|

بررسی نقش گردشگری در برنامه ششم توسعه در گفت‌وگو با مدیرعامل هلدینگ گردشگری تأمين اجتماعی:

نقش مغفول

سمیرا ابراهیمی: براساس گزارش سازمان جهانی گردشگری، ایران رتبه دهم جاذبه‌های باستانی و تاریخی و رتبه پنجم جاذبه‌های طبیعی را در جهان دارد؛ اما این توان بالای کشور در امر گردشگری از لحاظ ایجاد جذابیت‌های موردنظر گردشگران مغفول مانده است. ازجمله مهم‌ترین بسترهای ایجاد جذابیت برای گردشگران، ایجاد محیط مناسب، اعم از هتل و اقامتگاه و مراکز تفریحی و خرید است که در کشوری مانند ترکیه، سرمایه‌گذاری در بخش محیط گردشگری تبدیل به قطب گردشگری شده؛ اما در ایران با وجود منابع غنی، مغفول مانده است.
حال آنکه اراده جدی از سوی دولت برای توسعه گردشگری وجود دارد؛ اما لحاظ‌نشدن برنامه مدون برای توسعه گردشگری در برنامه ششم توسعه، انتقادی است که از سوی فعالان بخش گردشگری به دولت وارد می‌شود و شاید همین موضوع و موضوعات مشابه است که باعث دورشدن بخش خصوصی از سرمایه‌گذاری در بخش گردشگری کشور می‌شود. در این رابطه گفت‌وگویی با غلام‌حیدر ابراهیم‌بای‌سلامی، مدیرعامل هلدینگ گردشگری تأمين اجتماعی، انجام داده‌ایم. در این گفت‌وگو ضمن بیان دلایل هلدینگ تأمين اجتماعی برای ساخت پروژه صد هتل، به بررسی بازار گردشگری کشور پرداختیم.

وضعیت صنعت گردشگری کشور در شرایط فعلی را چطور پیش‌بینی می‌کنید؟
بازار صنعت گردشگری در کشور ما، بازار کوچکی است. در واقع بازار گردشگری ایران بازار منفعلی است و باید صبر کنیم گردشگر تقاضای سفر به ایران را داشته باشد؛ به عبارت دیگر، عرضه در بازار گردشگری ایران اندک است. بنابراین باید محصولات گردشگری را تولید و ساماندهی کنیم و با توجه به منابع گردشگری، آنها را به جامعه هدف ارائه کنیم. وقتی از جاذبه‌های گردشگری ایران به عنوان اولین مؤلفه در این صنعت صحبت می‌کنیم و می‌گوییم در ایران آثار باستانی زیادی وجود دارد، طبیعت چهارفصل زیبا موجود است و خدمات خوبی مانند گردشگری پزشکی و ... داریم باید یک فرض را بپذیریم که تمام این موارد از دیدگاه آکادمیک و دیدگاه اقتصادی به عنوان منبع شناخته می‌شود. در واقع هنوز تبدیل به جاذبه نشده‌اند و زمانی تبدیل به جاذبه می‌شوند که برای آنها بسته سفر طراحی کنیم و به عنوان یک کالای گردشگری به بازار عرضه کنیم. ما هنوز این کالاها را با تیراژ بالا تولید نکرده‌ایم که بتوانیم با عرضه آنها به بازار، کشش برای گردشگران ایجاد کنیم. این کالاها شامل وسایل حمل‌ونقل منظم و امن و مرفه می‌شود که گردشگران بتوانند به آنجا سفر کنند. همچنین باید اقامتگاه مناسب وجود داشته باشد که گردشگر پس از رسیدن به مقصد، احساس راحتی کند و غذای مناسب و سرویس‌های بهداشتی مناسب دریافت کند. همچنین در مقاصد گردشگران باید مراکز خرید برای تعامل اقتصادی خُرد گردشگر وجود داشته باشد. در واقع محصول گردشگری، کالایی است که باید به صورت مهندسی و اقتصادی تعریف شود.
