|

جهت‌گیری برنامه‌های توسعه گردشگری

نقطه سر خط...

عذرا عزیزی.دانشجوی دکترای مدیریت گردشگری

برنامه‌های توسعه گردشگری، به عنوان بخشی از برنامه‌های توسعه اقتصادی- اجتماعی کشور، در هر دوره، متأثر از دیدگاه‌ها و نگرش‌های حاکم بر توسعه و برنامه‌ریزی در آن دوره بوده است؛ ازاین‌رو بررسی رویکردهای حاکم بر این برنامه‌ها می‌تواند به شناخت روند جهت‌گیری‌های برنامه‌های توسعه گردشگری کمک کند. برنامه‌های توسعه قبل از انقلاب اسلامی شامل دو برنامه هفت‌ساله و چهار برنامه پنج‌ساله بوده است که اهداف و رویکردهای اصلی حاکم بر آنها تئوری رشد، نوسازی و مدرنیزاسیون، توسعه زیرساخت‌ها و عمران منطقه‌ای را شامل می‌شد. اهداف و برنامه‌های بخش گردشگری هم متأثر از همین رویکرد به توسعه بوده است. در بین برنامه‌های توسعه قبل از انقلاب اسلامی، در برنامه چهارم برای اولین‌بار بخش گردشگری به عنوان یک بخش مستقل در نظر گرفته شد و به دنبال آن، مطالعات طرح جامع توسعه جهانگردی و طرح‌های عمرانی برای مناطق قطب رشد گردشگری تهیه شد. به‌طورکلی جهت‌گیری اساسی برنامه‌های توسعه قبل از انقلاب اسلامی شامل توسعه تأسيسات گردشگری، ایجاد قطب‌های رشد و توسعه آنها، سرمایه‌گذاری دولتی در زمینه زیرساخت‌ها و تأسيسات ‏گردشگری، افزایش ظرفیت گردشگرپذیری و افزایش تعداد گردشگران، حرکت به سمت تمرکززدایی و جلب مشارکت بخش خصوصی، ایجاد اعتبار بین‌المللی و بهره‌برداری سیاسی از گردشگری بوده است که در یک جمع‌بندی کلی می‌توان گفت که رشد پرشتاب گردشگری و توسعه زیرساخت‌ها و تأسيسات گردشگری، اهداف حاکم بر این برنامه بوده است. پس از انقلاب اسلامی و با شروع بحران‌هایی مانند جنگ تحمیلی، مجال برنامه‌ریزی کاهش یافت و منابع سرمایه‌ای صنعت گردشگری نیز آسیب دید. پس از پایان جنگ تحمیلی، با آغاز طرح‌های سازندگی و تحول در سیاست‌گذاری و اصلاحات ساختاری، رویکرد جدیدی به برنامه‌ریزی آغاز شد. خصوصی‌سازی، تشویق سرمایه‌گذاری خارجی و سیاست‌های تعدیل ساختاری در جهت بازسازی سرمایه‌های فیزیکی و انسانی بر اهداف برنامه اول حاکم شد. در این برنامه به بخش گردشگری هم به صورت مستقل پرداخته شد. در راستای اصول حاکم بر برنامه اول، اولویت‌دادن به خودکفایی و ایجاد تسهیلات برای بخش خصوصی، گسترش همکاری‌های بین‌المللی و همبستگی با کشورهای مسلمان، بازسازی واحدهای خسارت‌دیده گردشگری و افزایش ظرفیت واحدهای اقامتی، تأمين زیرساخت‌ها در قطب‌های گردشگری از مهم‌ترین این برنامه‌ها بودند؛ بنابراین به‌طورکلی تمرکز بر اهداف فرهنگی و سیاسی در توسعه گردشگری، تقویت و تحکیم فرهنگ ملی با توسعه گردشگری فرهنگی، اهداف رفاه اجتماعی با ارائه خدمات ارزان‌قیمت گردشگری به اقشار آسیب‌پذیر، تأمين تسهیلات سفرهای زیارتی، به‌ویژه حج، ایجاد درآمد برای دولت، افزایش ظرفیت تأسيسات گردشگری