|

جامعه محلی آگاه، پیش‌نیاز توسعه گردشگری

سجاد عسگری: گردشگری به صنعتی مهم در جهان تبدیل شده است که از طریق آن می‌توان فرهنگ، آیین و سنن یک جامعه را بازشناخت و از سویی با تکیه بر آن به درآمد اقتصادی قابل‌توجهی دست یافت. امروزه در دنیا، اقتصاد بسیاری از کشورها به گردشگری وابسته است و بر توسعه این مهم و نقش آن در اقتصاد کشور اهمیت بسزایی قائل‌اند. آموزش در این حوزه یکی از مهم‌ترین فعالیت‌های جامعه‌های متکی به گردشگر است، زیرا بدون آموزش درست به جامعه شهری یا محلی، نمی‌توان گردشگر را به کشور، شهر یا روستا جذب کرد، اما با آموزش صحیح و کارآ به جوامع مرتبط و غیرمرتبط در امر گردشگری، می‌توان به افزایش گردشگر و بهبود این صنعت در کشور یاری رساند. در این زمینه سازمان‌های غیردولتی و مردم‌نهاد می‌توانند نقش بسزایی ایفا کنند. جامعه محلی که در روستاها و شهرهای کوچک سکونت دارند و اغلب با گردشگر داخلی یا خارجی در ارتباط هستند، در صورت آگاه‌شدن از طریق آموزش، می‌توانند در هرم گردشگری و جذب گردشگر تأثیر ویژه‌ای داشته باشند. نیما آذری و افسانه احسانی زوج جوانی هستند که در مؤسسه «آوای طبیعت پایدار»، با فعالیت‌های متعدد خود به بحث آموزش جوامع محلی در قالب تسهیلگری می‌پردازند. در گفت‌وگو با این زوج به موضوع آموزش جوامع محلی و نقش سازمان‌های غیردولتی در این حوزه پرداخته‌ایم.

متولی آموزش جوامع محلی به نظر شما کیست؟
آذری: جوامع محلی بخشی از یک جامعه کلان است که ارتباط خاصی با محل دارد؛ به این معنا که از نظر معیشتی و زیستی وابسته به آن محل هستند و مشخصاتی دارند. در بحث جوامع محلی واژه‌ای به نام ذی‌حقان وجود دارد که بیش از یک یا دو نفر یا گروه هستند. ذی‌حقان درحقیقت از دولت مرکزی تا ساکنان منطقه بومی و محلی را شامل می‌شود ولی از دو گروه در بحث آموزش جوامع محلی انتظار بیشتری می‌رود. گروه نخست، خود جوامع محلی هستند که باید برای رشد و معیشت و نقش‌آفرینی خود حرکت کنند و نباید وابسته به دولت باشند. گروه دوم، دولت است که باید نقش لوکوموتیو و سیاست‌گذار و محرک را در بحث آموزش داشته باشد، بنابراین متولیان آموزش در موضوع جوامع محلی، بیشتر این دو گروه هستند.
پس نقش سازمان‌های غیردولتی در بحث آموزش جوامع محلی چیست؟ آیا این گروه‌ها می‌توانند در چنین موضوعی مفید و مؤثر واقع شوند؟
سازمان‌های غیردولتی از نظر من در جامعه به دو دسته تقسیم می‌شوند: اول، سازمان‌های غیردولتی‌ای که در جامعه گردشگر فرست و مردمی و در سطح جامعه تشکیل می‌شود که براساس علاقه‌مندی‌هایشان کار گردشگری نیز انجام می‌دهند و این می‌تواند شامل گروه‌هایی باشد که می‌خواهند کارهای تخصصی‌ای مثل عکاسی، پرنده‌نگری، کویرنوردی و... انجام دهند. این گروه چون درون جامعه کلان تشکیل شده است، با جامعه بزرگ و پرجمعیتی روبه‌روست که شاید منابع و بودجه و نیروهای کافی برای آگاهی‌دادن و آموزش به کل جمعیت یک جامعه وسیع و کلان را نداشته باشد. دوم، سازمان‌های غیردولتی محلی هستند. این گروه از دید من نقش بالاتری نسبت به نهادهایی که در جامعه گردشگر‌فرست و مردمی تشکیل می‌شوند دارند، چون در جامعه محلی مردم در جوار جاذبه‌ها، میراث‌فرهنگی یا محیط‌زیست خود هستند و سازمان ‌غیردولتی محلی با کل جامعه روبه‌رو نیست و تنها با قشر مرتبط با آن جاذبه ارتباط خواهد داشت. بنابراین اگر سازمان ‌غیردولتی محلی خودآگاه باشد، می‌تواند مردم محلی را نیز کنترل کند. در بحث آموزش اگر سازمان ‌غیردولتی محلی آگاه و مبتکر باشد، بی‌شک می‌تواند موفق‌تر از سازمان ‌غیردولتی در جامعه گردشگر فرست عمل کند.