چرا از بین تمام مقوله‌هایی که اشاره کردید ازقبیل حمل‌ونقل، غذا، مراکز خرید و... هلدینگ گردشگری تأمين اجتماعی فقط مقوله هتل را انتخاب کرده است؟
زیرا اقامتگاه و هتل، اساس عرضه است. هر فرد از خانه خود به سفر می‌آید و باید به خانه‌ای هم‌سطح یا بهتر از خانه خود وارد شود؛ بنابراین اساس بحث گردشگری، هتل است و اقامتگاه با هر قیمتی، جایگاه خود را در بستر اصلی سفر دارد و اساسی محسوب می‌شود.
ما اکنون با چه مشکلاتی در صنعت گردشگری مواجه هستیم؟ آسیب‌شناسی وضعیت گردشگری در ایران از لحاظ قانونی و فرهنگی شامل چه مواردی می‌شود و به عبارتی اکنون تزاحم بخش گردشگری در ایران شامل چه مواردی است؟
مهم‌ترین عاملی که مزاحمت برای رشد در این صنعت می‌شود، فقر نظری و نداشتن درک درست از این صنعت است. ما هنوز نتوانسته‌ایم در صنعت گردشگری گفتمان ایجاد کنیم. ما نیاز داریم در سیاست‌های کلان، دست‌اندرکاران ما بیش‌ازپیش سخن بگویند. گردشگری یک امر تخصصی و دانش محور است. مهم‌ترین مشکل از لحاظ دیدگاهِ کلان کشوری این است که گردشگری در اولویت سیاست‌های کلان کشوری نیست. مهم‌ترین نکته در این زمینه، این است که مسئولان بلندپایه به اندازه کافی به گردشگری توجه ندارند. تنها استراتژی مدون نیز سخن مقام معظم رهبری است که گفته‌اند ایرانگردان خارجی باید به پنج‌برابر افزایش پیدا کنند. شخص رئیس‌‌جمهور نیز در این زمینه سخنان بسیاری گفته‌اند اما ملاحظه می‌کنید که تیم اقتصادی دولت و تصمیم‌گیران اقتصادی دولت هنوز اراده جدی برای توسعه گردشگری ندارند. ما درآمدهای نفتی زیادی داریم و به نظر می‌رسد دست‌اندرکاران قصد دارند درآمدها را بر اساس درآمدهای نفتی و نه براساس درآمدهای حاصل از مشارکت تمام مردم در بخش‌های صنعتی و خدماتی پیگیری کنند. امروزه گردشگری مهم‌ترین صنعت خدماتی است که در دنیا مطرح می‌شود. اما اکنون در ایران، گردشگری در اولویت‌های سیاست‌گذاری نیست. دلیل روشنی که برای این مدعا دارم، این است که با وجود اعلام چندین‌باره درباره اشتغال‌زایی و فقرزدایی در صنعت گردشگری، هیچ بند و گزاره مشخصی در لایحه برنامه ششم توسعه از دولت به مجلس وجود ندارد. در واقع دولت در لایحه خود گردشگری را در اولویت قرار نداده، بنابراین تمام اظهارنظرهای کارشناسی در این حوزه از بین می‌رود.
شما به عنوان صاحب‌نظر و متخصص حوزه گردشگری، توقعات صنعت گردشگری از دولت و مجلس را چگونه بیان می‌کنید؟
ابتدا از دولت می‌خواهیم که تصدی‌گری در بخش گردشگری را رها کند و سیاست‌گذاری در این حوزه را به سمتی سوق دهد که انواع تسهیلات در این حوزه، اعم از تسهیلات بانکی، اداری و ... به صورت شفاف و آسان ارائه شود. همچنین دولت باید سیاست‌های تشویقی داشته باشد و بتواند کاری کند که هر سرمایه‌گذار احساس کند وقتی وارد صنعت گردشگری می‌شود، از معافیت‌های مختلفی ازجمله معافیت مالیاتی کلان برخوردار است. به گونه‌ای که سرمایه‌گذاران به جای سرمایه‌گذاری در بازار سکه و مسکن و نفت، به سمت سرمایه‌گذاری در صنعت گردشگری بیاید.