و بهسازی تأسيسات موجود و ایجاد زمینه برای مشارکت بخش خصوصی از مهم‌ترین جهت‌گیری‌های برنامه اول بود که بر اهداف فرهنگی و توسعه تأسيسات و ظرفیت‌های خدماتی در این بخش تأكيد داشت. برنامه‌های اول و دوم توسعه، با هدف حصول خودکفایی و خوداتکایی تدوین شدند. در برنامه دوم توسعه به خصوصی‌سازی و کاهش تصدی‌گری دولت در تأسيسات جهانگردی توجه شده است. احیا و تقویت قطب‌های گردشگری کشور و توسعه تأسيسات و تسهیلات گردشگری با تأكيد بر جذب گردشگران مسلمان از دیگر برنامه‌های آن است. پیگیری سیاست‌های برنامه اول، شتاب‌گرفتن توسعه ظرفیت‌ها و بهسازی تأسيسات موجود، ایجاد قطب‌های رشد جدید، تشویق به مشارکت بخش خصوصی، تمرکز بر گردشگران فرهنگی و کشورهای مسلمان از جهت‌گیری‌های اساسی این برنامه است؛ به‌طوری‌که به سرعت‌بخشیدن به توسعه گردشگری و بهسازی وضعیت موجود تأكيد دارد. با درک این واقعیت که کشور برای کسب آمادگی مواجهه با چالش‌ها، گریزی از اصلاحات عمیق ساختاری ندارد، برنامه سوم توسعه در جهت اصلاحات ساختاری تهیه شد. در حوزه گردشگری نیز سیاست‌های این بخش، شامل آماده‌سازی قطب‌های تاریخی و طبیعی، تأكيد بر جذب جهانگرد فرهنگی از کشورهای پیشرفته و افزایش گردشگران اسلامی و راه ابریشم، تبیین جایگاه میراث فرهنگی در جهت تقویت هویت ملی و دینی، توسعه ارتباطات بین‌المللی، ایجاد بستر اقتصادی برای توسعه فعالیت‌های بخش خصوصی و تعاونی و جذب سرمایه خارجی بود. ادامه سیاست‌های توسعه قطب‌های رشد، جلب سرمایه‌گذاری داخلی و خارجی، توسعه نیروی انسانی و ارتقاي استانداردهای ارائه خدمات، بهره‌برداری از میراث فرهنگی برای توسعه کشور و تحکیم وحدت ملی، توسعه همکاری‌های بین‌المللی و ارتقاي جایگاه فرهنگی ایران از رویکردهای اساسی حاکم بر برنامه سوم است که تا حدود زیادی در راستای اهداف برنامه دوم است؛ البته با اهداف و برنامه‌های وسیع‌تر. برنامه چهارم توسعه مکمل برنامه سوم بوده و اهدافی مانند تعامل با اقتصاد جهانی، گسترش خصوصی‌سازی، توسعه دانایی‌محور، حفظ محیط‌زیست، استقرار عدالت، حفظ و شناسایی هویت تاریخی ایران، تنش‌زدایی در مناسبات بین‌الملل و ... دارد. در قانون برنامه چهارم برای بخش گردشگری اقداماتی چون ایجاد زیرساخت‌ها در قطب‌های گردشگری، تبلیغ ایران در رسانه‌ها و شبکه‌های جهانی، حمایت از بخش خصوصی و ... در نظر گرفته شده است. رویکرد اصلی دولت در این برنامه، کم‌کردن تصدی‌گری‌های دولتی و حمایت از بخش خصوصی است؛ بنابراین توسعه زیرساخت‌ها در قطب‌های گردشگری، تبلیغ و معرفی کشور در رسانه‌های بین‌المللی، استفاده از گردشگری به عنوان ابزاری فرهنگی و سیاسی در توسعه مناسبات بین‌المللی، حمایت از مشارکت بخش خصوصی، توسعه زیرساخت‌های گردشگری، توجه به میراث فرهنگی و مرمت و احیای آنها از مهم‌ترین جهت‌گیری‌های این برنامه است.