احسانی: از نظر من نقش هر دو گروه سازمان‌های غیردولتی مهم است و مکمل هم هستند. سازمان ‌غیردولتی در کلان‌شهرها بر مسائل عمومی‌تر و ملی‌تر فعالیت و زمینه را برای سازمان‌های غیردولتی محلی فراهم می‌کند. از دیگرسو سمن محلی هم در جای خود مهم است و باید بین سازمان‌های غیردولتی محلی در منطقه نقش تعادل‌دهنده را ایفا کند تا در اثر تفکیک‌بندی مرزهای سیاسی یا جغرافیایی، مشکلات در حوزه‌های مختلف، همانند میراث‌فرهنگی، گردشگری، زیست‌محیطی و...، به حداقل برسد؛ به این معنی که به واسطه تعصبات و حساسیت‌های محلی، ملاحظات زیست‌محیطی و فرهنگی، در سطح منطقه‌ای و ملی، دچار تهدید نشود.
مردم یک منطقه دانشی بومی دارند که نمی‌توان آن را در آموزش آن جامعه بی‌تأثیر دانست؛ با این اوصاف نقش جامعه محلی و دانش آنها در چگونگی آموزش چیست؟
درحال‌حاضر پس از سال‌ها فعالیت در حوزه جوامع ‌محلی، بر دانش بومی تأکید بسیاری می‌کنیم. در گذشته، جامعه دنبال آموزش بیرونی و یک‌سویه بود اما خوشبختانه ادبیات این‌گونه فعالیت‌ها در جامعه در حال نهادینه‌شدن است. ما ابتدا در جامعه جست‌وجو و ارزش‌های اصیل بومی‌فرهنگی منطقه را کشف می‌کنیم، سپس تسهیلگری، تبلیغ و ذائقه‌سازی می‌کنیم تا وقتی گردشگر می‌آید، متوجه ارزش‌های اصیل و دانش بومی جامعه محلی شود.
در بحث جوامع محلی نباید فراموش کرد که این جامعه دارای دانش برتر محیطی است. ما دو نوع دانش داریم؛ دانش محلی و دانش کلان سیستماتیک. دانش جامعه محلی از نظر وسعت محدودتر است ولی عمق بیشتری دارد. سازمان ‌غیردولتی کلان‌تر (وابسته به جامعه شهری)، دانش خوب سیستماتیک درباره علوم مختلف دارد ولی دانش او مبتنی بر تجربه و جزئیات محلی و بومی به اندازه جوامع محلی نیست، اما سازمان غیردولتی محلی چون با محدوده کوچک‌تری روبه‌روست، دانش عمیق‌تری پیدا می‌کند. البته امروزه آموزش یک‌سویه نیست و این مدل آموزش مستقیم و از بالا به پایین، به‌هیچ‌وجه جواب نمی‌دهد. در بحث جوامع محلی اصطلاحی به عنوان روش ارزیابی مشارکتی وجود دارد. از این روش هم اطلاعات استخراج می‌شود و هم فرآیند آموزش و تغییر نگرش به‌دست می‌آید. امروز روش تسهیلگری است که در بحث آموزش، به‌ویژه جوامع محلی، رواج دارد، نه روش‌های مستقیم و یک‌طرفه.
شما اشاره کردید ابتدا باید پتانسیل‌های جامعه محلی را شناخت، سپس با روش‌های صحیح، پتانسیل‌های مردم از روش تسهیلگری را آموزش داد. در این‌جا بحث آموزش‌های جدید چگونه باید به جامعه محلی ارائه شود؟ آیا ما نباید به جامعه محلی آموزش جدید بدهیم؟
حرف شما درست است، اما این موضوع را نمی‌توان در همان گام نخست با جوامع محلی در پیش گرفت و شروع به آموزش‌های جدید کرد. به عنوان مثال، در شمال قزوین چند روستا وجود دارد که خانم‌ها، مانند بسیاری از بانوان مناطق دیگر ایران، در فصل بهار گیاه‌های منطقه را جمع می‌کنند و به فروش می‌رسانند. ما در پروژه‌ای خلاقانه به نام «احیای عروسک‌های بومی برای منابع طبیعی» به خانم‌های این روستاها پیشنهاد کردیم که به‌جای فروش حجم بالای این گیاهان که گاهی به انقراض برخی از گونه‌ها منجر می‌شد، عروسک‌های بومی که نشان‌دهنده ارزش‌های فرهنگی‌شان است، تولید کنند و داستان فعالیت ارزشی خود را در مورد گیاه‌های منطقه بگویند. خوشبختانه از این طرح بسیار استقبال شد. پس از این مرحله که اعتماد مردم روستایی جلب شد و آنها باور کردند عروسک‌هایشان به فروش می‌رسد و اقتصادشان به راه افتاده، این جامعه آماده بود برای آموزش‌های جدیدی از جمله زیست‌محیطی و فرهنگی عمیق‌تر. برای آموزش‌های جدید به جامعه محلی برای ایجاد آمادگی و پذیرش در آنها نیاز به یک مرحله پیش‌آموزش داریم.
در جوامع محلی متأسفانه به دلیل این‌که گروه‌های زیادی با هدف آموزش آمده‌اند ولی به قول خود عمل نکرده و کار کوتاه‌مدت انجام داده‌ و رفته‌اند، جامعه محلی معمولا به‌راحتی به گروه‌های بیرونی اعتماد نمی‌کند. یکی از راه‌ها که به تخصص ما برمی‌گردد اعتمادسازی از طریق جریان گردشگری پایدار و ایجاد درآمد است که به جامعه بومی انگیزه می‌دهد دانش جدید کسب کند.