همچنین دولت باید در ارائه خدمات در صنعت گردشگری، عملکردی سریع داشته باشد. یک پروژه گردشگری و توریستی باید در زمان خودش به بهره‌برداری برسد. اگر این زمان بهره‌برداری با تأخیر مواجه شود، تقریبا می‌توان گفت که سوددهی پروژه از میان رفته است و از نظر تحلیل اقتصادی، زیان‌آور تلقی می‌شود. همچنین دولت می‌تواند از صندوق توسعه ملی سهم عمده را در اختیار گردشگری قرار دهد.
بخش خصوصی ما در بخش گردشگری محدود است؛ به دلیل اینکه زیان‌های زیادی در 40 سال گذشته متوجه سرمایه‌گذاران این بخش شده است و در کنار آن، گردشگری در اولویت دولت نبوده است. بخش خصوصی ما در حوزه گردشگری تمرین زیادی نداشته است. استانداردها در هتل‌داری رعایت نمی‌شود و بازاریابی برای جذب تورهای گردشگری نیز انجام نمی‌شود. در واقع در ادبیات بخش خصوصی، مفاهیم بازار گردشگری وجود ندارد. در نتیجه بخش خصوصی توانی جدی که بتواند در صنعت گردشگری تحول ایجاد کند، ندارد. در نتیجه باید همراهی دولت و غیر دولت برای ایجاد تحول در این بخش ایجاد شود. به همین دلیل سازمان تأمين اجتماعی که بزرگ‌ترین هلدینگ گردشگری دولت را در اختیار دارد، با داشتن شرکت‌های متعدد و نبود محدودیت‌های دولتی، به‌راحتی می‌تواند در این زمینه سرمایه‌گذاری کند. هنوز در کشور ما بسیاری از افراد از نرخ‌گذاری و محدودیت قیمت‌ها در بخش گردشگری برخوردار نیستند. اما صنعت باید راه باز داشته باشد تا در صورت رشد این صنعت، ارزانی ایجاد شود. بنابراین تا زمانی که فرهنگ حمایت از کارآفرینی در جامعه جا نیفتاده، قانون حمایت از سرمایه‌گذار داخلی و خارجی نیز نمی‌تواند به خوبی ایفای نقش کند و اجرائی شود. همچنین برای پیشبرد اهداف توسعه‌ای در صنعت گردشگری باید در مناطق مختلف نیز این فرهنگ جا بیفتد. در این میان رسانه‌ها باید فرايند تعاملی بین گردشگر و جامعه را معرفی کنند؛ زیرا یک گردشگر با مردم زندگی می‌کند و وارد عمق جامعه می‌شود؛ بنابراین باید روح ميهمان‌پذیری میان مردم هر جامعه برای گردشگران حس شود.
برای توسعه گردشگری از مجلس چه انتظاراتی دارید؟
ما در زمان دولت آقای خاتمی، ارتقای سطح گردشگری از معاونت وزارت ارشاد به معاونت ریاست‌جمهوری داشتیم؛ اما در مجلس این ارتقا رخ نداده است و کمیسیون گردشگری نداریم؛ حتی در کمیسیون فرهنگی که کمیته گردشگری وجود دارد، عنوان گردشگری را در آیین‌نامه داخلی نداریم. در حالی که نیاز داریم در مجلس کمیسیون گردشگری داشته باشیم تا این موضوع به طور جدی‌تر دنبال شود. وجود این کمیسیون باعث می‌شود که گفتمان گردشگری در کشور به صورت جدی‌تر دنبال شود. علاوه بر این، افرادی که وارد کمیسیون فرهنگی مجلس می‌شوند، دیدگاه‌های کلان اقتصادی ندارد. در حالی که گردشگری یک امر کلان اقتصادی است. از سوی دیگر دستگاه قضائي کشور وظیفه دارد برای بهبود امنیت گردشگران، رسیدگی به پرونده‌های قضائي را با حداکثر سرعت انجام دهد؛ زیرا وقت گردشگر در هر کشور، وقت محدودی است که اگر در این مدت‌زمان کوتاه با مشکلی مواجه شود، باید هرچه سریع‌تر به آن رسیدگی شود. بنابراین از دستگاه قضائي کشور نیز تقاضا داریم تسریع در امور قضائي گردشگران را در اولویت کاری خود قرار دهد.

