بازاریابی شهری در ایران
تجربه بفروشیم!
فرزانه احمدی: «بازاریابی شهری»، مفهومی است که بهتازگی در کشور ما در میان کارشناسان شهری دهانبهدهان میشود. بر اساس این نوع بازاریابی، برای شهر هم مثل یک کالا باید تبلیغ و بازاریابی کرد تا ساکنان و گردشگران بدانند در شهر چه خبر است و برای امور مختلف، ازجمله تفریح و تجربههای متفاوت به کجا باید مراجعه کنند. بهروز نصرآزادانی، از اولین کسانی در کشور است که این موضوع را پیگیری کرده و درباره آن مطالعه کرده است. او که مدیر هماهنگی و نظارت شهرداری اصفهان است، میگوید شهرها در رقابتاند و برای افزایش رونق خود باید امکانات و فرصتهایشان را به مردمِ داخل و خارج شهر نشان دهند، چراکه بدون معرفی شهرِ خود به دیگران نمیتوان مسافران و بودجهها و سرمایهها را جذب کرد. او و همکارانش که این کار را از اصفهان به عنوان پایلوت آغاز کردهاند، در نظر دارند همه شهرهای کشور را با این بازاریابی آشنا کنند. در گفتوگو با او از این نوع بازاریابی، همچنین از ظرفیتها و مشکلات کشورمان در این حوزه سخن گفتیم.
بازاریابی شهری عبارتی است که تاکنون کمتر شنیدهایم. این واژه برای شناختهشدن به توضیح نیاز دارد. تعریف آن چیست و اصولا کاربردش کجاست؟
مردم معمولا با تبلیغات متفاوتی برای معرفی محصولات روبهرو میشوند؛ اما آنچه در کشور ما مغفول مانده، کالایی به نام شهر و مکان است. درواقع کسی برای شهر و مکانهای درون آن تبلیغاتی انجام نمیدهد. یک شهر اگر خوب بازاریابی نکند گردشگران و سرمایهگذاران و مهاجران کیفی که احتمالا باید به آن شهر مراجعه کنند، به مکانهای دیگری میروند؛ حتی در ساختارهای حکومتی هم اگر شهر ابعاد مثبت و منفی خود را به طور مناسب بازاریابی نکند، دولت بودجههای خود را صرف شهرهای دیگری خواهد کرد. از نظر داخلی هم اگر خوب بازاریابی نشود، ساکنان شهر به هوای محیطهای مطلوبتر از آن خارج میشوند. به همین دلایل، بسیاری از شهرها و کشورهای دنیا به بازاریابی شهری و به نوعی به بهبود تصویر شهر در ذهن مخاطبان روی آوردهاند.
در زمان توسعه یک منطقه، این بازاریابی به کمک میآید، به این شکل که نهاد سرمایهگذار، عامدانه تحولاتی را که قرار است در آن مکان اتفاق بیفتد، به اطلاع مخاطب میرساند. این باعث میشود که مخاطب تحریک شود و برنامهریزی را برای حرکت به آن شهر و زندگی، سرمایهگذاری و ... آغاز کند؛ مثلا اگر در مناطق کمتر برخوردار بازارهای بزرگ و مجتمعهای بزرگ مسکونی ایجاد شود و قبل از ایجاد به اطلاع افراد برسد، مردم برای سرمایهگذاری در یک بازار بزرگ در زمانی که هنوز قیمتها پایین است جذب میشوند و این باعث حرکت مردم به سمت آن منطقه میشود.
وظیفه دیگر این بازاریابی، ایجاد همگرایی است. همین که شما بتوانید درباره آینده آن شهر اطلاعرسانی کنید، افرادی که بر آن آینده متمرکزند، شروع به اقدام میکنند و این از پراکندگی جلوگیری و از زیان توسعه کم میکند. شهرهای زیادی در دنیا این کار را کردهاند. معروفترین آنها آمستردام است که با شعار مشهور آیاَماستردام یا من آمستردامم، هویت فردی و شهروندی ایجاد کرده و همه را تحت این شعار، گرد هم آورده است که در ازای این شعار تحولات شهری خوبی ایجاد شده است. اما ما فاقد چنین مصداقی در کشور هستیم.