آموزش اصولا به دو دسته تکنیکال و تغییر نگرش تقسیم می‌شود. ما باید این دو را از هم تفکیک کنیم. آموزش تکنیکال معمولا یک‌سویه است اما مهم‌تر از آموزش تکنیکال، این است که جامعه محلی به آن احساس نیاز برسد و این با تغییر نگرش حاصل می‌شود. همه این مسائل به موضوعی به نام توسعه‌پایدار بازمی‌گردد. در توسعه‌پایدار و آموزش‌های دوسویه و تعاملی آن، تعهد زیادی به کوتاه‌کردن زمان وجود ندارد و ما نباید دنبال به نتیجه رسیدن در مدت‌زمان کوتاه باشیم، چون می‌تواند پایدار نباشد. بنابراین سازمان‌مردم‌نهاد جامعه گردشگر‌فرست و مردمی هم نباید با آموزش‌های تحمیلی در کوتاه‌مدت بخواهد جامعه بومی را تغییر دهد. از دیگر سو، سازمان‌ غیردولتی بومی نیز نباید به خاطر مسائل اقتصادی، خود را با تغییرات کوتاه و مطابق با میل گردشگران سازگار کند. مهم پایداری و تغییر نگرش در طول زمان است و ارزیابی مشارکتی تعهدی به زمان ندارد.
پس برای آموزش در جوامع محلی، باید از مؤلفه اقتصاد بهره ببریم؟
در فعالیت‌های حوزه کاری ما یک بخش از فرایند مرتبط با مقوله اقتصاد است ولی اقتصاد باید همیشه ریشه فرهنگی- اجتماعی و زیست‌محیطی داشته باشد تا اقتصادی پایدار و ارزشی محسوب شود.
این تلنگر را چه کسی باید بزند؟ سازمان ‌غیردولتی بومی یا سازمان‌ غیردولتی جامعه گردشگر‌فرست و عمومی؟
این سؤال بستگی به جامعه محلی دارد. مثلا در ورزنه، شخصی به حافظه تاریخی خود رجوع و گاو چاه راه‌اندازی می‌کند و بسیار هم موفق می‌شود، بدون اینکه تلنگر بیرونی داشته باشد. از سوی دیگر، ناخدا امینی در جزیره قشم با تلنگری کوچک که ما تا حدی در آن نقش داشتیم، با آموزش‌های منتقل‌شده به وی و با هوش و استعدادش کاری را آغاز می‌کند و موفق هم می‌شود. ولی در بسیاری موارد با درنظر گرفتن نیازها و استعدادهای کل افراد در جامعه محلی به پروژه‌های درازمدت و گام‌به‌گام نیاز داریم.
آیا آموزش برای افرادی از جامعه محلی که با گردشگر به طور مستقیم در تعامل و ارتباط نیستند، لازم است؟
آموزش برای افرادی که در جامعه بومی با گردشگر ارتباط مستقیم دارند، اصولا تکنیکال است؛ مثل آموزش فن‌بیان، آموزش بازاریابی یا رفتار صحیح و... . برای رسیدن جامعه محلی به سطحی که فعالیت یادشده پایدار باشد و منجر به تغییرنگرش و تغییررفتار صحیح شود، نیاز است از روش ارزیابی مشارکتی و آرام به صورت دوسویه و با مشارکت خود مردم محلی بهره گرفت که خود دارای مراتب و جزئیاتی است. ابیانه، ماسوله و امثال آن کارهای خودجوشی است که الزاما پایدار هم نیست؛ یعنی از ابتدا پروژه‌های مدیریت مقاصد که همه دست‌اندرکاران و ذی‌حقان را دریابد، نقش هر یک را مشخص کند و همه ابعاد جامعه را آموزش دهد و منجر به تغییر نگرش شود، انجام نشده است.
تدریس رشته‌های تحصیلی مرتبط با گردشگری پایدار در مقطع متوسطه، آیا می‌تواند کاری بنیادی در آموزش باشد؟
امروز به‌خاطر الگوهایی که دیده‌ام و دانش‌آموزانی که از دوره متوسطه با پدیده‌های گردشگری و زیست‌محیطی آشنا شده‌اند و در دوران بزرگسالی تحت‌تأثیر آن به سمت یکی از گرایش‌های زیست‌محیطی یا گردشگری رفته‌اند، با اطمینان می‌توانم بگویم نیاز است دانش‌آموزان در مقطع دبیرستان، با این‌گونه مسائل آشنا شوند و بدانند راه‌های دیگری نیز برای اشتغال در جامعه وجود دارد.