سمیرا ابراهیمی: براساس گزارش سازمان جهانی گردشگری، ایران رتبه دهم جاذبه‌های باستانی و تاریخی و رتبه پنجم جاذبه‌های طبیعی را در جهان دارد؛ اما این توان بالای کشور در امر گردشگری از لحاظ ایجاد جذابیت‌های موردنظر گردشگران مغفول مانده است. ازجمله مهم‌ترین بسترهای ایجاد جذابیت برای گردشگران، ایجاد محیط مناسب، اعم از هتل و اقامتگاه و مراکز تفریحی و خرید است که در کشوری مانند ترکیه، سرمایه‌گذاری در بخش محیط گردشگری تبدیل به قطب گردشگری شده؛ اما در ایران با وجود منابع غنی، مغفول مانده است.
حال آنکه اراده جدی از سوی دولت برای توسعه گردشگری وجود دارد؛ اما لحاظ‌نشدن برنامه مدون برای توسعه گردشگری در برنامه ششم توسعه، انتقادی است که از سوی فعالان بخش گردشگری به دولت وارد می‌شود و شاید همین موضوع و موضوعات مشابه است که باعث دورشدن بخش خصوصی از سرمایه‌گذاری در بخش گردشگری کشور می‌شود. در این رابطه گفت‌وگویی با غلام‌حیدر ابراهیم‌بای‌سلامی، مدیرعامل هلدینگ گردشگری تأمين اجتماعی، انجام داده‌ایم. در این گفت‌وگو ضمن بیان دلایل هلدینگ تأمين اجتماعی برای ساخت پروژه صد هتل، به بررسی بازار گردشگری کشور پرداختیم.

وضعیت صنعت گردشگری کشور در شرایط فعلی را چطور پیش‌بینی می‌کنید؟
بازار صنعت گردشگری در کشور ما، بازار کوچکی است. در واقع بازار گردشگری ایران بازار منفعلی است و باید صبر کنیم گردشگر تقاضای سفر به ایران را داشته باشد؛ به عبارت دیگر، عرضه در بازار گردشگری ایران اندک است. بنابراین باید محصولات گردشگری را تولید و ساماندهی کنیم و با توجه به منابع گردشگری، آنها را به جامعه هدف ارائه کنیم. وقتی از جاذبه‌های گردشگری ایران به عنوان اولین مؤلفه در این صنعت صحبت می‌کنیم و می‌گوییم در ایران آثار باستانی زیادی وجود دارد، طبیعت چهارفصل زیبا موجود است و خدمات خوبی مانند گردشگری پزشکی و ... داریم باید یک فرض را بپذیریم که تمام این موارد از دیدگاه آکادمیک و دیدگاه اقتصادی به عنوان منبع شناخته می‌شود. در واقع هنوز تبدیل به جاذبه نشده‌اند و زمانی تبدیل به جاذبه می‌شوند که برای آنها بسته سفر طراحی کنیم و به عنوان یک کالای گردشگری به بازار عرضه کنیم. ما هنوز این کالاها را با تیراژ بالا تولید نکرده‌ایم که بتوانیم با عرضه آنها به بازار، کشش برای گردشگران ایجاد کنیم. این کالاها شامل وسایل حمل‌ونقل منظم و امن و مرفه می‌شود که گردشگران بتوانند به آنجا سفر کنند. همچنین باید اقامتگاه مناسب وجود داشته باشد که گردشگر پس از رسیدن به مقصد، احساس راحتی کند و غذای مناسب و سرویس‌های بهداشتی مناسب دریافت کند. همچنین در مقاصد گردشگران باید مراکز خرید برای تعامل اقتصادی خُرد گردشگر وجود داشته باشد. در واقع محصول گردشگری، کالایی است که باید به صورت مهندسی و اقتصادی تعریف شود.
