|

پیرشدن جهان تضمینی برای گردشگری سلامت

با توجه به غفلت چندین‌ساله‌مان در مقوله گردشگری سلامت، کشورهایی مثل ترکیه و امارات متحده عربی با سرمایه‌گذاری‌هایی هنگفت، تبدیل به رقیبانی سرسخت در این حوزه شده‌اند؛ درحالی‌که به گفته‌ دکتر علی‌اصغر شالبافیان، عضو هیأت علمی دانشکده گردشگری دانشگاه سمنان، ایران هم از نظر قیمت و هم کیفیت خدمات، توان رقابت بالایی با کشورهای فعال در این حوزه دارد. بعضی از خدمات پزشکی که در کشور ارائه می‌شود، از نظر کیفیت کاملا قابل ‌رقابت با بهترین خدمات پزشکی دنیا هستند که می‌توان به حوزه‌های جراحی‌های قلبی، پیوندهای کبد، کلیه و مغز استخوان، ارتوپدی، ناباروری و بیماری‌های چشمی اشاره کرد؛ بنابراین ما پتانسیل‌های ورود به این حوزه را از منظر توانمندی، به طور کامل دارا هستیم. از نظر این متخصص بازاریابی گردشگری و استاد دانشگاه، گردشگری پزشکی به دلیل پتانسیل‌های اقتصادی و اشتغال‌زایی و نیز منافع اجتماعی- فرهنگی و ایجاد یک چهره مطلوب از کشور، باید مورد توجه بیشتری قرار بگیرد و اولویت اول گردشگری کشورمان باشد.

چرا حوزه گردشگری سلامت مورد نیاز است و چرا باید مورد توجه مسئولان گردشگری قرار گیرد؟
نخست اینکه توانمندی‌های این نوع گردشگری در کشور ما وجود دارد و طبیعتا برای ارائه هر محصولی در بازار گردشگری، ابتدا بررسی می‌شود که آیا توانمندی عرضه در آن حوزه وجود دارد یا نه. کشورمان در گردشگری سلامت، چه از بُعد گردشگری پزشکی و چه از بُعد گردشگری تندرستی، پتانسیل‌های لازم را دارد. دلیل دوم اینکه بازار به‌سرعت با تقاضای فزاینده‌ای روبه‌رو است. تقاضا برای گردشگری سلامت، سرعت بالایی را تجربه می‌کند و پیش‌بینی‌ها هم حکایت از این دارد که تقاضا حداقل تا سال 2060 میلادی ادامه خواهد داشت که به دلایل مختلفی، ازجمله پیرشدن جمعیت جهان و به‌خصوص منطقه‌ای که ما در آن واقع شده‌ایم، افزایش امید به زندگی و نیز افزایش آگاهی و اهمیت سلامت برای مردم، موجب می‌شود تقاضای گردشگری سلامت همچنان بالا بماند و مرتب رو به افزایش باشد. در این حوزه، جایگاه جغرافیایی که کشور ما در آن قرار گرفته است نیز حائز اهمیت است؛ به این معنی که ما در جایی قرار گرفته‌ایم که توانمندی پزشکی قابل توجهی نسبت به کشورهای اطراف داریم و تقاضای این کشورها نیز همان‌گونه‌که ذکر شد به دلیل مسائل اقلیمی و مسن‌شدن جمعیت برای گردشگری سلامت رو به افزایش است. دلیل سومی که جمهوری اسلامی ایران را ملزم به توجه به گردشگری سلامت، به عنوان یکی از استراتژی‌های اصلی توسعه گردشگری خود می‌کند، ثمره‌های اجتماعی- فرهنگی آن است. طبیعی است که این نوع از گردشگری می‌تواند مقصد گردشگری را که ایران باشد، به عنوان یک مقصد پیشرو و پیشرفته در حوزه پزشکی معرفی کند؛ بنابراین می‌تواند در ایجاد یک وجهه‌ مطلوب از کشور نقش‌آفرین باشد. باید توجه داشت که ممکن است تقاضا برای بعضی از انواع گردشگری زیاد باشد و حتی توانمندی هم وجود داشته باشد؛ ولی آن نوع گردشگری برای معرفی کشور به عنوان یک مقصد پیشرو نقش‌آفرین نیستند. درحالی‌که در گردشگری سلامت، محصولی ارائه می‌شود که در تقویت وجهه‌ کشور مؤثر است؛ چون گسترش گردشگری پزشکی حامل پیام پیشرفته‌بودن آن کشور در زمینه پزشکی است. دلیل چهارم درآمدزایی بالای این نوع گردشگری است. در گردشگری سلامت، پتانسیل‌هایی کسب