آموزش در سنین پایین بحث گسترده‌ای است. دنیای امروز به سمت مدارسی چون مدرسه طبیعت رفته که سبک آن تفکر و نگرش است، ولی جامعه و آموزش‌و‌پروش کشور ما به دلیل کهنگی و سنتی‌تر بودن، پذیرای این‌گونه مدارس نیست. البته این بیشتر در بحث محیط‌زیست و آموزش‌های آن مطرح است، ولی می‌تواند الگویی برای سایر موضوعات هم باشد. براساس تحقیقات، در اصول مدرسه طبیعت، دانش‌آموز را نباید پیش از 12سالگی به صورت تکنیکال و مستقیم آموزش داد، زیرا استعدادی برای آموزش ندارد، ولی برای یادگیری مستعد است. به همین‌خاطر دانش‌آموز باید به روش تسهیلگری و غیرمستقیم، در معرض یادگیری قرار بگیرد؛ بنابراین با تعمیم این روش به سایر موضوعات، از جمله گردشگری، می‌توان کودک را در معرض بازدید از جاذبه قرار داد؛ سپس بعد از 12 تا 18سالگی، چون دانش‌آموز بارها و بارها موضوعات بازدید‌شده را به‌صورت عملیاتی لمس کرده است، می‌توان به او آموزش مستقیم داد. من موافق آموزش گردشگری پایدار هستم، اما در شش سال آخر دوران تحصیل.
چرا با وجود آموزش، تأثیر گردشگری بر فرهنگ و نظام بعضی جوامع محلی زیاد است؟ مگر این‌گونه نیست که در این جامعه تنها آگاهی در امر آموزش صورت گرفته و تغییر بینش و رفتار دنبال نشده است؟
جریان گردشگری، مثل عمل جراحی، خیلی ساده به نظر می‌رسد اما عمیق است و باید با برنامه‌ریزی پیش‌‌رفت. باید در ایجاد جریان گردشگری پایدار، در قالب پروژه و گام‌به‌گام پیش رویم و حتی بعد از پایان آن نیز تا مدت‌ها باید مراقب باشیم تا پروژه تعریف‌شده از مسیر اصلی منحرف نشود. گاهی تلنگر کوچک یا دخالت در مسیر زندگی طبیعی جامعه بومی هم آسیب‌رسان است. البته به نظر من حالت تأثیرگذاری هم هست که نماینده ذی‌حقان محلی از نمونه‌فعالیت‌هایی که براساس طرح‌های مدیریت مقاصد در مناطق دیگر انجام شده است، همانند بوم‌گردی در سایر استان‌ها، بازدید و سپس ارزیابی کنند آیا جامعه محلی آنها از نظر فرهنگ و اقلیم به گونه‌ای هست که پذیرای گردشگر باشد یا نه و اگر با این جریان موافق است، آرام‌آرام و گام‌به‌گام زمینه را فراهم کند.
علم گردشگری جریانی است بین جامعه گردشگرفرست و مردمی و جامعه محلی. این جریان، چون بحث مالی را به همراه دارد، می‌تواند خودجوش باشد ولی پایدار نباشد. برای به‌وجود آوردن خودجوشی و نیز پایداری در این جریان، مهم‌تر از دولت، که باید نقش سیاست‌گذار را ایفا کند و این انتظار از سوی جامعه از دولت وجود دارد، سازمان ‌غیردولتی جامعه شهری است. این سازمان‌ها چون با چنین ادبیاتی آشنا هستند، باید سازمان‌های غیردولتی محلی را به روش ارزیابی مشارکتی آگاهی دهند و ایجاد حرکت و فعالیت کنند و مشوق آنها به نقش‌آفرینی در حوزه محلی خود باشند.
راه‌های آموزش و تأثیرات آن بر توسعه گردشگری و سبک زندگی جوامع محلی چیست؟
گردشگری بر پایه جوامع محلی، بدون ایجاد فرایند سیستماتیک آن و صرفا به‌وسیله آموزش، آن‌هم یک‌طرفه‌ یا انجام‌شدنی نیست یا پایدار نخواهد بود. در فرآیند گردشگری و پروژه‌های مدیریت مقاصد، هر دو طرف، یعنی سازمان‌های جامعه‌شهری و نیز سازمان محلی، هم‌چنین دولت محلی و سایر دست‌اندرکاران همه نقش دارند و در کارگاه‌های آموزشی هم آموزش می‌بینند و هم آموزش می‌دهند و به این ترتیب، به تغییر نگرش پایدار می‌رسند. فرآیند مدیریت (و نه فقط آموزش یک‌طرفه صرف) باعث می‌شود تأثیرات گردشگری در طی زمان صورت بگیرد و باید سازمان‌های غیردولتی محلی با همکاری سازمان ‌غیردولتی جامعه‌شهری تشکیل شود تا این تأثیرات در طی فرآیند یادشده، مخرب نباشد یا تأثیرات مخرب آن به حداقل برسد.
موج گردشگری امروزه، به دلایل مختلف ازجمله رشد فضاهای اطلاع‌رسانی، سریع و برق‌آسا پیش می‌رود. به نظر من در برخی مناطق کشور که موضوع فراوانی حضور گردشگران، اورژانسی و بحرانی است، لازم است هر چه زودتر سازمان‌ غیردولتی محلی واقعی و نه شعاری داشته باشیم؛ این گروه‌ها می‌توانند نقش مهمی ایفا کنند. بهتر است افراد فعال و دغدغه‌مند در جامعه از سوی سازمان‌های غیردولتی شهری و دیگر افراد جامعه شناسایی شوند و آنها را حمایت و تشویق کنند تا بتوانند در این زمینه مدیریت بحران کنند.