چرا از بین تمام مقوله‌هایی که اشاره کردید ازقبیل حمل‌ونقل، غذا، مراکز خرید و... هلدینگ گردشگری تأمين اجتماعی فقط مقوله هتل را انتخاب کرده است؟
زیرا اقامتگاه و هتل، اساس عرضه است. هر فرد از خانه خود به سفر می‌آید و باید به خانه‌ای هم‌سطح یا بهتر از خانه خود وارد شود؛ بنابراین اساس بحث گردشگری، هتل است و اقامتگاه با هر قیمتی، جایگاه خود را در بستر اصلی سفر دارد و اساسی محسوب می‌شود.
ما اکنون با چه مشکلاتی در صنعت گردشگری مواجه هستیم؟ آسیب‌شناسی وضعیت گردشگری در ایران از لحاظ قانونی و فرهنگی شامل چه مواردی می‌شود و به عبارتی اکنون تزاحم بخش گردشگری در ایران شامل چه مواردی است؟
مهم‌ترین عاملی که مزاحمت برای رشد در این صنعت می‌شود، فقر نظری و نداشتن درک درست از این صنعت است. ما هنوز نتوانسته‌ایم در صنعت گردشگری گفتمان ایجاد کنیم. ما نیاز داریم در سیاست‌های کلان، دست‌اندرکاران ما بیش‌ازپیش سخن بگویند. گردشگری یک امر تخصصی و دانش محور است. مهم‌ترین مشکل از لحاظ دیدگاهِ کلان کشوری این است که گردشگری در اولویت سیاست‌های کلان کشوری نیست. مهم‌ترین نکته در این زمینه، این است که مسئولان بلندپایه به اندازه کافی به گردشگری توجه ندارند. تنها استراتژی مدون نیز سخن مقام معظم رهبری است که گفته‌اند ایرانگردان خارجی باید به پنج‌برابر افزایش پیدا کنند. شخص رئیس‌‌جمهور نیز در این زمینه سخنان بسیاری گفته‌اند اما ملاحظه می‌کنید که تیم اقتصادی دولت و تصمیم‌گیران اقتصادی دولت هنوز اراده جدی برای توسعه گردشگری ندارند. ما درآمدهای نفتی زیادی داریم و به نظر می‌رسد دست‌اندرکاران قصد دارند درآمدها را بر اساس درآمدهای نفتی و نه براساس درآمدهای حاصل از مشارکت تمام مردم در بخش‌های صنعتی و خدماتی پیگیری کنند. امروزه گردشگری مهم‌ترین صنعت خدماتی است که در دنیا مطرح می‌شود. اما اکنون در ایران، گردشگری در اولویت‌های سیاست‌گذاری نیست. دلیل روشنی که برای این مدعا دارم، این است که با وجود اعلام چندین‌باره درباره اشتغال‌زایی و فقرزدایی در صنعت گردشگری، هیچ بند و گزاره مشخصی در لایحه برنامه ششم توسعه از دولت به مجلس وجود ندارد. در واقع دولت در لایحه خود گردشگری را در اولویت قرار نداده، بنابراین تمام اظهارنظرهای کارشناسی در این حوزه از بین می‌رود.
شما به عنوان صاحب‌نظر و متخصص حوزه گردشگری، توقعات صنعت گردشگری از دولت و مجلس را چگونه بیان می‌کنید؟
ابتدا از دولت می‌خواهیم که تصدی‌گری در بخش گردشگری را رها کند و سیاست‌گذاری در این حوزه را به سمتی سوق دهد که انواع تسهیلات در این حوزه، اعم از تسهیلات بانکی، اداری و ... به صورت شفاف و آسان ارائه شود. همچنین دولت باید سیاست‌های تشویقی داشته باشد و بتواند کاری کند که هر سرمایه‌گذار احساس کند وقتی وارد صنعت گردشگری می‌شود، از معافیت‌های مختلفی ازجمله معافیت مالیاتی کلان برخوردار است. به گونه‌ای که سرمایه‌گذاران به جای سرمایه‌گذاری در بازار سکه و مسکن و نفت، به سمت سرمایه‌گذاری در صنعت گردشگری بیاید.
