|

شهرهای خلاق، اقتصاد خلاق

مونا مشهدی‌رجبی.مترجم

شهرهای خلاق مفهوم تازه‌ای است که یک‌دهه از معرفی آن می‌گذرد و به شهرهایی گفته می‌شود که از نظر پیشینه فرهنگی یا وضعیت زیست‌محیطی جذابیت‌های زیادی برای توریست‌ها دارند. ولی این فقط تمایل توریست‌ها برای بازدید از شهرهای مذکور نیست که موجب انتخاب آنها شده، بلکه ساختار این شهرها به‌گونه‌ای است که افراد برای زندگی هم این شهرها را انتخاب می‌کنند؛ زیرا فرصت بروز خلاقیت‌ها و توانایی‌های خود را دارند. بنابراین در یک شهر خلاق افرادی که قدرت ذهنی و توانایی‌های فکری زیادی دارند، زندگی می‌کنند و شهر ضمن تأمين فضایی آرام برای زندگی و تفریح آنها، فرصت بروز توانایی‌ها را هم در اختیارشان قرار می‌دهد.
در ابتدا تنها زیرساخت‌های فرهنگی یک شهر بود که باعث می‌شد آن شهر به‌عنوان شهر خلاق انتخاب شود. ولی با گذشت زمان این مفهوم توسعه پیدا کرد و هم‌اکنون شرایط آب و هوایی و میزان سرسبزبودن و حتی تنوع در غذاهای محلی هم می‌تواند عاملی برای انتخاب یک شهر به‌عنوان شهر خلاق باشد. مطالعات نشان می‌دهد در یک شهر خلاق سطح درآمد افراد بالاتر و نرخ ورود توریست هم بیشتر است. از طرف دیگر مردم ساکن در شهرهای خلاق، تفریح و سرگرمی بیشتری دارند و شادتر زندگی می‌کنند، زیرا امنیت روانی آنها به کمک ساختار شهری تأمين شده است.
اولین استفاده از مفهوم شهر خلاق
اولین‌بار در سال ۱۹۹۰ میلادی مطالعه‌ای با عنوان «شهر خلاق و اقتصاد فرهنگ» انجام شد و به بررسی تأثیر ایجاد شهرهای خلاق بر توسعه اقتصادی در کشورهای مختلف پرداخت. این مطالعه به دنبال برگزاری سمیناری در ملبورن استرالیا و معرفی ایده شهر خلاق توسط وزیر برنامه‌ریزی و محیط زیست این کشور در سال ۱۹۸۸ میلادی انجام شد. در سال ۱۹۹۴ میلادی این مطالعات ادامه یافت تا اینکه مقاله‌ای با عنوان شهرهای خلاق در آلمان و بریتانیا تالیف شد.
کلمه شهر خلاق برای اولین‌بار در سال ۱۹۸۸ میلادی و توسط یکی از کارشناسان خبره امور شهری در سمینار برگزارشده توسط شهرداری ملبورن اعلام شد و بر این مسئله تأکید داشت که چگونه هنر و فعالیت‌های فرهنگی می‌تواند زمینه‌ساز بهبود فرآیند برنامه‌ریزی و توسعه شهری شود. در آن زمان وزیر برنامه‌ریزی و محیط زیست ملبورن سخنرانی جامعی در این زمینه انجام داد و تأکید کرد که شهر خلاق از نظر احساسی به افراد ساکن در آن، احساس رضایت می‌دهد و باعث افزایش انگیزه برای انجام فعالیت‌های خلاقانه و کسب درآمد از این راه می‌شود.
در طی این سال‌ها مطالعات زیادی در زمینه مفهوم شهر خلاق و اثرات اقتصادی ایجاد این شهرها انجام شد. در هر یک از این فعالیت‌های مطالعاتی، رابطه رشد خلاق اقتصادی با فاکتورهای مختلف بررسی شد ولی هیچ‌گاه سازمان‌ملل اقدام به استفاده از این مفهوم نکرده بود و رشد اقتصادی وابسته به این تغییر ساختار شهری مدنظر قرار نگرفته بود تا اینکه در سال ۲۰۰۵ میلادی یونسکو رسما این مفهوم را تعریف و استفاده کرد.
