|

غفلت از تاریخ

امین طباطبایی.نایب‌رئیس شورای هماهنگی سمن‌های میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری

در دوره معاصر، کشورهای وارث تمدن‌های جهان باستان همواره مورد توجه گردشگران و جهانگردان بوده‌اند و آثار باستانی و محوطه‌های تاریخی خود را به عنوان متاعی ارزشمند، در معرض بازدید و استفاده علاقه‌مندان به تاریخ و تمدن و رموز دنیای باستان قرار داده‌اند. جایگاه این آثار به گونه‌ای است که سازمان ملل متحد نیز از سال 1972 در قالب سازمان علمی، فرهنگی و تربیتی خود (یونسکو) با تصویب کنوانسیون حفاظت از میراث جهانی فرهنگی و طبیعی، به حفاظت و معرفی این آثار اهتمام ورزیده است.
در کانون‌های تمدنی شناخته‌شده در غرب آسیا، شمال آفریقا و شرق اروپا که هزاران سال در همسایگی یکدیگر، بستر رویش بخش مهمی از تمدن‌ها، فرهنگ‌ها، هنرها، رویدادها و هویت‌های جمعی تاریخی بوده‌اند، براساس وضعیت موجود و پیوندهای تاریخی، می‌توان کشورهای ایران، ترکیه، مصر و یونان را از نظر تعداد و کیفیت آثار تاریخی و پیوندهای تمدنی با یکدیگر مقایسه کرد و تأثیر آثار تاریخی به‌جای‌مانده از دوران باستان در آنها را به‌عنوان ظرفیت‌های بالقوه جذب گردشگران، با هم سنجید.
این کشورها با آثاری شاخص و قابل بازدید با پیشینه‌ای در حدود چهارهزارو 500 سال، دارای تعداد آثار ثبت‌جهانی‌شده نزدیک به‌هم هستند: ایران با 20 اثر تاریخی ثبت جهانی، یونان با 16 اثر، ترکیه با 14 و مصر با شش اثر جهانی که بسیاری از آثار مصر از جمله «مجموعه هرم‌های جیزا» به صورت واحد و مجموعه‌ای از آثار ثبت‌شده بخش عمده‌ای از علاقه‌مندان به دنیای باستان را به سوی خود می‌کشند. متأسفانه به دلیل شرایط نامطلوب امنیتی و بحران‌های داخلی، نمی‌توان کشورهای عراق و سوریه را در این مقایسه گنجاند و کشور ایتالیا را نیز که وارث بخش مهمی از امپراتوری رم باستان است، به دلیل تفاوت‌های فراوان فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی با این کشورها، از این مقایسه کنار گذاشته‌ایم. برپایه آمارهای جهانی، کشور ترکیه در سال 2015 با بیش از 36 میلیون نفر گردشگر خارجی در رتبه اول، یونان با حدود 18 میلیون نفر گردشگر در مرتبه دوم، مصر با بیش از 10 میلیون نفر بازدیدکننده در رتبه سوم و ایران با حدود پنج میلیون نفر گردشگر در رتبه چهارم قرار دارند. این در حالی است که کشورهای ترکیه و مصر با بحران‌های امنیتی و اعتراضات داخلی دست‌به‌گریبان بوده‌اند و یونان نیز به دلیل مسائل منطقه‌ای، مورد هجوم سیل مهاجران قرار داشته و با بحران اقتصادی نیز دست‌وپنجه نرم می‌کرده است.
در این میان، ایران با وجود داشتن تعداد آثار جهانی بیشتر نسبت به کشورهای هم‌تراز منطقه‌ای خود و نیز انبوهی از متنوع‌ترین آثار تاریخی ثبت ملی متعلق به تمامی دوره‌های تاریخی از پنج‌هزار سال پیش تا امروز (گفته می‌شود ایران در حدود یک‌میلیون اثر شاخص تاریخی دارد)، در کنار تنوع کم‌نظیر فرهنگی مردم مناطق گوناگون کشور، موفق به جذب گردشگران خارجی علاقه‌مند به آثار باستانی به مراتب کمتری نسبت به هم‌ترازان خود شده است.