از فواید دیگر این نوع بازاریابی این است که ذیل آن، رونق اقتصادی اتفاق میافتد؛ برای مثال، اکنون در کشور ما گردشگران برای خرید بلیت یک مکان، باید به آن محل مراجعه کنند. این موضوع میتواند باعث شود که گردشگر در اثر رفتوآمد و ماندن در مسیرهای شهری خسته شود و چند مکان را از فهرست بازدید خود خارج کند؛ اما اگر شما مکانها و مسیرها را از پیش به او معرفی کرده باشید و بلیتها را به صورت یکجا و اینترنتی فروخته باشید، هیجانی را برای حضور در شهر برای او ایجاد میکنید و اگر از درگاههای فروش تخفیف هم بدهید، انگیزه حضور او بیشتر میشود. وقتی بلیت پیشفروش شد، مسافر ترجیح میدهد حتما به مکانی که بلیتِ آن را خریده است، مراجعه کند و این باعث میشود مدت اقامت خود را افزایش دهد که این موضوع، هدف گردشگری است.
حوزه دیگر بازاریابی شهری، بحث بازآفرینی است. حدود 30 سال پیش در آمریکا بافتهایی فرسوده و تهی از سکنه به وجود آمد که محل تجمع فساد و ناهنجاریها شد. آمریکاییها سیاستی به کار بردند تا این بافت، بدون تنش و برخورد، احیا شود. آنها طبقه خلاق را که هنرمندانِ فاقد استطاعت مالی بودند به سمت بافت فرسوده میانی حرکت دادند و از دل این سکونت، آثار هنری، با قابلیت بازاریابی خلق شد و به دنبال آن سرزندگی فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی و کالبدی به وجود آمد. اسم این سیاست را شهر خلاق گذاشتند. ایران هم عضو شبکه شهرهای خلاق جهان شده است؛ اما متأسفانه تاکنون این استراتژی بازاریابی شهری را درک نکرده بودیم.
کشور ما برای ورود به بازاریابی شهری چه ظرفیتها و البته چه مشکلاتی دارد؟
ایران ظرفیت زیادی در حوزه گردشگری دارد؛ ازاینرو میتواند از بازاریابی شهری برای استفاده از این ظرفیتها بهخوبی استفاده کند. باوجوداین، اولین مشکل، ناآگاهی شهروندان و گردشگران از فضاهای درونِ شهر و رویدادهاست. بازاریابی شهری، آگاهیها، آمار و اطلاعات درست را به شهروندان میدهد و آنها را با توجه مسیر و هزینه و مسافتشان هدایت میکند. وقتی مردم از فرصتهای گردشگری اطلاع پیدا کنند، خودبهخود گردش مالی آن مکان، بالا میرود. یکی از مشکلات شهرهای ایران این است که تصویری ایستا در ذهن مخاطب دارد و با مکانهایی که تاکنون در حوزه گردشگری وجود داشتهاند شناسایی میشود. تصویری از مکانهای جدید و برنامههای گوناگون وجود ندارد.
در ایران چقدر از این نوع بازاریابی برای ورود سرمایهگذاران حوزه گردشگری استفاده شده است؟
خیلی محدود بوده است؛ البته محدودیتهایی هم هست که شاید به نهادهای مرتبط اجازه برنامهریزی و اقدام نداده است. متأسفانه فرایندهای اداری بسیار طولانی است که در میانه راه سرمایهگذار را خسته میکند. مشکل دیگر تعدد نهادهای تصمیمگیر است؛ بهطوریکه برای حضور سرمایهگذار، بهخصوص خارجیها، چندین نهاد باید تصمیمگیری کند؛ البته در شهرهایی مانند مشهد و تبریز محدودیتها کمتر است و توانستهاند سرمایهگذاران بیشتری جذب کنند.
