشور)
امروزه به تنوع فرهنگی که روزی عاملی برای تفرقه و جدایی در جوامع و کشورها بود ، چون سرمایه ملی نگریسته می شود. زندگی در کنار دیگران نه علیه دیگران، آموزه اصلی فضای فرهنگی جهان کنونی است. تنوع زیستی انسانی را باید منبعی برای غنی شدن پیوسته دانست و به همین دلیل نیز از آن دفاع کرد. تکثر زبانها، اقوام، فرهنگها، دانش و حتی سرمایه ژنتیک انسانی میراثی است که باید در حفظ آن کوشید.
برنامه ریزی آموزش مبتنی بر فرهنگهای قومی دانش آموزان، سبب نزدیک سازی اقوام به یکدیگر می شود. چنین آموزشی رشد تربیت فردی را با هر فرهنگی امکان پذیر می سازد. در ضمن، آگاهی های فرهنگی اقوام از یکدیگر موجبات تشکل اجتماعی را فراهم می آورد. در جوامع چند قومیتی مانند ایران، به کارگیری فرهنگ های قومی در آموزش رسمی و اشاعه آن از طریق برنامه درسی زمینه پیوند بین اقوام و تبارهای جامعه را بوجود می آورد و وحدت بخشی فرهنگی و وحدت ملی را ایجاد می کند. در سایه به کارگیری الگوی وحدت در کثرت می توان ضمن حفظ انسجام درونی افراد یک قوم، زمینه ارتباط مفید آنها را با افراد سایر اقوام برقرار نموده تا در سایه آن سرمایه اجتماعی درسطح ملی حفظ گردیده و ارتقاء یابد.
نظام آموزشی سنگ زیر بنای توسعه و رشد اقتصادی، اجتماعی و سیاسی هر کشوری است. نقش آموزش و پرورش به عنوان دستگاهی که مسئولیت تحول و دگرگونی، غنای فرهنگ و تعالی جامعه، بکارگیری تکنولوژی و صنعت جدید را دارد، کاملا شناخته شده است. آموزش و پرورش فرآیندی است که برای تغییر و تعدیل رفتار فراگیران تلاش می کند و برای تحقق هدفهایی فعالیت می کند.
تعلیم و تربیت، یکی از نهادهای اجتماعی است که با تحولات اجتماعی، علمی، سیاسی و فرهنگی در ارتباط است. به عبارت دیگر چند و چون کارکرد نظامهای تربیتی هر جامعه به چند و چون و کارکرد تحولات پیرامونی بستگی دارد. امروز تعلیم و تربیت، با مجموعه ای از تحولات اجتماعی، علمی، سیاسی و فرهنگی جهانی روبروست که به گونه ای گریز ناپذیر باید خود را با آن تحولات همآهنگ نماید. با توجه به بروز تحولاتی در گستره ی ارتباطات و اطلاعات و در نتیجه، پیدایش نظریه هایی چون پست مدرنیسم، فمنیسم، کثرت گرایی، جهانی شدن و... طبیعی است که نظامهای تربیتی باید موضع و جایگاه خود را در برابر تحولات و نظریه های یاد شده روشن کنند. یکی از این نظریه های مهم در گستره تعلیم و تربیت، نظریه ی کثرت گرایی فرهنگی است. آموزش رسمی وظایف و رسالتهای متعددی را در طول تاریخ خود برعهده گرفته است. تحقق بخشیدن به این وظایف یا رسالتها منوط به ابزارهای لازم از جمله برنامه های درسی مناسب با شرایط و نیازها است.
در دنیای کنونی آموزش رسمی در محیطی به سرمی برد که با ویژگی هایی همچون عصردانش، عصر بحرانهای زیست محیطی، عصر تضادها و تناقضها، عصر توسعه پدیده جهانی شدن، همراه با تحولات خاص دنیای کار توصیف می شود. طبیعتاً ایفای نقش مؤثر توسط آموزش، در این محیط، منوط به انجام تغییرات لازم در عناصر خود از جمله برنامه های درسی است. به طوری که هم بتواند منعکس کننده روابط اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی محیط و هم از طریق توسعه و ارائه خدمات؛ تعیین کننده روابط مذکور تلقی شود. از یک سو، محیط آموزشی در عصرحاضر دارای شرایط و نیازها و مسائل خاصی است و به طور اجتناب ناپذیری این مسائل نظام آموزشی را تحت تأثیر قرار می دهد.