مقایسه آثار ثبت‌جهانی‌شده این چهار کشور نشان می‌دهد از نظر تنوع در نوع آثار و نیز قرارگیری در دوره‌های مختلف تاریخی، ایران به میزان چشمگیری توانسته است آثار شاخص مربوط به دوره‌های گوناگون را در سازمان یونسکو ثبت کند و به گنجینه آثار جهانی بیفزاید. با این وجود، شناخت جامعه جهانی و علاقه‌مندان به گردشگری از آثار تاریخی ایران و نیز ظرفیت‌های بالقوه تنوع فرهنگی- تاریخی آن، بسیار کمتر از کشورهای نام‌برده ‌شده است؛ تا جایی که در بسیاری از وب‌سایت‌های اطلاع‌رسانی و پیشنهاد دهنده برنامه‌های سفر بین‌المللی، از بسیاری از آثار جهانی و غیرجهانی ایران نامی برده نشده و تنها به چند شهر و اثر محدود و یکی، دو مسیر گردشگری اشاره شده است که آمار بازدید گردشگران خارجی و داخلی از آثار تاریخی و فرهنگی ایران، نشان‌دهنده فاصله معناداری میان این چند اثر شناخته‌شده و دیگر آثار جهانی و ملی کشور است.
سرمایه‌گذاری ناکافی در اطلاع‌رسانی و معرفی ظرفیت‌های گردشگری تاریخی ایران در جامعه جهانی و نیز میان ایرانیان، کمبود زیرساخت‌های رفاهی کافی و استاندارد در نزدیکی بسیاری از آثار تاریخی، مانند اقامتگاه‌های مناسب، زیرساخت‌های مخابراتی، ارتباطی و اینترنت، مراکز پذیرایی و رستوران‌ها و در برخی موارد راه دسترسی مناسب، ایران را در جایگاه شایسته‌ای در این مقایسه قرار نمی‌دهد.
نکته‌ای که باید براساس اطلاع‌رسانی معاون گردشگری کشور در تحلیل این آمارها درنظر گرفت، این است که 50 درصد از گردشگران ورودی به ایران را گردشگران مذهبی تشکیل می‌دهند که خود نمایانگر کمبودها و نیازهای جدی در معرفی و اطلاع‌رسانی در این‌باره است.
آنچه در بررسی و مقایسه مجموعه آثار تاریخی و فرهنگی ایران و کشورهای هم‌تراز منطقه‌ای آن بدیهی به نظر می‌رسد، جایگاه بالاتر ایران در میان کشورهای منطقه است اما باید برای بهره‌مندی از این جایگاه بلند، تمهیدات و سیاست‌های چندگانه و میان‌بخشی اندیشیده شود تا این ثروت و قابلیت کم‌نظیر، برای بهره‌برداری پایدار آماده شود.

در دوره معاصر، کشورهای وارث تمدن‌های جهان باستان همواره مورد توجه گردشگران و جهانگردان بوده‌اند و آثار باستانی و محوطه‌های تاریخی خود را به عنوان متاعی ارزشمند، در معرض بازدید و استفاده علاقه‌مندان به تاریخ و تمدن و رموز دنیای باستان قرار داده‌اند. جایگاه این آثار به گونه‌ای است که سازمان ملل متحد نیز از سال 1972 در قالب سازمان علمی، فرهنگی و تربیتی خود (یونسکو) با تصویب کنوانسیون حفاظت از میراث جهانی فرهنگی و طبیعی، به حفاظت و معرفی این آثار اهتمام ورزیده است.
در کانون‌های تمدنی شناخته‌شده در غرب آسیا، شمال آفریقا و شرق اروپا که هزاران سال در همسایگی یکدیگر، بستر رویش بخش مهمی از تمدن‌ها، فرهنگ‌ها، هنرها، رویدادها و هویت‌های جمعی تاریخی بوده‌اند، براساس وضعیت موجود و پیوندهای تاریخی، می‌توان کشورهای ایران، ترکیه، مصر و یونان را از نظر تعداد و کیفیت آثار تاریخی و پیوندهای تمدنی با یکدیگر مقایسه کرد و تأثیر آثار تاریخی به‌جای‌مانده از دوران باستان در آنها را به‌عنوان ظرفیت‌های بالقوه جذب گردشگران، با هم سنجید.