نمونههای بازاریابی شهری موفق در جهان در کدام شهرها بوده است و چه کردهاند؟
آمستردام، روتردام، کوپنهاگ و بوداپست خوب عمل کردهاند. یکی از موانعی که اجازه نداده است این بازاریابی در شهرهای ما شکل بگیرد، این است که نهادهای مختلفی درگیر گردشگری میشوند که هیچکدام درک مشترکی از بازاریابی شهری ندارند و بودجهها و ساختارهای متفاوتی دارند. در آمستردام هم نهادهای مختلفی وجود دارد؛ اما آنها همه این نهادها را در یک ساختار جدید به نام نهاد بازاریابی آمستردام متحد و تمام اختیارات را به آن واگذار کردهاند؛ حتی یک صندوق بازاریابی شهری هم دارند که نهادهای مرتبط، بودجهشان را به آن واریز میکنند و نهاد اصلی آن را مدیریت میکند؛ اما در شهرهای ما هنوز چنین ساختاری به وجود نیامده است.
موضوع دیگری که در سایر کشورها درخور توجه است، اینکه آنها به «اقتصاد تجربه» توجه کردهاند. این عنوان با حوزه بازاریابی ارتباط تنگاتنگی دارد و میگوید که مردم دیگر به دنبال خودِ کالا یا خدمات نیستند؛ بلکه برای تجربه ناشی از دریافت آن کالا یا خدمت، پول میپردازند. امروز مردم دیگر فقط دنبال چلوکباب نیستند؛ بلکه برای فضای رستوران و سایر تجربههای جدید به آنجا میروند. امروز در دنیا فضاهای متفاوتی برای سرو غذا ایجاد شده است. مکانهایی مانند بیمارستان، کارخانه صنعتی متروکه، رستوران یخی و میز معلق در فضا. در کوپنهاگ رستورانی هست که کاملا فضا تاریک است و گارسونها هم نابینا هستند. شهرهای ایران ظرفیتهای بالایی در اقتصاد تجربه دارند که باید از آن استفاده کرد. استخر موجهای آبی مشهد یا پارک ارم تهران نمونههایی هستند که میتوان از آن نام برد؛ ولی هنوز خیلی ضعیف عمل کردهایم. در اصفهان جشنوارههای فرهنگی بهتازگی میخواهد این کار را انجام دهد؛ مثل فوتبال حبابی، ابر والیبال یا المپیک محلات؛ اما فکر میکنم اینها ناآگاهانه است و هنوز به صورت فرایند درنیامده است. یک نان یا آش سنتی میتواند به عنوان تجربه جدید شکل
بگیرد.
فرایند بازاریابی شهری در اصفهان به صورت پایلوت در حال اجراست. چه اقداماتی انجام شده است و برنامه برای آینده چیست؟
اصفهان در شناخت این موضوع در کشور پیشتاز است. در برنامه پنجم توسعه اصفهان، بازاریابی شهری را به عنوان یک راهبرد اصلی در نظر گرفتیم. تاکنون چند پروژه تعریف کردهایم: اول ترجمه کتابی با نام «بازاریابی شهری» که تا دو ماه آینده چاپ میشود. یک پژوهش هم رقم زدهایم که سعی میکند از شهرهای موفق دنیا الگوبرداری و برای ما برنامهریزی کند؛ متناسب با حوزههایی که خودمان شناسایی کردهایم اقدام هم کردهایم. خدمات شهرداریها معمولا با تعرفه انجام میشود که قبلا سالانه بود و امکان تغییر هم نداشت؛ درحالیکه در بازاریابی باید با انگیزههای مختلف، گردشگر را دعوت کنیم که یکی از آنها قیمت است؛ بنابراین تعرفه را به قیمتهای قابلتغییر، تبدیل کردیم. همچنین پروژهای را برای شکلگیری باشگاه شهروندی و نیز فروشگاه اینترنتی محصولات و خدمات شهرداری در نظر گرفتیم. در ایجاد شهر خلاق، حرکت سهشنبههای بدون خودرو را آغاز کردیم که طبقه خلاق در چهارباغ مستقر میشوند و مردم برای دیدن آنها مراجعه میکنند. شهرداری سعی میکند با بازنگری در نحوه ارائه خدمات خود مثلا با آموزش، سرگرمی، ایجاد محیطی زیبا و ... خاطراتی بهیادماندنی در ذهن گردشگران
ثبت و به بازاریابی احساسی شهر کمک کند تا آنها سفرشان را به اصفهان تکرار کنند.