درآمد بسیار بیشتر از گردشگری فرهنگی- تاریخی است. به خاطر اینکه در این نوع گردشگری سلامتی فرد مورد توجه قرار می‌گیرد. دلیل پنجم بالاتربودن ضریب تکاثری گردشگری سلامت نسبت به انواع دیگر گردشگری است. ضریب تکاثری به تعداد دفعاتی اطلاق می‌شود که یک واحد پول در اقتصاد یک کشور می‌چرخد. گردشگری سلامت این ویژگی را دارد که هم‌زمان، هم عناصر عرضه بخش گردشگری و هم عناصر بخش پزشکی را تحریک می‌کند و پول از طریق دو شریان اصلی در اقتصاد کشور تزریق می‌شود؛ درحالی‌که در گردشگری معمولی، پول فقط از طریق عناصر مرتبط با حوزه گردشگری وارد اقتصاد کشور می‌شود، در گردشگری سلامت ضمن اینکه گردشگر نیاز به حمل‌ونقل، اقامت و موارد این‌چنینی دارد، باید خدمات پزشکی را هم بخرد و این منفعت بسیار بزرگی برای حوزه‌ گردشگری ایجاد می‌کند؛ زیرا یکی از چالش‌های همیشگی اقتصاددانان این است که چگونه پول در اقتصاد کشورها تزریق شود. گردشگری سلامت این توانایی را دارد که پول را در اقتصاد، به نحو مطلوب‌تری تزریق کند؛ بنابراین گردشگری سلامت نه‌تنها برای حوزه گردشگری، بلکه برای عناصر حوزه‌ پزشکی هم اشتغال‌زایی و درآمدزایی می‌کند؛ البته در کنار این دلایل، یک سری اسناد بالادستی کشور نیز وجود دارند که کشور و قوه‌ مجریه را مکلف به استفاده از پتانسیل‌های حوزه گردشگری سلامت می‌کنند. مثل نقشه‌ مهندسی فرهنگی کشور که در چند جای آن اشاره می‌شود گردشگری سلامت باید مورد توجه مسئولان قرار گیرد. در نقشه‌ جامع علمی کشور نیز اشاره شده است که باید از ظرفیت‌های حوزه‌ گردشگری سلامت استفاده شود. مقصود بنده این است که در کنار دلایل متعدد و منطقی، یک سری اسنادِ بالادستی هم در کشور وجود دارد که حکم می‌کنند به سمت استفاده از این پتانسیل‌ها حرکت کنیم.
به نظرتان شرایط برای شکوفایی کدامیک از دو نوع گردشگری سلامت؛ یعنی گردشگری پزشکی و گردشگری تندرستی؛ در کشورمان هموارتر است؟ با توجه به اینکه ایران در هر دو نوع گردشگری امکانات و پتانسیل‌های بسیار خوبی دارد.
به طور مشخص، پتانسیل‌های گردشگری پزشکی آماده‌تر هستند؛ اگرچه ما پتانسیل‌های گردشگری تندرستی را هم به طور کامل داریم؛ به عنوان مثال در حوزه آب‌های معدنی بسیار غنی هستیم؛ ولی به نظر می‌رسد پتانسیل‌های گردشگری پزشکی در کشور ما به واسطه وجود بیمارستان‌های بسیار مجهز، تجهیزات پزشکی بسیار مناسب و میزان دسترسی که بیمارستان‌های بزرگ در شهرهای بزرگ دارند - که نکته‌ بسیار مهمی است- آماده‌تر است؛ ازاین‌رو هم‌اکنون در گردشگری پزشکی، بسیاری از پتانسیل‌های لازم را در کشور داریم و فقط کافی است ساماندهی، معرفی و بازاریابی شود. دولت باید بنگاه‌هایی را که دارند در این حوزه کار می‌کنند، تقویت کند؛ اما در حوزه گردشگری تندرستی با وجود اینکه ما بسیاری از پتانسیل‌ها را داریم، این منابع هنوز تبدیل به جاذبه گردشگری نشده‌اند. ما در گردشگری، دو مفهوم متمایز منابع گردشگری و جاذبه‌های گردشگری را از هم جدا می‌کنیم. برای اینکه این منابع تبدیل به جاذبه‌های گردشگری شود و قابل فروش باشد، باید یک فرایند طی شود. نکته این است که عمده پتانسیل‌هایی که ما داریم، در حوزه گردشگری تندرستی از جنس منابع هستند؛ اما پتانسیل‌های حوزه پزشکی بیشتر به جاذبه گردشگری نزدیک است. از همین جهت به نظر من اولویت گردشگری سلامت برای ما از نوع پزشکی است.