به طور کلی در این دوره، گردشگری به عنوان ابزاری برای توسعه ارتباطات بین‌المللی مورد توجه است. برنامه پنجم توسعه با اهدافی چون پیشرفت و عدالت تدوین شد. این برنامه تأكيد ویژه‌ای بر گردشگری زیارتی دارد. راه‌اندازی موزه دفاع مقدس، تأسيس مراکز غیردولتی میراث فرهنگی، مراکز حفظ آثار و فرهنگ عشایری و حمایت از آثار فرهنگی و معنوی کشورهای همسایه از برنامه‌های مورد نظر آن است. تأكيد بر توسعه ابعاد فرهنگی و مذهبی گردشگری، توسعه مراکز تخصصی غیردولتی و موزه‌ها در زمینه فرهنگی، حمایت از ایجاد موزه‌های تخصصی در زمینه شهدا و دفاع مقدس، توجه کمتر به ابعاد مختلف و اهداف بخشی گردشگری در این برنامه به چشم می‌خورد.
برنامه پنجم نیز عمدتا بر اهداف فرهنگی گردشگری متمرکز است و دیدگاه‌های ساختارگرایانه بر آن حاکم است. به‌طورکلی رویکردهای نوسازی و مدرنیسم، ساختارگرایی و لیبرالیسم اقتصادی در جهت‌گیری‌های بخش گردشگری برنامه‌های توسعه مؤثر بوده است. پارادایم توسعه پایدار به عنوان رویکرد مسلط قرن حاضر در جهت‌گیری‌های برنامه‌های گردشگری کم‌رنگ است. به‌طورکلی به نظر می‌رسد در برنامه‌های گردشگری رویکردی هدفمند و متوالی وجود ندارد و سیاست‌های مقطعی و مبتنی بر اهداف سیاسی موجب شده است که تمرکز تک‌بعدی یا چندبعدی بر بخش‌هایی از گردشگری وجود داشته و هم‌پیوندی کافی بین اجزای برنامه‌ریزی وجود نداشته باشد. بنابراين لزوم توجه همه‌جانبه به اجزای سیستم گردشگری، برنامه‌ریزی مبتنی بر آینده‌پژوهی و فرایند خط‌مشی‌گذاری عقلایی مبتنی بر اصول توسعه پایدار در طرح‌ریزی این برنامه‌ها وجود دارد.

برنامه‌های توسعه گردشگری، به عنوان بخشی از برنامه‌های توسعه اقتصادی- اجتماعی کشور، در هر دوره، متأثر از دیدگاه‌ها و نگرش‌های حاکم بر توسعه و برنامه‌ریزی در آن دوره بوده است؛ ازاین‌رو بررسی رویکردهای حاکم بر این برنامه‌ها می‌تواند به شناخت روند جهت‌گیری‌های برنامه‌های توسعه گردشگری کمک کند. برنامه‌های توسعه قبل از انقلاب اسلامی شامل دو برنامه هفت‌ساله و چهار برنامه پنج‌ساله بوده است که اهداف و رویکردهای اصلی حاکم بر آنها تئوری رشد، نوسازی و مدرنیزاسیون، توسعه زیرساخت‌ها و عمران منطقه‌ای را شامل می‌شد. اهداف و برنامه‌های بخش گردشگری هم متأثر از همین رویکرد به توسعه بوده است. در بین برنامه‌های توسعه قبل از انقلاب اسلامی، در برنامه چهارم برای اولین‌بار بخش گردشگری به عنوان یک بخش مستقل در نظر گرفته شد و به دنبال آن، مطالعات طرح جامع توسعه جهانگردی و طرح‌های عمرانی برای مناطق قطب رشد گردشگری تهیه شد. به‌طورکلی جهت‌گیری اساسی برنامه‌های توسعه قبل از انقلاب اسلامی شامل توسعه تأسيسات گردشگری، ایجاد قطب‌های رشد و توسعه آنها، سرمایه‌گذاری دولتی در زمینه زیرساخت‌ها و تأسيسات ‏گردشگری، افزایش ظرفیت گردشگرپذیری و افزایش تعداد گردشگران، حرکت به سمت تمرکززدایی و جلب مشارکت بخش خصوصی، ایجاد اعتبار بین‌المللی و بهره‌برداری