کشور ایران به دلیل شرایط آب و هوایی و موقعیت استراتژیکی همواره در طول تاریخ محل عبور اقوام و ایلات گوناگون و شکوفایی فرهنگهای متنوع بوده است، حاصل این مراودات گردآمدن مردمانی با ویژگی های فرهنگی و زیستی متنوع بوده است، به همین دلیل، خاورشناسان ایران را خاستگاه تنوع دانسته اند . این تنوع، در اَشکال مختلف نمود یافته است؛ بگونه ای که آمیزه ای از تنوع دینی ، قومی و زبانی را در کشور ایران مشاهده می کنیم. باید توجه داشت که تنوع و تکثر موجود در ایران، قدمتی بسیار طولانی دارد. به عبارتی دیگر، گرچه بیشتر کشورهای جهان در دوران مدرن یا حتی در سده اخیر با پدیده تنوع و گوناگونی فرهنگی مواجه شدە اند (در اثر دو جنگ جهانی، پدیده مهاجرت و جهانی شدن و...) ولی وجود این تنوع در ایران، سابقه ای به اندازه قدمت خود این سرزمین دارد.
حق حفظ زبان و فرهنگ، رشد و انتقال آن به نسلهای آینده، به عنوان مؤلفه اساسی حق شهروندی چند فرهنگی در جامعه چند قومی- فرهنگی همچون ایران، مستلزم وجود سیاستگذاری چند فرهنگی همچون حمایت و بسترسازی قانونی و نهادی از آموزش زبانها و فرهنگهای مختلف اقلیت، حمایت دولتی از رسانه های جمعی همانند روزنامه و رادیو و تلویزیون به فرهنگ و زبان اقلیت ها، حمایت از اعیاد و مناسک اقلیت ها و مانند آنهاست.
سیاست چند فرهنگی بر این مبنا، می تواند با زمینه سازی همنوایی و اعتماد بین قومی بر پایه حقوق برابر شهروندی، بیانگر وحدت در کثرت و یکپارچگی ملی در بستری از کثرت قومی- فرهنگی باشد. تأکید بر حقوق شهروندی و سیاست چند فرهنگی، عرصه ای از گفتگو، تعامل و احترام متقابل را فراهم می کند که زمینه ساز همگرایی و انسجام در جهت دستیابی به تعریفی از هویت و شهروندی ملی است و همزمان تأمین کننده وحدت ملی در عین احترام به کثرت قومی- فرهنگی می باشد.
آموزش چند فرهنگی، آموزشی است که در آن برای تمام افراد- صرفنظر از تفاوتهای فرهنگی آنها- شرایط یکسانی فراهم می شود و هر کودک این فرصت را پیدا می کند تا متناسب با توانایی های خود، به شهروندی مفید و مولد برای جامعه تبدیل شود.
در واقع، در بخشهای آموزش تصور بر این است که فرهنگ بر یادگیری دانش آموزان تأثیر زیادی دارد و بسیاری از جنبه های فرهنگ هر فرد در ایجاد هویت در فراگیری و دستیابی وی به خودپنداره تأثیر میگذارد و بر نظام باورها، ارزشها، نگرش ها، انتظارات، روابط اجتماعی، زبان مورد استفاده و سایر رفتارهای فرد مؤثر واقع می شود. ازاین رو، آموزش از نوع تک فرهنگی، بسیاری از دانش آموزان را در موضع ضعف قرار میدهد و احتمال تبدیل شدن آنها را به شهروندانی مفید و کارآمد به حد اقل میرساند.
در حد فاصل سالهای 1960تا 1980 تعلیم و تربیت چند فرهنگی به توانمند سازی دانش آموزان و بازنمایی بهتر گروه های فرهنگی و اقلیت در برنامه ها و کتاب های درسی تأکید نمود. از این دیدگاه مدارس باید به دانش آموزان فرصت دهند تا درباره تجربیات، کشمکش ها و دیدگاههای گروههای قومی و فرهنگی مختلف بیاموزند . این اصطلاح بعدها مفهومی گسترده تر یافت و نه تنها گروههای قومی، نژادی و اجتماعی بلکه گروه های جنسیتی و گروههای دارای نیازهای خاص را نیز در بر گرفت.
آموزش چند فرهنگی به عنوان یک ایده، راههایی را جهت فراهم آوردن فرصتهای آموزشی برابر برای همه دانش آموزانی که از نژاد، اقوام و گروههای طبقات اجتماعی مختلف هستند جستجو می کند.
فرصت تحلیل گسست نسل های آموزشی که یکی از اهداف اصلی آموزش چند فرهنگی میباشد مستلزم شناخت توانایی و استعدادهای گوناگون دانش آموزان و لحاظ کردن آنها در جریان تعلیم و تربیت از طریق تدوین و طراحی برنامه های درسی و رویکرد آموزشی متناسب با آنهاست . یعنی در هر نظام آموزشی، آموزش باید ضامن این باشد که دانش آموزان با پیشینه ها و توانایی های مختلف از فرصت برابر برای تحصیل برخوردار باشند و درک صحیحی از نژاد و ملیت در سیستم آموزشی و طراحی برنامه درسی گنجانده شوند و آموزش چند فرهنگی به عنوان روندی ضروری برای تطبیق و ارتقاء چنین تنوعی به کار میرود.