سجاد عسگری: گردشگری به صنعتی مهم در جهان تبدیل شده است که از طریق آن می‌توان فرهنگ، آیین و سنن یک جامعه را بازشناخت و از سویی با تکیه بر آن به درآمد اقتصادی قابل‌توجهی دست یافت. امروزه در دنیا، اقتصاد بسیاری از کشورها به گردشگری وابسته است و بر توسعه این مهم و نقش آن در اقتصاد کشور اهمیت بسزایی قائل‌اند. آموزش در این حوزه یکی از مهم‌ترین فعالیت‌های جامعه‌های متکی به گردشگر است، زیرا بدون آموزش درست به جامعه شهری یا محلی، نمی‌توان گردشگر را به کشور، شهر یا روستا جذب کرد، اما با آموزش صحیح و کارآ به جوامع مرتبط و غیرمرتبط در امر گردشگری، می‌توان به افزایش گردشگر و بهبود این صنعت در کشور یاری رساند. در این زمینه سازمان‌های غیردولتی و مردم‌نهاد می‌توانند نقش بسزایی ایفا کنند. جامعه محلی که در روستاها و شهرهای کوچک سکونت دارند و اغلب با گردشگر داخلی یا خارجی در ارتباط هستند، در صورت آگاه‌شدن از طریق آموزش، می‌توانند در هرم گردشگری و جذب گردشگر تأثیر ویژه‌ای داشته باشند. نیما آذری و افسانه احسانی زوج جوانی هستند که در مؤسسه «آوای طبیعت پایدار»، با فعالیت‌های متعدد خود به بحث آموزش جوامع محلی در قالب تسهیلگری می‌پردازند. در گفت‌وگو با این زوج به موضوع آموزش جوامع محلی و نقش سازمان‌های غیردولتی در این حوزه پرداخته‌ایم.

متولی آموزش جوامع محلی به نظر شما کیست؟
آذری: جوامع محلی بخشی از یک جامعه کلان است که ارتباط خاصی با محل دارد؛ به این معنا که از نظر معیشتی و زیستی وابسته به آن محل هستند و مشخصاتی دارند. در بحث جوامع محلی واژه‌ای به نام ذی‌حقان وجود دارد که بیش از یک یا دو نفر یا گروه هستند. ذی‌حقان درحقیقت از دولت مرکزی تا ساکنان منطقه بومی و محلی را شامل می‌شود ولی از دو گروه در بحث آموزش جوامع محلی انتظار بیشتری می‌رود. گروه نخست، خود جوامع محلی هستند که باید برای رشد و معیشت و نقش‌آفرینی خود حرکت کنند و نباید وابسته به دولت باشند. گروه دوم، دولت است که باید نقش لوکوموتیو و سیاست‌گذار و محرک را در بحث آموزش داشته باشد، بنابراین متولیان آموزش در موضوع جوامع محلی، بیشتر این دو گروه هستند.
پس نقش سازمان‌های غیردولتی در بحث آموزش جوامع محلی چیست؟ آیا این گروه‌ها می‌توانند در چنین موضوعی مفید و مؤثر واقع شوند؟
سازمان‌های غیردولتی از نظر من در جامعه به دو دسته تقسیم می‌شوند: اول، سازمان‌های غیردولتی‌ای که در جامعه گردشگر فرست و مردمی و در سطح جامعه تشکیل می‌شود که براساس علاقه‌مندی‌هایشان کار گردشگری نیز انجام می‌دهند و این می‌تواند شامل گروه‌هایی باشد که می‌خواهند کارهای تخصصی‌ای مثل عکاسی، پرنده‌نگری، کویرنوردی و... انجام دهند. این گروه چون درون جامعه کلان تشکیل شده است، با جامعه بزرگ و پرجمعیتی روبه‌روست که شاید منابع و بودجه و نیروهای کافی برای آگاهی‌دادن و آموزش به کل جمعیت یک جامعه وسیع و کلان را نداشته باشد. دوم، سازمان‌های غیردولتی محلی هستند. این گروه از دید من نقش بالاتری نسبت به نهادهایی که در جامعه گردشگر‌فرست و مردمی تشکیل می‌شوند دارند، چون در جامعه محلی مردم در جوار جاذبه‌ها، میراث‌فرهنگی یا محیط‌زیست خود هستند و سازمان ‌غیردولتی محلی با کل جامعه روبه‌رو نیست و تنها با قشر مرتبط با آن جاذبه ارتباط خواهد داشت. بنابراین اگر سازمان ‌غیردولتی محلی خودآگاه باشد، می‌تواند مردم محلی را نیز کنترل کند. در بحث آموزش اگر سازمان ‌غیردولتی محلی آگاه و مبتکر باشد، بی‌شک می‌تواند موفق‌تر از سازمان ‌غیردولتی در جامعه گردشگر فرست عمل کند.