فرزانه احمدی: «بازاریابی شهری»، مفهومی است که بهتازگی در کشور ما در میان کارشناسان شهری دهانبهدهان میشود. بر اساس این نوع بازاریابی، برای شهر هم مثل یک کالا باید تبلیغ و بازاریابی کرد تا ساکنان و گردشگران بدانند در شهر چه خبر است و برای امور مختلف، ازجمله تفریح و تجربههای متفاوت به کجا باید مراجعه کنند. بهروز نصرآزادانی، از اولین کسانی در کشور است که این موضوع را پیگیری کرده و درباره آن مطالعه کرده است. او که مدیر هماهنگی و نظارت شهرداری اصفهان است، میگوید شهرها در رقابتاند و برای افزایش رونق خود باید امکانات و فرصتهایشان را به مردمِ داخل و خارج شهر نشان دهند، چراکه بدون معرفی شهرِ خود به دیگران نمیتوان مسافران و بودجهها و سرمایهها را جذب کرد. او و همکارانش که این کار را از اصفهان به عنوان پایلوت آغاز کردهاند، در نظر دارند همه شهرهای کشور را با این بازاریابی آشنا کنند. در گفتوگو با او از این نوع بازاریابی، همچنین از ظرفیتها و مشکلات کشورمان در این حوزه سخن گفتیم.
بازاریابی شهری عبارتی است که تاکنون کمتر شنیدهایم. این واژه برای شناختهشدن به توضیح نیاز دارد. تعریف آن چیست و اصولا کاربردش کجاست؟
مردم معمولا با تبلیغات متفاوتی برای معرفی محصولات روبهرو میشوند؛ اما آنچه در کشور ما مغفول مانده، کالایی به نام شهر و مکان است. درواقع کسی برای شهر و مکانهای درون آن تبلیغاتی انجام نمیدهد. یک شهر اگر خوب بازاریابی نکند گردشگران و سرمایهگذاران و مهاجران کیفی که احتمالا باید به آن شهر مراجعه کنند، به مکانهای دیگری میروند؛ حتی در ساختارهای حکومتی هم اگر شهر ابعاد مثبت و منفی خود را به طور مناسب بازاریابی نکند، دولت بودجههای خود را صرف شهرهای دیگری خواهد کرد. از نظر داخلی هم اگر خوب بازاریابی نشود، ساکنان شهر به هوای محیطهای مطلوبتر از آن خارج میشوند. به همین دلایل، بسیاری از شهرها و کشورهای دنیا به بازاریابی شهری و به نوعی به بهبود تصویر شهر در ذهن مخاطبان روی آوردهاند.
در زمان توسعه یک منطقه، این بازاریابی به کمک میآید، به این شکل که نهاد سرمایهگذار، عامدانه تحولاتی را که قرار است در آن مکان اتفاق بیفتد، به اطلاع مخاطب میرساند. این باعث میشود که مخاطب تحریک شود و برنامهریزی را برای حرکت به آن شهر و زندگی، سرمایهگذاری و ... آغاز کند؛ مثلا اگر در مناطق کمتر برخوردار بازارهای بزرگ و مجتمعهای بزرگ مسکونی ایجاد شود و قبل از ایجاد به اطلاع افراد برسد، مردم برای سرمایهگذاری در یک بازار بزرگ در زمانی که هنوز قیمتها پایین است جذب میشوند و این باعث حرکت مردم به سمت آن منطقه میشود.
وظیفه دیگر این بازاریابی، ایجاد همگرایی است. همین که شما بتوانید درباره آینده آن شهر اطلاعرسانی کنید، افرادی که بر آن آینده متمرکزند، شروع به اقدام میکنند و این از پراکندگی جلوگیری و از زیان توسعه کم میکند. شهرهای زیادی در دنیا این کار را کردهاند. معروفترین آنها آمستردام است که با شعار مشهور آیاَماستردام یا من آمستردامم، هویت فردی و شهروندی ایجاد کرده و همه را تحت این شعار، گرد هم آورده است که در ازای این شعار تحولات شهری خوبی ایجاد شده است. اما ما فاقد چنین مصداقی در کشور هستیم.