سیاسی از گردشگری بوده است که در یک جمع‌بندی کلی می‌توان گفت که رشد پرشتاب گردشگری و توسعه زیرساخت‌ها و تأسيسات گردشگری، اهداف حاکم بر این برنامه بوده است. پس از انقلاب اسلامی و با شروع بحران‌هایی مانند جنگ تحمیلی، مجال برنامه‌ریزی کاهش یافت و منابع سرمایه‌ای صنعت گردشگری نیز آسیب دید. پس از پایان جنگ تحمیلی، با آغاز طرح‌های سازندگی و تحول در سیاست‌گذاری و اصلاحات ساختاری، رویکرد جدیدی به برنامه‌ریزی آغاز شد. خصوصی‌سازی، تشویق سرمایه‌گذاری خارجی و سیاست‌های تعدیل ساختاری در جهت بازسازی سرمایه‌های فیزیکی و انسانی بر اهداف برنامه اول حاکم شد. در این برنامه به بخش گردشگری هم به صورت مستقل پرداخته شد. در راستای اصول حاکم بر برنامه اول، اولویت‌دادن به خودکفایی و ایجاد تسهیلات برای بخش خصوصی، گسترش همکاری‌های بین‌المللی و همبستگی با کشورهای مسلمان، بازسازی واحدهای خسارت‌دیده گردشگری و افزایش ظرفیت واحدهای اقامتی، تأمين زیرساخت‌ها در قطب‌های گردشگری از مهم‌ترین این برنامه‌ها بودند؛ بنابراین به‌طورکلی تمرکز بر اهداف فرهنگی و سیاسی در توسعه گردشگری، تقویت و تحکیم فرهنگ ملی با توسعه گردشگری فرهنگی، اهداف رفاه اجتماعی با ارائه خدمات ارزان‌قیمت گردشگری به اقشار آسیب‌پذیر، تأمين تسهیلات سفرهای زیارتی، به‌ویژه حج، ایجاد درآمد برای دولت، افزایش ظرفیت تأسيسات گردشگری و بهسازی تأسيسات موجود و ایجاد زمینه برای مشارکت بخش خصوصی از مهم‌ترین جهت‌گیری‌های برنامه اول بود که بر اهداف فرهنگی و توسعه تأسيسات و ظرفیت‌های خدماتی در این بخش تأكيد داشت. برنامه‌های اول و دوم توسعه، با هدف حصول خودکفایی و خوداتکایی تدوین شدند. در برنامه دوم توسعه به خصوصی‌سازی و کاهش تصدی‌گری دولت در تأسيسات جهانگردی توجه شده است. احیا و تقویت قطب‌های گردشگری کشور و توسعه تأسيسات و تسهیلات گردشگری با تأكيد بر جذب گردشگران مسلمان از دیگر برنامه‌های آن است. پیگیری سیاست‌های برنامه اول، شتاب‌گرفتن توسعه ظرفیت‌ها و بهسازی تأسيسات موجود، ایجاد قطب‌های رشد جدید، تشویق به مشارکت بخش خصوصی، تمرکز بر گردشگران فرهنگی و کشورهای مسلمان از جهت‌گیری‌های اساسی این برنامه است؛ به‌طوری‌که به سرعت‌بخشیدن به توسعه گردشگری و بهسازی وضعیت موجود تأكيد دارد. با درک این واقعیت که کشور برای کسب آمادگی مواجهه با چالش‌ها، گریزی از اصلاحات عمیق ساختاری ندارد، برنامه سوم توسعه در جهت اصلاحات ساختاری تهیه شد. در حوزه گردشگری نیز سیاست‌های این بخش، شامل آماده‌سازی قطب‌های تاریخی و طبیعی، تأكيد بر جذب جهانگرد فرهنگی از کشورهای پیشرفته و افزایش گردشگران اسلامی و راه ابریشم، تبیین جایگاه میراث فرهنگی در جهت تقویت هویت ملی و دینی، توسعه ارتباطات بین‌المللی، ایجاد بستر اقتصادی برای توسعه فعالیت‌های بخش خصوصی و تعاونی و جذب سرمایه خارجی بود. ادامه سیاست‌های توسعه قطب‌های رشد، جلب سرمایه‌گذاری داخلی و خارجی، توسعه نیروی انسانی