سرعت سیر تحول گردشگری سلامت کشورهای همسایه در سال‌های اخیر را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
برای اطمینان از انجام خدمات درمانی، مطابق با استانداردها، بیمارستان‌ها باید از طرف یک نهاد اعتباربخشی شوند که معتبرترین آنها یک نهاد بین‌المللی به نام جی‌سی‌آی (Joint Commention Intrenational) است. در سال 2005، در آسیا فقط دو بیمارستان اعتباربخشی شده بودند: یکی در بانکوک و یکی در فیلیپین. ولی اکنون ترکیه 20 بیمارستان دارد که از سوی جی‌سی‌آی اعتباربخشی شده‌اند. این نشان می‌دهد که کشورهای اطراف ما در سال‌های اخیر با سرمایه‌گذاری هنگفتی تلاش کرده‌اند وارد این بازار شوند. این موضوع مخصوصا درباره ترکیه، امارات متحده عربی و هندوستان مصداق دارد. این سه کشور در طول یک دهه اخیر، سرمایه‌گذاری‌های درخور توجهی را انجام داده‌اند و در نتیجه آن، هر سه به دستاوردهای خیلی خوبی هم رسیده‌اند. ترکیه و امارات متحده عربی، گردشگران پزشکی زیادی را از کشورهای همسایه خود و نیز از اروپا جذب کرده‌اند. هندوستان نیز به واسطه داشتن پزشکان متبحر و تجهیزات پیشرفته و نیز تسلط پزشکان و پرستارانشان به زبان انگلیسی توانسته است نفوذ خیلی خوبی هم در بازار آسیا و هم در بازار ایالات متحده داشته باشد؛ بنابراین کشورهای همسایه ما با درک پتانسیل‌های بالای درآمدزایی و اشتغال‌زایی گردشگری سلامت توانسته‌اند از این فرصت‌ها استفاده کنند.
با توجه به اهمیت روزافزون اقتصاد گردشگری سلامت در دنیا و پتانسیل‌های فراوان ایران برای گسترش آن، چرا گردشگری سلامت همچنان مغفول مانده است؟
عمده‌ترین دلیل این است که هنوز ساماندهی مناسبی صورت نگرفته است. علاوه بر بیمارستان‌های عرضه‌کننده خدمات پزشکی، بنگاه‌های واسطی که گردشگران پزشکی را باید به بیمارستان‌ها بیاورند نیز باید ساماندهی شوند. یکی از اولین کارهای انجام‌شده در دنیا این بود که بنگاه‌های واسط گردشگری سلامت را نظم‌بخشی کردند و قواعد و چارچوبی برایشان گذاشتند و برای اینکه بنگاه‌های غیررسمی نتوانند به این حوزه وارد شوند جرائمی را در نظر گرفتند. در کشور ما لازم است که دولت به‌سرعت بنگاه‌های رسمی را که خود به آنها مجوز داده است تقویت کند و با معرفی آنها و کمک به حضورشان در نمایشگاه‌های بین‌المللی، این کار را انجام دهد. همچنین به بیمارستان‌هایی که در این حوزه سرمایه‌گذاری کرده‌اند، کمک کند که امکانات و پتانسیل‌هایشان معرفی شود که متأسفانه تاکنون این موضوع به صورت پذیرفته‌شده‌ای صورت نگرفته است.
در بحث اسکان در گردشگری سلامت چه تجربیاتی در دنیا وجود دارد و چه کارهایی می‌توان انجام داد.
در دنیا در حوزه گردشگری سلامت از نوع پزشکی آمده‌اند و هتل‌بیمارستان‌ها (Hospitels) را که تلفیقی از هتل و بیمارستان با هم است، در نظر گرفته‌اند که اقامت بیمار و همراهان او در فضایی مناسب در کنار خدمات درمانی فراهم شود. حوزه دهکده‌های سلامت (wellnet) هم در حال گسترش است که بیماران یا افراد جویای تندرستی را به خود جذب می‌کنند.