از فواید دیگر این نوع بازاریابی این است که ذیل آن، رونق اقتصادی اتفاق میافتد؛ برای مثال، اکنون در کشور ما گردشگران برای خرید بلیت یک مکان، باید به آن محل مراجعه کنند. این موضوع میتواند باعث شود که گردشگر در اثر رفتوآمد و ماندن در مسیرهای شهری خسته شود و چند مکان را از فهرست بازدید خود خارج کند؛ اما اگر شما مکانها و مسیرها را از پیش به او معرفی کرده باشید و بلیتها را به صورت یکجا و اینترنتی فروخته باشید، هیجانی را برای حضور در شهر برای او ایجاد میکنید و اگر از درگاههای فروش تخفیف هم بدهید، انگیزه حضور او بیشتر میشود. وقتی بلیت پیشفروش شد، مسافر ترجیح میدهد حتما به مکانی که بلیتِ آن را خریده است، مراجعه کند و این باعث میشود مدت اقامت خود را افزایش دهد که این موضوع، هدف گردشگری است.
حوزه دیگر بازاریابی شهری، بحث بازآفرینی است. حدود 30 سال پیش در آمریکا بافتهایی فرسوده و تهی از سکنه به وجود آمد که محل تجمع فساد و ناهنجاریها شد. آمریکاییها سیاستی به کار بردند تا این بافت، بدون تنش و برخورد، احیا شود. آنها طبقه خلاق را که هنرمندانِ فاقد استطاعت مالی بودند به سمت بافت فرسوده میانی حرکت دادند و از دل این سکونت، آثار هنری، با قابلیت بازاریابی خلق شد و به دنبال آن سرزندگی فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی و کالبدی به وجود آمد. اسم این سیاست را شهر خلاق گذاشتند. ایران هم عضو شبکه شهرهای خلاق جهان شده است؛ اما متأسفانه تاکنون این استراتژی بازاریابی شهری را درک نکرده بودیم.
کشور ما برای ورود به بازاریابی شهری چه ظرفیتها و البته چه مشکلاتی دارد؟
ایران ظرفیت زیادی در حوزه گردشگری دارد؛ ازاینرو میتواند از بازاریابی شهری برای استفاده از این ظرفیتها بهخوبی استفاده کند. باوجوداین، اولین مشکل، ناآگاهی شهروندان و گردشگران از فضاهای درونِ شهر و رویدادهاست. بازاریابی شهری، آگاهیها، آمار و اطلاعات درست را به شهروندان میدهد و آنها را با توجه مسیر و هزینه و مسافتشان هدایت میکند. وقتی مردم از فرصتهای گردشگری اطلاع پیدا کنند، خودبهخود گردش مالی آن مکان، بالا میرود. یکی از مشکلات شهرهای ایران این است که تصویری ایستا در ذهن مخاطب دارد و با مکانهایی که تاکنون در حوزه گردشگری وجود داشتهاند شناسایی میشود. تصویری از مکانهای جدید و برنامههای گوناگون وجود ندارد.
در ایران چقدر از این نوع بازاریابی برای ورود سرمایهگذاران حوزه گردشگری استفاده شده است؟
خیلی محدود بوده است؛ البته محدودیتهایی هم هست که شاید به نهادهای مرتبط اجازه برنامهریزی و اقدام نداده است. متأسفانه فرایندهای اداری بسیار طولانی است که در میانه راه سرمایهگذار را خسته میکند. مشکل دیگر تعدد نهادهای تصمیمگیر است؛ بهطوریکه برای حضور سرمایهگذار، بهخصوص خارجیها، چندین نهاد باید تصمیمگیری کند؛ البته در شهرهایی مانند مشهد و تبریز محدودیتها کمتر است و توانستهاند سرمایهگذاران بیشتری جذب کنند.