احسانی: از نظر من نقش هر دو گروه سازمان‌های غیردولتی مهم است و مکمل هم هستند. سازمان ‌غیردولتی در کلان‌شهرها بر مسائل عمومی‌تر و ملی‌تر فعالیت و زمینه را برای سازمان‌های غیردولتی محلی فراهم می‌کند. از دیگرسو سمن محلی هم در جای خود مهم است و باید بین سازمان‌های غیردولتی محلی در منطقه نقش تعادل‌دهنده را ایفا کند تا در اثر تفکیک‌بندی مرزهای سیاسی یا جغرافیایی، مشکلات در حوزه‌های مختلف، همانند میراث‌فرهنگی، گردشگری، زیست‌محیطی و...، به حداقل برسد؛ به این معنی که به واسطه تعصبات و حساسیت‌های محلی، ملاحظات زیست‌محیطی و فرهنگی، در سطح منطقه‌ای و ملی، دچار تهدید نشود.
مردم یک منطقه دانشی بومی دارند که نمی‌توان آن را در آموزش آن جامعه بی‌تأثیر دانست؛ با این اوصاف نقش جامعه محلی و دانش آنها در چگونگی آموزش چیست؟
درحال‌حاضر پس از سال‌ها فعالیت در حوزه جوامع ‌محلی، بر دانش بومی تأکید بسیاری می‌کنیم. در گذشته، جامعه دنبال آموزش بیرونی و یک‌سویه بود اما خوشبختانه ادبیات این‌گونه فعالیت‌ها در جامعه در حال نهادینه‌شدن است. ما ابتدا در جامعه جست‌وجو و ارزش‌های اصیل بومی‌فرهنگی منطقه را کشف می‌کنیم، سپس تسهیلگری، تبلیغ و ذائقه‌سازی می‌کنیم تا وقتی گردشگر می‌آید، متوجه ارزش‌های اصیل و دانش بومی جامعه محلی شود.
در بحث جوامع محلی نباید فراموش کرد که این جامعه دارای دانش برتر محیطی است. ما دو نوع دانش داریم؛ دانش محلی و دانش کلان سیستماتیک. دانش جامعه محلی از نظر وسعت محدودتر است ولی عمق بیشتری دارد. سازمان ‌غیردولتی کلان‌تر (وابسته به جامعه شهری)، دانش خوب سیستماتیک درباره علوم مختلف دارد ولی دانش او مبتنی بر تجربه و جزئیات محلی و بومی به اندازه جوامع محلی نیست، اما سازمان غیردولتی محلی چون با محدوده کوچک‌تری روبه‌روست، دانش عمیق‌تری پیدا می‌کند. البته امروزه آموزش یک‌سویه نیست و این مدل آموزش مستقیم و از بالا به پایین، به‌هیچ‌وجه جواب نمی‌دهد. در بحث جوامع محلی اصطلاحی به عنوان روش ارزیابی مشارکتی وجود دارد. از این روش هم اطلاعات استخراج می‌شود و هم فرآیند آموزش و تغییر نگرش به‌دست می‌آید. امروز روش تسهیلگری است که در بحث آموزش، به‌ویژه جوامع محلی، رواج دارد، نه روش‌های مستقیم و یک‌طرفه.
شما اشاره کردید ابتدا باید پتانسیل‌های جامعه محلی را شناخت، سپس با روش‌های صحیح، پتانسیل‌های مردم از روش تسهیلگری را آموزش داد. در این‌جا بحث آموزش‌های جدید چگونه باید به جامعه محلی ارائه شود؟ آیا ما نباید به جامعه محلی آموزش جدید بدهیم؟
حرف شما درست است، اما این موضوع را نمی‌توان در همان گام نخست با جوامع محلی در پیش گرفت و شروع به آموزش‌های جدید کرد. به عنوان مثال، در شمال قزوین چند روستا وجود دارد که خانم‌ها، مانند بسیاری از بانوان مناطق دیگر ایران، در فصل بهار گیاه‌های منطقه را جمع می‌کنند و به فروش می‌رسانند. ما در پروژه‌ای خلاقانه به نام «احیای عروسک‌های بومی برای منابع طبیعی» به خانم‌های این روستاها پیشنهاد کردیم که به‌جای فروش حجم بالای این گیاهان که گاهی به انقراض برخی از گونه‌ها منجر می‌شد، عروسک‌های بومی که نشان‌دهنده ارزش‌های فرهنگی‌شان است، تولید کنند و داستان فعالیت ارزشی خود را در مورد گیاه‌های منطقه بگویند. خوشبختانه از این طرح بسیار استقبال شد. پس از این مرحله که اعتماد مردم روستایی جلب شد و آنها باور کردند عروسک‌هایشان به فروش می‌رسد و اقتصادشان به راه افتاده، این جامعه آماده بود برای آموزش‌های جدیدی از جمله زیست‌محیطی و فرهنگی عمیق‌تر. برای آموزش‌های جدید به جامعه محلی برای ایجاد آمادگی و پذیرش در آنها نیاز به یک مرحله پیش‌آموزش داریم.
در جوامع محلی متأسفانه به دلیل این‌که گروه‌های زیادی با هدف آموزش آمده‌اند ولی به قول خود عمل نکرده و کار کوتاه‌مدت انجام داده‌ و رفته‌اند، جامعه محلی معمولا به‌راحتی به گروه‌های بیرونی اعتماد نمی‌کند. یکی از راه‌ها که به تخصص ما برمی‌گردد اعتمادسازی از طریق جریان گردشگری پایدار و ایجاد درآمد است که به جامعه بومی انگیزه می‌دهد دانش جدید کسب کند.