تنوع قومی در ایران واقعیتی عینی است و طبیعتاً مطالبات مشروعی را هم طلب میکند. با توجه به چندفرهنگی بودن جامعه ایران، این سؤال مطرح می شود که نظام آموزشی چگونه میتواند به نحو شایسته رسالت تربیتی خود را به انجام رساند. با پذیرش اهمیت توجه نظامهای آموزشی به سیاست آموزش چندفرهنگی و به تبع آن تدوین برنامه های درسی چندفرهنگی، ضرورت تدوین چنین برنامه ای در ایران به دلیل وجود اقوام مختلف، فرهنگهای متنوع و زبانهای گوناگون به عنوان مصادیق جامعه چندفرهنگی، بیش ازپیش ضروری به نظر می رسد.
چند فرهنگ گرایی یا سیاست چندفرهنگی، مفهومی است نسبتاً جدید که حضور چند فرهنگ متفاوت را در کنار هم تداعی می کند که بطور همزمان در کنار یکدیگر امکان زیست پیدا کرده اند. رویکرد چندفرهنگی در صدد ایجاد تعامل، تفاهم و تبادل بین فرهنگی است، بطوری که فرهنگهای مختلف با کمترین تنش و به صورت مسالمت آمیز امکان همزیستی پیدا کنند. آموزش چندفرهنگی، برنامه ای است که در آن برای تمام افراد- صرفنظر از تفاوتهای فرهنگی آنها- شرایط یکسانی فراهم میشود و هر کودک این فرصت را پیدا می کند تا متناسب با توانایی های خودرشد کند و برابری فرصتهای تعلیم وتربیتی برای نژادها، اقوام وگروههای فرهنگی مختلف را فراهم می کند . به همه فراگیران دربهره گیری عادلانه ازدانش و مهارت ها و داشتن عملکرد مؤثر در یک جامعه متکثر و دارای گروه های قومی در زمینه ی تعاملات وارتباطات باسایرافراد جامعه کمک می کند. در این آموزش، مهمترین عاملی که در تنظیم برنامه درسی مورد توجه قرار می گیرد، خود کودک است. این برنامه درسی میتواند کودک را در این زمینه ها مورد توجه قرار دهد.
- ایجاد احساس احترام و غرور در کودک نسبت به تنوع فرهنگی، قومی و منطقه ای
کشور.
- هدایت کودک در جهت یک زندگی مولد از طریق آموزشی که تا حد ممکن درآن از طبقه بندی خبری نیست.
- کمک به افراد در کسب دانش، نگرش ومهارت برای زیست مسالمت آمیز در بین اقوام ونژادها وادیان
- نقش برنامه درسي چند فرهنگي در ایجاد انسجام (الگوي وحدت درعین کثرت در کشور)
امروزه به تنوع فرهنگی که روزی عاملی برای تفرقه و جدایی در جوامع و کشورها بود ، چون سرمایه ملی نگریسته می شود. زندگی در کنار دیگران نه علیه دیگران، آموزه اصلی فضای فرهنگی جهان کنونی است. تنوع زیستی انسانی را باید منبعی برای غنی شدن پیوسته دانست و به همین دلیل نیز از آن دفاع کرد. تکثر زبانها، اقوام، فرهنگها، دانش و حتی سرمایه ژنتیک انسانی میراثی است که باید در حفظ آن کوشید.
برنامه ریزی آموزش مبتنی بر فرهنگهای قومی دانش آموزان، سبب نزدیک سازی اقوام به یکدیگر می شود. چنین آموزشی رشد تربیت فردی را با هر فرهنگی امکان پذیر می سازد. در ضمن، آگاهی های فرهنگی اقوام از یکدیگر موجبات تشکل اجتماعی را فراهم می آورد. در جوامع چند قومیتی مانند ایران، به کارگیری فرهنگ های قومی در آموزش رسمی و اشاعه آن از طریق برنامه درسی زمینه پیوند بین اقوام و تبارهای جامعه را بوجود می آورد و وحدت بخشی فرهنگی و وحدت ملی را ایجاد می کند. در سایه به کارگیری الگوی وحدت در کثرت می توان ضمن حفظ انسجام درونی افراد یک قوم، زمینه ارتباط مفید آنها را با افراد سایر اقوام برقرار نموده تا در سایه آن سرمایه اجتماعی درسطح ملی حفظ گردیده و ارتقاء یابد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.