نمونههای بازاریابی شهری موفق در جهان در کدام شهرها بوده است و چه کردهاند؟
آمستردام، روتردام، کوپنهاگ و بوداپست خوب عمل کردهاند. یکی از موانعی که اجازه نداده است این بازاریابی در شهرهای ما شکل بگیرد، این است که نهادهای مختلفی درگیر گردشگری میشوند که هیچکدام درک مشترکی از بازاریابی شهری ندارند و بودجهها و ساختارهای متفاوتی دارند. در آمستردام هم نهادهای مختلفی وجود دارد؛ اما آنها همه این نهادها را در یک ساختار جدید به نام نهاد بازاریابی آمستردام متحد و تمام اختیارات را به آن واگذار کردهاند؛ حتی یک صندوق بازاریابی شهری هم دارند که نهادهای مرتبط، بودجهشان را به آن واریز میکنند و نهاد اصلی آن را مدیریت میکند؛ اما در شهرهای ما هنوز چنین ساختاری به وجود نیامده است.
موضوع دیگری که در سایر کشورها درخور توجه است، اینکه آنها به «اقتصاد تجربه» توجه کردهاند. این عنوان با حوزه بازاریابی ارتباط تنگاتنگی دارد و میگوید که مردم دیگر به دنبال خودِ کالا یا خدمات نیستند؛ بلکه برای تجربه ناشی از دریافت آن کالا یا خدمت، پول میپردازند. امروز مردم دیگر فقط دنبال چلوکباب نیستند؛ بلکه برای فضای رستوران و سایر تجربههای جدید به آنجا میروند. امروز در دنیا فضاهای متفاوتی برای سرو غذا ایجاد شده است. مکانهایی مانند بیمارستان، کارخانه صنعتی متروکه، رستوران یخی و میز معلق در فضا. در کوپنهاگ رستورانی هست که کاملا فضا تاریک است و گارسونها هم نابینا هستند. شهرهای ایران ظرفیتهای بالایی در اقتصاد تجربه دارند که باید از آن استفاده کرد. استخر موجهای آبی مشهد یا پارک ارم تهران نمونههایی هستند که میتوان از آن نام برد؛ ولی هنوز خیلی ضعیف عمل کردهایم. در اصفهان جشنوارههای فرهنگی بهتازگی میخواهد این کار را انجام دهد؛ مثل فوتبال حبابی، ابر والیبال یا المپیک محلات؛ اما فکر میکنم اینها ناآگاهانه است و هنوز به صورت فرایند درنیامده است. یک نان یا آش سنتی میتواند به عنوان تجربه جدید شکل
بگیرد.
فرایند بازاریابی شهری در اصفهان به صورت پایلوت در حال اجراست. چه اقداماتی انجام شده است و برنامه برای آینده چیست؟
اصفهان در شناخت این موضوع در کشور پیشتاز است. در برنامه پنجم توسعه اصفهان، بازاریابی شهری را به عنوان یک راهبرد اصلی در نظر گرفتیم. تاکنون چند پروژه تعریف کردهایم: اول ترجمه کتابی با نام «بازاریابی شهری» که تا دو ماه آینده چاپ میشود. یک پژوهش هم رقم زدهایم که سعی میکند از شهرهای موفق دنیا الگوبرداری و برای ما برنامهریزی کند؛ متناسب با حوزههایی که خودمان شناسایی کردهایم اقدام هم کردهایم. خدمات شهرداریها معمولا با تعرفه انجام میشود که قبلا سالانه بود و امکان تغییر هم نداشت؛ درحالیکه در بازاریابی باید با انگیزههای مختلف، گردشگر را دعوت کنیم که یکی از آنها قیمت است؛ بنابراین تعرفه را به قیمتهای قابلتغییر، تبدیل کردیم. همچنین پروژهای را برای شکلگیری باشگاه شهروندی و نیز فروشگاه اینترنتی محصولات و خدمات شهرداری در نظر گرفتیم. در ایجاد شهر خلاق، حرکت سهشنبههای بدون خودرو را آغاز کردیم که طبقه خلاق در چهارباغ مستقر میشوند و مردم برای دیدن آنها مراجعه میکنند. شهرداری سعی میکند با بازنگری در نحوه ارائه خدمات خود مثلا با آموزش، سرگرمی، ایجاد محیطی زیبا و ... خاطراتی بهیادماندنی در ذهن گردشگران
ثبت و به بازاریابی احساسی شهر کمک کند تا آنها سفرشان را به اصفهان تکرار کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.