و ارتقاي استانداردهای ارائه خدمات، بهره‌برداری از میراث فرهنگی برای توسعه کشور و تحکیم وحدت ملی، توسعه همکاری‌های بین‌المللی و ارتقاي جایگاه فرهنگی ایران از رویکردهای اساسی حاکم بر برنامه سوم است که تا حدود زیادی در راستای اهداف برنامه دوم است؛ البته با اهداف و برنامه‌های وسیع‌تر. برنامه چهارم توسعه مکمل برنامه سوم بوده و اهدافی مانند تعامل با اقتصاد جهانی، گسترش خصوصی‌سازی، توسعه دانایی‌محور، حفظ محیط‌زیست، استقرار عدالت، حفظ و شناسایی هویت تاریخی ایران، تنش‌زدایی در مناسبات بین‌الملل و ... دارد. در قانون برنامه چهارم برای بخش گردشگری اقداماتی چون ایجاد زیرساخت‌ها در قطب‌های گردشگری، تبلیغ ایران در رسانه‌ها و شبکه‌های جهانی، حمایت از بخش خصوصی و ... در نظر گرفته شده است. رویکرد اصلی دولت در این برنامه، کم‌کردن تصدی‌گری‌های دولتی و حمایت از بخش خصوصی است؛ بنابراین توسعه زیرساخت‌ها در قطب‌های گردشگری، تبلیغ و معرفی کشور در رسانه‌های بین‌المللی، استفاده از گردشگری به عنوان ابزاری فرهنگی و سیاسی در توسعه مناسبات بین‌المللی، حمایت از مشارکت بخش خصوصی، توسعه زیرساخت‌های گردشگری، توجه به میراث فرهنگی و مرمت و احیای آنها از مهم‌ترین جهت‌گیری‌های این برنامه است.
به طور کلی در این دوره، گردشگری به عنوان ابزاری برای توسعه ارتباطات بین‌المللی مورد توجه است. برنامه پنجم توسعه با اهدافی چون پیشرفت و عدالت تدوین شد. این برنامه تأكيد ویژه‌ای بر گردشگری زیارتی دارد. راه‌اندازی موزه دفاع مقدس، تأسيس مراکز غیردولتی میراث فرهنگی، مراکز حفظ آثار و فرهنگ عشایری و حمایت از آثار فرهنگی و معنوی کشورهای همسایه از برنامه‌های مورد نظر آن است. تأكيد بر توسعه ابعاد فرهنگی و مذهبی گردشگری، توسعه مراکز تخصصی غیردولتی و موزه‌ها در زمینه فرهنگی، حمایت از ایجاد موزه‌های تخصصی در زمینه شهدا و دفاع مقدس، توجه کمتر به ابعاد مختلف و اهداف بخشی گردشگری در این برنامه به چشم می‌خورد.
برنامه پنجم نیز عمدتا بر اهداف فرهنگی گردشگری متمرکز است و دیدگاه‌های ساختارگرایانه بر آن حاکم است. به‌طورکلی رویکردهای نوسازی و مدرنیسم، ساختارگرایی و لیبرالیسم اقتصادی در جهت‌گیری‌های بخش گردشگری برنامه‌های توسعه مؤثر بوده است. پارادایم توسعه پایدار به عنوان رویکرد مسلط قرن حاضر در جهت‌گیری‌های برنامه‌های گردشگری کم‌رنگ است. به‌طورکلی به نظر می‌رسد در برنامه‌های گردشگری رویکردی هدفمند و متوالی وجود ندارد و سیاست‌های مقطعی و مبتنی بر اهداف سیاسی موجب شده است که تمرکز تک‌بعدی یا چندبعدی بر بخش‌هایی از گردشگری وجود داشته و هم‌پیوندی کافی بین اجزای برنامه‌ریزی وجود نداشته باشد. بنابراين لزوم توجه همه‌جانبه به اجزای سیستم گردشگری، برنامه‌ریزی مبتنی بر آینده‌پژوهی و فرایند خط‌مشی‌گذاری عقلایی مبتنی بر اصول توسعه پایدار در طرح‌ریزی این برنامه‌ها وجود دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.