این کشورها با آثاری شاخص و قابل بازدید با پیشینه‌ای در حدود چهارهزارو 500 سال، دارای تعداد آثار ثبت‌جهانی‌شده نزدیک به‌هم هستند: ایران با 20 اثر تاریخی ثبت جهانی، یونان با 16 اثر، ترکیه با 14 و مصر با شش اثر جهانی که بسیاری از آثار مصر از جمله «مجموعه هرم‌های جیزا» به صورت واحد و مجموعه‌ای از آثار ثبت‌شده بخش عمده‌ای از علاقه‌مندان به دنیای باستان را به سوی خود می‌کشند. متأسفانه به دلیل شرایط نامطلوب امنیتی و بحران‌های داخلی، نمی‌توان کشورهای عراق و سوریه را در این مقایسه گنجاند و کشور ایتالیا را نیز که وارث بخش مهمی از امپراتوری رم باستان است، به دلیل تفاوت‌های فراوان فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی با این کشورها، از این مقایسه کنار گذاشته‌ایم. برپایه آمارهای جهانی، کشور ترکیه در سال 2015 با بیش از 36 میلیون نفر گردشگر خارجی در رتبه اول، یونان با حدود 18 میلیون نفر گردشگر در مرتبه دوم، مصر با بیش از 10 میلیون نفر بازدیدکننده در رتبه سوم و ایران با حدود پنج میلیون نفر گردشگر در رتبه چهارم قرار دارند. این در حالی است که کشورهای ترکیه و مصر با بحران‌های امنیتی و اعتراضات داخلی دست‌به‌گریبان بوده‌اند و یونان نیز به دلیل مسائل منطقه‌ای، مورد هجوم سیل مهاجران قرار داشته و با بحران اقتصادی نیز دست‌وپنجه نرم می‌کرده است.
در این میان، ایران با وجود داشتن تعداد آثار جهانی بیشتر نسبت به کشورهای هم‌تراز منطقه‌ای خود و نیز انبوهی از متنوع‌ترین آثار تاریخی ثبت ملی متعلق به تمامی دوره‌های تاریخی از پنج‌هزار سال پیش تا امروز (گفته می‌شود ایران در حدود یک‌میلیون اثر شاخص تاریخی دارد)، در کنار تنوع کم‌نظیر فرهنگی مردم مناطق گوناگون کشور، موفق به جذب گردشگران خارجی علاقه‌مند به آثار باستانی به مراتب کمتری نسبت به هم‌ترازان خود شده است.
مقایسه آثار ثبت‌جهانی‌شده این چهار کشور نشان می‌دهد از نظر تنوع در نوع آثار و نیز قرارگیری در دوره‌های مختلف تاریخی، ایران به میزان چشمگیری توانسته است آثار شاخص مربوط به دوره‌های گوناگون را در سازمان یونسکو ثبت کند و به گنجینه آثار جهانی بیفزاید. با این وجود، شناخت جامعه جهانی و علاقه‌مندان به گردشگری از آثار تاریخی ایران و نیز ظرفیت‌های بالقوه تنوع فرهنگی- تاریخی آن، بسیار کمتر از کشورهای نام‌برده ‌شده است؛ تا جایی که در بسیاری از وب‌سایت‌های اطلاع‌رسانی و پیشنهاد دهنده برنامه‌های سفر بین‌المللی، از بسیاری از آثار جهانی و غیرجهانی ایران نامی برده نشده و تنها به چند شهر و اثر محدود و یکی، دو مسیر گردشگری اشاره شده است که آمار بازدید گردشگران خارجی و داخلی از آثار تاریخی و فرهنگی ایران، نشان‌دهنده فاصله معناداری میان این چند اثر شناخته‌شده و دیگر آثار جهانی و ملی کشور است.
سرمایه‌گذاری ناکافی در اطلاع‌رسانی و معرفی ظرفیت‌های گردشگری تاریخی ایران در جامعه جهانی و نیز میان ایرانیان، کمبود زیرساخت‌های رفاهی کافی و استاندارد در نزدیکی بسیاری از آثار تاریخی، مانند اقامتگاه‌های مناسب، زیرساخت‌های مخابراتی، ارتباطی و اینترنت، مراکز پذیرایی و رستوران‌ها و در برخی موارد راه دسترسی مناسب، ایران را در جایگاه شایسته‌ای در این مقایسه قرار نمی‌دهد.
نکته‌ای که باید براساس اطلاع‌رسانی معاون گردشگری کشور در تحلیل این آمارها درنظر گرفت، این است که 50 درصد از گردشگران ورودی به ایران را گردشگران مذهبی تشکیل می‌دهند که خود نمایانگر کمبودها و نیازهای جدی در معرفی و اطلاع‌رسانی در این‌باره است.
آنچه در بررسی و مقایسه مجموعه آثار تاریخی و فرهنگی ایران و کشورهای هم‌تراز منطقه‌ای آن بدیهی به نظر می‌رسد، جایگاه بالاتر ایران در میان کشورهای منطقه است اما باید برای بهره‌مندی از این جایگاه بلند، تمهیدات و سیاست‌های چندگانه و میان‌بخشی اندیشیده شود تا این ثروت و قابلیت کم‌نظیر، برای بهره‌برداری پایدار آماده شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.