آموزش اصولا به دو دسته تکنیکال و تغییر نگرش تقسیم می‌شود. ما باید این دو را از هم تفکیک کنیم. آموزش تکنیکال معمولا یک‌سویه است اما مهم‌تر از آموزش تکنیکال، این است که جامعه محلی به آن احساس نیاز برسد و این با تغییر نگرش حاصل می‌شود. همه این مسائل به موضوعی به نام توسعه‌پایدار بازمی‌گردد. در توسعه‌پایدار و آموزش‌های دوسویه و تعاملی آن، تعهد زیادی به کوتاه‌کردن زمان وجود ندارد و ما نباید دنبال به نتیجه رسیدن در مدت‌زمان کوتاه باشیم، چون می‌تواند پایدار نباشد. بنابراین سازمان‌مردم‌نهاد جامعه گردشگر‌فرست و مردمی هم نباید با آموزش‌های تحمیلی در کوتاه‌مدت بخواهد جامعه بومی را تغییر دهد. از دیگر سو، سازمان‌ غیردولتی بومی نیز نباید به خاطر مسائل اقتصادی، خود را با تغییرات کوتاه و مطابق با میل گردشگران سازگار کند. مهم پایداری و تغییر نگرش در طول زمان است و ارزیابی مشارکتی تعهدی به زمان ندارد.
پس برای آموزش در جوامع محلی، باید از مؤلفه اقتصاد بهره ببریم؟
در فعالیت‌های حوزه کاری ما یک بخش از فرایند مرتبط با مقوله اقتصاد است ولی اقتصاد باید همیشه ریشه فرهنگی- اجتماعی و زیست‌محیطی داشته باشد تا اقتصادی پایدار و ارزشی محسوب شود.
این تلنگر را چه کسی باید بزند؟ سازمان ‌غیردولتی بومی یا سازمان‌ غیردولتی جامعه گردشگر‌فرست و عمومی؟
این سؤال بستگی به جامعه محلی دارد. مثلا در ورزنه، شخصی به حافظه تاریخی خود رجوع و گاو چاه راه‌اندازی می‌کند و بسیار هم موفق می‌شود، بدون اینکه تلنگر بیرونی داشته باشد. از سوی دیگر، ناخدا امینی در جزیره قشم با تلنگری کوچک که ما تا حدی در آن نقش داشتیم، با آموزش‌های منتقل‌شده به وی و با هوش و استعدادش کاری را آغاز می‌کند و موفق هم می‌شود. ولی در بسیاری موارد با درنظر گرفتن نیازها و استعدادهای کل افراد در جامعه محلی به پروژه‌های درازمدت و گام‌به‌گام نیاز داریم.
آیا آموزش برای افرادی از جامعه محلی که با گردشگر به طور مستقیم در تعامل و ارتباط نیستند، لازم است؟
آموزش برای افرادی که در جامعه بومی با گردشگر ارتباط مستقیم دارند، اصولا تکنیکال است؛ مثل آموزش فن‌بیان، آموزش بازاریابی یا رفتار صحیح و... . برای رسیدن جامعه محلی به سطحی که فعالیت یادشده پایدار باشد و منجر به تغییرنگرش و تغییررفتار صحیح شود، نیاز است از روش ارزیابی مشارکتی و آرام به صورت دوسویه و با مشارکت خود مردم محلی بهره گرفت که خود دارای مراتب و جزئیاتی است. ابیانه، ماسوله و امثال آن کارهای خودجوشی است که الزاما پایدار هم نیست؛ یعنی از ابتدا پروژه‌های مدیریت مقاصد که همه دست‌اندرکاران و ذی‌حقان را دریابد، نقش هر یک را مشخص کند و همه ابعاد جامعه را آموزش دهد و منجر به تغییر نگرش شود، انجام نشده است.
تدریس رشته‌های تحصیلی مرتبط با گردشگری پایدار در مقطع متوسطه، آیا می‌تواند کاری بنیادی در آموزش باشد؟
امروز به‌خاطر الگوهایی که دیده‌ام و دانش‌آموزانی که از دوره متوسطه با پدیده‌های گردشگری و زیست‌محیطی آشنا شده‌اند و در دوران بزرگسالی تحت‌تأثیر آن به سمت یکی از گرایش‌های زیست‌محیطی یا گردشگری رفته‌اند، با اطمینان می‌توانم بگویم نیاز است دانش‌آموزان در مقطع دبیرستان، با این‌گونه مسائل آشنا شوند و بدانند راه‌های دیگری نیز برای اشتغال در جامعه وجود دارد.