شهرهای خلاق از نظر یونسکو
یونسکو در سال ۲۰۰۵ میلادی اقدام به معرفی این مفهوم کرد و شهرهایی را به‌عنوان شهر خلاق معرفی کرد که دارای صنایع دستی و هنرهای فولکلور هستند یا از نظر معماری و طراحی وضعیت متمایزی نسبت به دیگر شهرهای دنیا دارند. از دیگر فاکتورهایی که می‌تواند باعث قرارگرفتن یک شهر در فهرست شهرهای خلاق شود، سطح بالای ادبیات در این شهرها و قدرت هنرهای رسانه‌ای و موسیقی است. از طرف دیگر شرایط طبیعی و تنوع در غذاهای محلی هم از جمله عوامل مهم در معرفی یک شهر به‌عنوان شهر خلاق بود.
یونسکو در گزارش خود درمورد تعریف شهرهای خلاق می‌نویسد: در این شهرها استعدادهای خلاق فرصت بلوغ و ظهور پیدا می‌کنند و راه‌رفتن در شهر مانند قدم‌زدن در شهر قصه‌هاست زیرا معماری ساختمان‌ها و ساختار شهری می‌تواند داستانی از تاریخ شهر و مردمی که در آن زندگی می‌کنند، تعریف کند. شهرهای خلاق عملکرد خوبی هم دارند؛ این شهرها را می‌توان در میان سبزترین شهرهای کشور قرار داد. شهرهایی که تمیز و ایمن هستند و مردم از زندگی و سفر به آنها احساس رضایت و آرامش می‌کنند. خلاقیت، سنت و عمل‌گرایی اصلی‌ترین ویژگی‌هایی است که در شهرهای خلاق دیده می‌شود. این شهرها مانند آهن‌ربا عمل کرده و برترین استعدادهای کشور را جذب می‌کنند و تمایل مردم برای سفر به آن شهرها و بازدید از آثار فرهنگی و طبیعی را افزایش می‌دهند.
سازمان‌ملل در مطالعات خود به رابطه ایجاد یک شهر خلاق و افزایش نرخ رشد اقتصادی در شهر تأکید کرد و نوشت: توسعه هنر و فعالیت‌های فرهنگی در این شهرها می‌تواند زمینه را برای جذب توریست‌های فرهنگی فراهم و درآمد بیشتری را به اقتصاد آن شهر سرازیر کند. همین امر رشد بیشتر اقتصادی و افزایش سرمایه‌گذاری در توسعه زیر‌ساخت‌های شهری را به همراه دارد و به رونق بیشتر شهر می‌انجامد، بنابراین منافع اقتصادی زیادی برای کشور دارد.
اما یک شهر خلاق هم باید زیرساخت‌های توسعه‌یافته‌ای داشته باشد و هم از نظر فرهنگی و طبیعی جذابیت داشته باشد. زیرساخت‌های یک شهر خلاق، هم از بعد سخت‌افزاری و هم نرم‌افزاری قابل بررسی است. از بعد سخت‌افزاری داشتن ساختمان‌های مناسب، راه‌ها و جاده‌های توسعه‌یافته و سیستم فاضلاب شهری توسعه‌یافته اهمیت دارد و از بعد نرم‌افزاری هم نحوه رویکرد شهر در برابر فرصت‌ها و مشکلات اقتصادی مهم است. همچنین نظام قانونی و فضایی که برای ابراز انگیزه‌ها و نیروهای خلاقه افراد وجود دارد، متمایزکننده یک شهر خلاق از دیگر شهرهاست. در شهر خلاق به دلیل فضای امن کاری و فرصت‌های زیاد اقتصادی، نیروهای کاری تحصیلکرده‌تر و باتجربه‌تر زندگی می‌کنند. در این ساختار شهری است که متفکرانی پویا و مجریانی توانمند برای اجرای پروژه‌های بزرگ صنعتی و اقتصادی حضور دارند و فرصت و امکان بروز این ایده‌ها هم در اختیار آنها قرار می‌گیرد. باید در نظر داشت که خلاقیت تنها به معنای داشتن ایده‌های جدید و سازنده نیست، بلکه خلاقیت زمانی معنا پیدا می‌کند که این ایده‌ها فرصت بروز به‌دست می‌آورند و این فرصت تنها در یک شهر خلاق در اختیار مردم قرار می‌گیرد و زمینه‌ساز رشد اقتصادی می‌شود.