با توجه به غفلت چندین‌ساله‌مان در مقوله گردشگری سلامت، کشورهایی مثل ترکیه و امارات متحده عربی با سرمایه‌گذاری‌هایی هنگفت، تبدیل به رقیبانی سرسخت در این حوزه شده‌اند؛ درحالی‌که به گفته‌ دکتر علی‌اصغر شالبافیان، عضو هیأت علمی دانشکده گردشگری دانشگاه سمنان، ایران هم از نظر قیمت و هم کیفیت خدمات، توان رقابت بالایی با کشورهای فعال در این حوزه دارد. بعضی از خدمات پزشکی که در کشور ارائه می‌شود، از نظر کیفیت کاملا قابل ‌رقابت با بهترین خدمات پزشکی دنیا هستند که می‌توان به حوزه‌های جراحی‌های قلبی، پیوندهای کبد، کلیه و مغز استخوان، ارتوپدی، ناباروری و بیماری‌های چشمی اشاره کرد؛ بنابراین ما پتانسیل‌های ورود به این حوزه را از منظر توانمندی، به طور کامل دارا هستیم. از نظر این متخصص بازاریابی گردشگری و استاد دانشگاه، گردشگری پزشکی به دلیل پتانسیل‌های اقتصادی و اشتغال‌زایی و نیز منافع اجتماعی- فرهنگی و ایجاد یک چهره مطلوب از کشور، باید مورد توجه بیشتری قرار بگیرد و اولویت اول گردشگری کشورمان باشد.

چرا حوزه گردشگری سلامت مورد نیاز است و چرا باید مورد توجه مسئولان گردشگری قرار گیرد؟
نخست اینکه توانمندی‌های این نوع گردشگری در کشور ما وجود دارد و طبیعتا برای ارائه هر محصولی در بازار گردشگری، ابتدا بررسی می‌شود که آیا توانمندی عرضه در آن حوزه وجود دارد یا نه. کشورمان در گردشگری سلامت، چه از بُعد گردشگری پزشکی و چه از بُعد گردشگری تندرستی، پتانسیل‌های لازم را دارد. دلیل دوم اینکه بازار به‌سرعت با تقاضای فزاینده‌ای روبه‌رو است. تقاضا برای گردشگری سلامت، سرعت بالایی را تجربه می‌کند و پیش‌بینی‌ها هم حکایت از این دارد که تقاضا حداقل تا سال 2060 میلادی ادامه خواهد داشت که به دلایل مختلفی، ازجمله پیرشدن جمعیت جهان و به‌خصوص منطقه‌ای که ما در آن واقع شده‌ایم، افزایش امید به زندگی و نیز افزایش آگاهی و اهمیت سلامت برای مردم، موجب می‌شود تقاضای گردشگری سلامت همچنان بالا بماند و مرتب رو به افزایش باشد. در این حوزه، جایگاه جغرافیایی که کشور ما در آن قرار گرفته است نیز حائز اهمیت است؛ به این معنی که ما در جایی قرار گرفته‌ایم که توانمندی پزشکی قابل توجهی نسبت به کشورهای اطراف داریم و تقاضای این کشورها نیز همان‌گونه‌که ذکر شد به دلیل مسائل اقلیمی و مسن‌شدن جمعیت برای گردشگری سلامت رو به افزایش است. دلیل سومی که جمهوری اسلامی ایران را ملزم به توجه به گردشگری سلامت، به عنوان یکی از استراتژی‌های اصلی توسعه گردشگری خود می‌کند، ثمره‌های اجتماعی- فرهنگی آن است. طبیعی است که این نوع از گردشگری می‌تواند مقصد گردشگری را که ایران باشد، به عنوان یک مقصد پیشرو و پیشرفته در حوزه پزشکی معرفی کند؛ بنابراین می‌تواند در ایجاد یک وجهه‌ مطلوب از کشور نقش‌آفرین باشد. باید توجه داشت که ممکن است تقاضا برای بعضی از انواع گردشگری زیاد باشد و حتی توانمندی هم وجود داشته باشد؛ ولی آن نوع گردشگری برای معرفی کشور به عنوان یک مقصد پیشرو نقش‌آفرین نیستند. درحالی‌که در گردشگری سلامت، محصولی ارائه می‌شود که در تقویت وجهه‌ کشور مؤثر است؛ چون گسترش گردشگری پزشکی حامل پیام پیشرفته‌بودن آن کشور در زمینه پزشکی است. دلیل چهارم درآمدزایی بالای این نوع گردشگری است. در گردشگری سلامت، پتانسیل‌هایی کسب درآمد بسیار بیشتر از