همچنین دولت باید در ارائه خدمات در صنعت گردشگری، عملکردی سریع داشته باشد. یک پروژه گردشگری و توریستی باید در زمان خودش به بهره‌برداری برسد. اگر این زمان بهره‌برداری با تأخیر مواجه شود، تقریبا می‌توان گفت که سوددهی پروژه از میان رفته است و از نظر تحلیل اقتصادی، زیان‌آور تلقی می‌شود. همچنین دولت می‌تواند از صندوق توسعه ملی سهم عمده را در اختیار گردشگری قرار دهد.
بخش خصوصی ما در بخش گردشگری محدود است؛ به دلیل اینکه زیان‌های زیادی در 40 سال گذشته متوجه سرمایه‌گذاران این بخش شده است و در کنار آن، گردشگری در اولویت دولت نبوده است. بخش خصوصی ما در حوزه گردشگری تمرین زیادی نداشته است. استانداردها در هتل‌داری رعایت نمی‌شود و بازاریابی برای جذب تورهای گردشگری نیز انجام نمی‌شود. در واقع در ادبیات بخش خصوصی، مفاهیم بازار گردشگری وجود ندارد. در نتیجه بخش خصوصی توانی جدی که بتواند در صنعت گردشگری تحول ایجاد کند، ندارد. در نتیجه باید همراهی دولت و غیر دولت برای ایجاد تحول در این بخش ایجاد شود. به همین دلیل سازمان تأمين اجتماعی که بزرگ‌ترین هلدینگ گردشگری دولت را در اختیار دارد، با داشتن شرکت‌های متعدد و نبود محدودیت‌های دولتی، به‌راحتی می‌تواند در این زمینه سرمایه‌گذاری کند. هنوز در کشور ما بسیاری از افراد از نرخ‌گذاری و محدودیت قیمت‌ها در بخش گردشگری برخوردار نیستند. اما صنعت باید راه باز داشته باشد تا در صورت رشد این صنعت، ارزانی ایجاد شود. بنابراین تا زمانی که فرهنگ حمایت از کارآفرینی در جامعه جا نیفتاده، قانون حمایت از سرمایه‌گذار داخلی و خارجی نیز نمی‌تواند به خوبی ایفای نقش کند و اجرائی شود. همچنین برای پیشبرد اهداف توسعه‌ای در صنعت گردشگری باید در مناطق مختلف نیز این فرهنگ جا بیفتد. در این میان رسانه‌ها باید فرايند تعاملی بین گردشگر و جامعه را معرفی کنند؛ زیرا یک گردشگر با مردم زندگی می‌کند و وارد عمق جامعه می‌شود؛ بنابراین باید روح ميهمان‌پذیری میان مردم هر جامعه برای گردشگران حس شود.
برای توسعه گردشگری از مجلس چه انتظاراتی دارید؟
ما در زمان دولت آقای خاتمی، ارتقای سطح گردشگری از معاونت وزارت ارشاد به معاونت ریاست‌جمهوری داشتیم؛ اما در مجلس این ارتقا رخ نداده است و کمیسیون گردشگری نداریم؛ حتی در کمیسیون فرهنگی که کمیته گردشگری وجود دارد، عنوان گردشگری را در آیین‌نامه داخلی نداریم. در حالی که نیاز داریم در مجلس کمیسیون گردشگری داشته باشیم تا این موضوع به طور جدی‌تر دنبال شود. وجود این کمیسیون باعث می‌شود که گفتمان گردشگری در کشور به صورت جدی‌تر دنبال شود. علاوه بر این، افرادی که وارد کمیسیون فرهنگی مجلس می‌شوند، دیدگاه‌های کلان اقتصادی ندارد. در حالی که گردشگری یک امر کلان اقتصادی است. از سوی دیگر دستگاه قضائي کشور وظیفه دارد برای بهبود امنیت گردشگران، رسیدگی به پرونده‌های قضائي را با حداکثر سرعت انجام دهد؛ زیرا وقت گردشگر در هر کشور، وقت محدودی است که اگر در این مدت‌زمان کوتاه با مشکلی مواجه شود، باید هرچه سریع‌تر به آن رسیدگی شود. بنابراین از دستگاه قضائي کشور نیز تقاضا داریم تسریع در امور قضائي گردشگران را در اولویت کاری خود قرار دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.