اقتصاد خلاق، محصول ساختار شهری خلاق
در سال‌های اخیر مطالعات زیادی درمورد تأثیرات اقتصادی ایجاد شهرهای خلاق و توسعه آنها در سطح کشورها انجام شده است. در یک اقتصاد خلاق که محصول یک ساختار شهری خلاق است، افراد فرصت رشد دارند. این ساختار شهری است که می‌تواند رفاه و درآمد را نیز به همراه بیاورد. اما برای اینکه بتوانیم اقتصادی خلاق و در حال رشد داشته باشیم، باید یک طبقه خلاق هم در کشور باشد؛ طبقه‌ای که به دلیل سطح بالای خلاقیت و فرصتی که برای بروز این نبوغ در اختیار دارند، همواره در مسیر ایجاد فرصت‌های بیشتر برای رشد گام برمی‌دارند. دومین مسئله، داشتن اقتصادی است که از این نیروهای خلاق استفاده بهینه کند و فرصت بروز توانایی‌های این گروه را در اختیار آنها قرار دهد. در شهرهای خلاق است که فضا برای جذب نیروهای خلاق و استفاده از توانایی‌های آنها برای رشد فراهم است. به همین دلیل در کشورهای توسعه‌یافته و صنعتی شمار زیادی از افراد خلاق و برجسته زندگی می‌کنند و حتی اگر در کشورهای دیگر متولد شده باشند ولی در سنین بزرگسالی که بهترین سال‌ها برای بروز توانمندی‌های این افراد است، در کشوری زندگی می‌کنند که فرصت بروز توانایی‌های آنها را می‌دهد و در مقابل این توانایی‌ها و خلاقیت‌ها، فضایی ایمن و درآمدی مکفی برای زندگی را به آنها اختصاص می‌دهد‌. این افراد می‌توانند در افزایش درآمد شهر کمک کنند و منابع مالی بیشتری را به‌وجود آورند. درواقع اقتصاد خلاق که محصول ساختار شهری خلاق است، می‌تواند به توسعه این مفهوم کمک کند.
مایکل فلوریدا یکی از تحلیل‌گران برجسته در حوزه طراحی شهری بر این باور است که توسعه اقتصادی در یک شهر تحت‌تأثیر فاکتورهای مرتبط با سبک زندگی است. فاکتورهایی از قبیل زیرساخت‌های شهری و تعداد ساعت‌های شبانه‌روزی که فرد برای تفریح و سرگرمی در نظر می‌گیرد. تفریح باعث افزایش قدرت تمرکز و بهره‌وری نیروی کار می‌شود که مسئله بسیار مهمی است و در یک شهر خلاق به مسئله تفریح و فرصت‌های تفریحی اهمیت داده می‌شود. این در حالی است که در شهرهای غیرخلاق تفریح یک مسئله جانبی است و شاید کمتر کسی باشد که برای تفریحش پس‌انداز یا برنامه‌ریزی کند. در شهرهای خلاق مردم آنقدر امنیت اقتصادی دارند که تفریح بخشی از زندگی آنهاست نه اینکه تمام ساعات روز خود را مشغول تلاش برای امرارمعاش باشند.

شهرهای خلاق مفهوم تازه‌ای است که یک‌دهه از معرفی آن می‌گذرد و به شهرهایی گفته می‌شود که از نظر پیشینه فرهنگی یا وضعیت زیست‌محیطی جذابیت‌های زیادی برای توریست‌ها دارند. ولی این فقط تمایل توریست‌ها برای بازدید از شهرهای مذکور نیست که موجب انتخاب آنها شده، بلکه ساختار این شهرها به‌گونه‌ای است که افراد برای زندگی هم این شهرها را انتخاب می‌کنند؛ زیرا فرصت بروز خلاقیت‌ها و توانایی‌های خود را دارند. بنابراین در یک شهر خلاق افرادی که قدرت ذهنی و توانایی‌های فکری زیادی دارند، زندگی می‌کنند و شهر ضمن تأمين فضایی آرام برای زندگی و تفریح آنها، فرصت بروز توانایی‌ها را هم در اختیارشان قرار می‌دهد.