گردشگری فرهنگی- تاریخی است. به خاطر اینکه در این نوع گردشگری سلامتی فرد مورد توجه قرار می‌گیرد. دلیل پنجم بالاتربودن ضریب تکاثری گردشگری سلامت نسبت به انواع دیگر گردشگری است. ضریب تکاثری به تعداد دفعاتی اطلاق می‌شود که یک واحد پول در اقتصاد یک کشور می‌چرخد. گردشگری سلامت این ویژگی را دارد که هم‌زمان، هم عناصر عرضه بخش گردشگری و هم عناصر بخش پزشکی را تحریک می‌کند و پول از طریق دو شریان اصلی در اقتصاد کشور تزریق می‌شود؛ درحالی‌که در گردشگری معمولی، پول فقط از طریق عناصر مرتبط با حوزه گردشگری وارد اقتصاد کشور می‌شود، در گردشگری سلامت ضمن اینکه گردشگر نیاز به حمل‌ونقل، اقامت و موارد این‌چنینی دارد، باید خدمات پزشکی را هم بخرد و این منفعت بسیار بزرگی برای حوزه‌ گردشگری ایجاد می‌کند؛ زیرا یکی از چالش‌های همیشگی اقتصاددانان این است که چگونه پول در اقتصاد کشورها تزریق شود. گردشگری سلامت این توانایی را دارد که پول را در اقتصاد، به نحو مطلوب‌تری تزریق کند؛ بنابراین گردشگری سلامت نه‌تنها برای حوزه گردشگری، بلکه برای عناصر حوزه‌ پزشکی هم اشتغال‌زایی و درآمدزایی می‌کند؛ البته در کنار این دلایل، یک سری اسناد بالادستی کشور نیز وجود دارند که کشور و قوه‌ مجریه را مکلف به استفاده از پتانسیل‌های حوزه گردشگری سلامت می‌کنند. مثل نقشه‌ مهندسی فرهنگی کشور که در چند جای آن اشاره می‌شود گردشگری سلامت باید مورد توجه مسئولان قرار گیرد. در نقشه‌ جامع علمی کشور نیز اشاره شده است که باید از ظرفیت‌های حوزه‌ گردشگری سلامت استفاده شود. مقصود بنده این است که در کنار دلایل متعدد و منطقی، یک سری اسنادِ بالادستی هم در کشور وجود دارد که حکم می‌کنند به سمت استفاده از این پتانسیل‌ها حرکت کنیم.
به نظرتان شرایط برای شکوفایی کدامیک از دو نوع گردشگری سلامت؛ یعنی گردشگری پزشکی و گردشگری تندرستی؛ در کشورمان هموارتر است؟ با توجه به اینکه ایران در هر دو نوع گردشگری امکانات و پتانسیل‌های بسیار خوبی دارد.
به طور مشخص، پتانسیل‌های گردشگری پزشکی آماده‌تر هستند؛ اگرچه ما پتانسیل‌های گردشگری تندرستی را هم به طور کامل داریم؛ به عنوان مثال در حوزه آب‌های معدنی بسیار غنی هستیم؛ ولی به نظر می‌رسد پتانسیل‌های گردشگری پزشکی در کشور ما به واسطه وجود بیمارستان‌های بسیار مجهز، تجهیزات پزشکی بسیار مناسب و میزان دسترسی که بیمارستان‌های بزرگ در شهرهای بزرگ دارند - که نکته‌ بسیار مهمی است- آماده‌تر است؛ ازاین‌رو هم‌اکنون در گردشگری پزشکی، بسیاری از پتانسیل‌های لازم را در کشور داریم و فقط کافی است ساماندهی، معرفی و بازاریابی شود. دولت باید بنگاه‌هایی را که دارند در این حوزه کار می‌کنند، تقویت کند؛ اما در حوزه گردشگری تندرستی با وجود اینکه ما بسیاری از پتانسیل‌ها را داریم، این منابع هنوز تبدیل به جاذبه گردشگری نشده‌اند. ما در گردشگری، دو مفهوم متمایز منابع گردشگری و جاذبه‌های گردشگری را از هم جدا می‌کنیم. برای اینکه این منابع تبدیل به جاذبه‌های گردشگری شود و قابل فروش باشد، باید یک فرایند طی شود. نکته این است که عمده پتانسیل‌هایی که ما داریم، در حوزه گردشگری تندرستی از جنس منابع هستند؛ اما پتانسیل‌های حوزه پزشکی بیشتر به جاذبه گردشگری نزدیک است. از همین جهت به نظر من اولویت گردشگری سلامت برای ما از نوع پزشکی است.