آموزش در سنین پایین بحث گسترده‌ای است. دنیای امروز به سمت مدارسی چون مدرسه طبیعت رفته که سبک آن تفکر و نگرش است، ولی جامعه و آموزش‌و‌پروش کشور ما به دلیل کهنگی و سنتی‌تر بودن، پذیرای این‌گونه مدارس نیست. البته این بیشتر در بحث محیط‌زیست و آموزش‌های آن مطرح است، ولی می‌تواند الگویی برای سایر موضوعات هم باشد. براساس تحقیقات، در اصول مدرسه طبیعت، دانش‌آموز را نباید پیش از 12سالگی به صورت تکنیکال و مستقیم آموزش داد، زیرا استعدادی برای آموزش ندارد، ولی برای یادگیری مستعد است. به همین‌خاطر دانش‌آموز باید به روش تسهیلگری و غیرمستقیم، در معرض یادگیری قرار بگیرد؛ بنابراین با تعمیم این روش به سایر موضوعات، از جمله گردشگری، می‌توان کودک را در معرض بازدید از جاذبه قرار داد؛ سپس بعد از 12 تا 18سالگی، چون دانش‌آموز بارها و بارها موضوعات بازدید‌شده را به‌صورت عملیاتی لمس کرده است، می‌توان به او آموزش مستقیم داد. من موافق آموزش گردشگری پایدار هستم، اما در شش سال آخر دوران تحصیل.
چرا با وجود آموزش، تأثیر گردشگری بر فرهنگ و نظام بعضی جوامع محلی زیاد است؟ مگر این‌گونه نیست که در این جامعه تنها آگاهی در امر آموزش صورت گرفته و تغییر بینش و رفتار دنبال نشده است؟
جریان گردشگری، مثل عمل جراحی، خیلی ساده به نظر می‌رسد اما عمیق است و باید با برنامه‌ریزی پیش‌‌رفت. باید در ایجاد جریان گردشگری پایدار، در قالب پروژه و گام‌به‌گام پیش رویم و حتی بعد از پایان آن نیز تا مدت‌ها باید مراقب باشیم تا پروژه تعریف‌شده از مسیر اصلی منحرف نشود. گاهی تلنگر کوچک یا دخالت در مسیر زندگی طبیعی جامعه بومی هم آسیب‌رسان است. البته به نظر من حالت تأثیرگذاری هم هست که نماینده ذی‌حقان محلی از نمونه‌فعالیت‌هایی که براساس طرح‌های مدیریت مقاصد در مناطق دیگر انجام شده است، همانند بوم‌گردی در سایر استان‌ها، بازدید و سپس ارزیابی کنند آیا جامعه محلی آنها از نظر فرهنگ و اقلیم به گونه‌ای هست که پذیرای گردشگر باشد یا نه و اگر با این جریان موافق است، آرام‌آرام و گام‌به‌گام زمینه را فراهم کند.
علم گردشگری جریانی است بین جامعه گردشگرفرست و مردمی و جامعه محلی. این جریان، چون بحث مالی را به همراه دارد، می‌تواند خودجوش باشد ولی پایدار نباشد. برای به‌وجود آوردن خودجوشی و نیز پایداری در این جریان، مهم‌تر از دولت، که باید نقش سیاست‌گذار را ایفا کند و این انتظار از سوی جامعه از دولت وجود دارد، سازمان ‌غیردولتی جامعه شهری است. این سازمان‌ها چون با چنین ادبیاتی آشنا هستند، باید سازمان‌های غیردولتی محلی را به روش ارزیابی مشارکتی آگاهی دهند و ایجاد حرکت و فعالیت کنند و مشوق آنها به نقش‌آفرینی در حوزه محلی خود باشند.
راه‌های آموزش و تأثیرات آن بر توسعه گردشگری و سبک زندگی جوامع محلی چیست؟
گردشگری بر پایه جوامع محلی، بدون ایجاد فرایند سیستماتیک آن و صرفا به‌وسیله آموزش، آن‌هم یک‌طرفه‌ یا انجام‌شدنی نیست یا پایدار نخواهد بود. در فرآیند گردشگری و پروژه‌های مدیریت مقاصد، هر دو طرف، یعنی سازمان‌های جامعه‌شهری و نیز سازمان محلی، هم‌چنین دولت محلی و سایر دست‌اندرکاران همه نقش دارند و در کارگاه‌های آموزشی هم آموزش می‌بینند و هم آموزش می‌دهند و به این ترتیب، به تغییر نگرش پایدار می‌رسند. فرآیند مدیریت (و نه فقط آموزش یک‌طرفه صرف) باعث می‌شود تأثیرات گردشگری در طی زمان صورت بگیرد و باید سازمان‌های غیردولتی محلی با همکاری سازمان ‌غیردولتی جامعه‌شهری تشکیل شود تا این تأثیرات در طی فرآیند یادشده، مخرب نباشد یا تأثیرات مخرب آن به حداقل برسد.
موج گردشگری امروزه، به دلایل مختلف ازجمله رشد فضاهای اطلاع‌رسانی، سریع و برق‌آسا پیش می‌رود. به نظر من در برخی مناطق کشور که موضوع فراوانی حضور گردشگران، اورژانسی و بحرانی است، لازم است هر چه زودتر سازمان‌ غیردولتی محلی واقعی و نه شعاری داشته باشیم؛ این گروه‌ها می‌توانند نقش مهمی ایفا کنند. بهتر است افراد فعال و دغدغه‌مند در جامعه از سوی سازمان‌های غیردولتی شهری و دیگر افراد جامعه شناسایی شوند و آنها را حمایت و تشویق کنند تا بتوانند در این زمینه مدیریت بحران کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.