سرعت سیر تحول گردشگری سلامت کشورهای همسایه در سال‌های اخیر را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
برای اطمینان از انجام خدمات درمانی، مطابق با استانداردها، بیمارستان‌ها باید از طرف یک نهاد اعتباربخشی شوند که معتبرترین آنها یک نهاد بین‌المللی به نام جی‌سی‌آی (Joint Commention Intrenational) است. در سال 2005، در آسیا فقط دو بیمارستان اعتباربخشی شده بودند: یکی در بانکوک و یکی در فیلیپین. ولی اکنون ترکیه 20 بیمارستان دارد که از سوی جی‌سی‌آی اعتباربخشی شده‌اند. این نشان می‌دهد که کشورهای اطراف ما در سال‌های اخیر با سرمایه‌گذاری هنگفتی تلاش کرده‌اند وارد این بازار شوند. این موضوع مخصوصا درباره ترکیه، امارات متحده عربی و هندوستان مصداق دارد. این سه کشور در طول یک دهه اخیر، سرمایه‌گذاری‌های درخور توجهی را انجام داده‌اند و در نتیجه آن، هر سه به دستاوردهای خیلی خوبی هم رسیده‌اند. ترکیه و امارات متحده عربی، گردشگران پزشکی زیادی را از کشورهای همسایه خود و نیز از اروپا جذب کرده‌اند. هندوستان نیز به واسطه داشتن پزشکان متبحر و تجهیزات پیشرفته و نیز تسلط پزشکان و پرستارانشان به زبان انگلیسی توانسته است نفوذ خیلی خوبی هم در بازار آسیا و هم در بازار ایالات متحده داشته باشد؛ بنابراین کشورهای همسایه ما با درک پتانسیل‌های بالای درآمدزایی و اشتغال‌زایی گردشگری سلامت توانسته‌اند از این فرصت‌ها استفاده کنند.
با توجه به اهمیت روزافزون اقتصاد گردشگری سلامت در دنیا و پتانسیل‌های فراوان ایران برای گسترش آن، چرا گردشگری سلامت همچنان مغفول مانده است؟
عمده‌ترین دلیل این است که هنوز ساماندهی مناسبی صورت نگرفته است. علاوه بر بیمارستان‌های عرضه‌کننده خدمات پزشکی، بنگاه‌های واسطی که گردشگران پزشکی را باید به بیمارستان‌ها بیاورند نیز باید ساماندهی شوند. یکی از اولین کارهای انجام‌شده در دنیا این بود که بنگاه‌های واسط گردشگری سلامت را نظم‌بخشی کردند و قواعد و چارچوبی برایشان گذاشتند و برای اینکه بنگاه‌های غیررسمی نتوانند به این حوزه وارد شوند جرائمی را در نظر گرفتند. در کشور ما لازم است که دولت به‌سرعت بنگاه‌های رسمی را که خود به آنها مجوز داده است تقویت کند و با معرفی آنها و کمک به حضورشان در نمایشگاه‌های بین‌المللی، این کار را انجام دهد. همچنین به بیمارستان‌هایی که در این حوزه سرمایه‌گذاری کرده‌اند، کمک کند که امکانات و پتانسیل‌هایشان معرفی شود که متأسفانه تاکنون این موضوع به صورت پذیرفته‌شده‌ای صورت نگرفته است.
در بحث اسکان در گردشگری سلامت چه تجربیاتی در دنیا وجود دارد و چه کارهایی می‌توان انجام داد.
در دنیا در حوزه گردشگری سلامت از نوع پزشکی آمده‌اند و هتل‌بیمارستان‌ها (Hospitels) را که تلفیقی از هتل و بیمارستان با هم است، در نظر گرفته‌اند که اقامت بیمار و همراهان او در فضایی مناسب در کنار خدمات درمانی فراهم شود. حوزه دهکده‌های سلامت (wellnet) هم در حال گسترش است که بیماران یا افراد جویای تندرستی را به خود جذب می‌کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.