در ابتدا تنها زیرساخت‌های فرهنگی یک شهر بود که باعث می‌شد آن شهر به‌عنوان شهر خلاق انتخاب شود. ولی با گذشت زمان این مفهوم توسعه پیدا کرد و هم‌اکنون شرایط آب و هوایی و میزان سرسبزبودن و حتی تنوع در غذاهای محلی هم می‌تواند عاملی برای انتخاب یک شهر به‌عنوان شهر خلاق باشد. مطالعات نشان می‌دهد در یک شهر خلاق سطح درآمد افراد بالاتر و نرخ ورود توریست هم بیشتر است. از طرف دیگر مردم ساکن در شهرهای خلاق، تفریح و سرگرمی بیشتری دارند و شادتر زندگی می‌کنند، زیرا امنیت روانی آنها به کمک ساختار شهری تأمين شده است.
اولین استفاده از مفهوم شهر خلاق
اولین‌بار در سال ۱۹۹۰ میلادی مطالعه‌ای با عنوان «شهر خلاق و اقتصاد فرهنگ» انجام شد و به بررسی تأثیر ایجاد شهرهای خلاق بر توسعه اقتصادی در کشورهای مختلف پرداخت. این مطالعه به دنبال برگزاری سمیناری در ملبورن استرالیا و معرفی ایده شهر خلاق توسط وزیر برنامه‌ریزی و محیط زیست این کشور در سال ۱۹۸۸ میلادی انجام شد. در سال ۱۹۹۴ میلادی این مطالعات ادامه یافت تا اینکه مقاله‌ای با عنوان شهرهای خلاق در آلمان و بریتانیا تالیف شد.
کلمه شهر خلاق برای اولین‌بار در سال ۱۹۸۸ میلادی و توسط یکی از کارشناسان خبره امور شهری در سمینار برگزارشده توسط شهرداری ملبورن اعلام شد و بر این مسئله تأکید داشت که چگونه هنر و فعالیت‌های فرهنگی می‌تواند زمینه‌ساز بهبود فرآیند برنامه‌ریزی و توسعه شهری شود. در آن زمان وزیر برنامه‌ریزی و محیط زیست ملبورن سخنرانی جامعی در این زمینه انجام داد و تأکید کرد که شهر خلاق از نظر احساسی به افراد ساکن در آن، احساس رضایت می‌دهد و باعث افزایش انگیزه برای انجام فعالیت‌های خلاقانه و کسب درآمد از این راه می‌شود.
در طی این سال‌ها مطالعات زیادی در زمینه مفهوم شهر خلاق و اثرات اقتصادی ایجاد این شهرها انجام شد. در هر یک از این فعالیت‌های مطالعاتی، رابطه رشد خلاق اقتصادی با فاکتورهای مختلف بررسی شد ولی هیچ‌گاه سازمان‌ملل اقدام به استفاده از این مفهوم نکرده بود و رشد اقتصادی وابسته به این تغییر ساختار شهری مدنظر قرار نگرفته بود تا اینکه در سال ۲۰۰۵ میلادی یونسکو رسما این مفهوم را تعریف و استفاده کرد.
شهرهای خلاق از نظر یونسکو
یونسکو در سال ۲۰۰۵ میلادی اقدام به معرفی این مفهوم کرد و شهرهایی را به‌عنوان شهر خلاق معرفی کرد که دارای صنایع دستی و هنرهای فولکلور هستند یا از نظر معماری و طراحی وضعیت متمایزی نسبت به دیگر شهرهای دنیا دارند. از دیگر فاکتورهایی که می‌تواند باعث قرارگرفتن یک شهر در فهرست شهرهای خلاق شود، سطح بالای ادبیات در این شهرها و قدرت هنرهای رسانه‌ای و موسیقی است. از طرف دیگر شرایط طبیعی و تنوع در غذاهای محلی هم از جمله عوامل مهم در معرفی یک شهر به‌عنوان شهر خلاق بود.
یونسکو در گزارش خود درمورد تعریف شهرهای خلاق می‌نویسد: در این شهرها استعدادهای خلاق فرصت بلوغ و ظهور پیدا می‌کنند و راه‌رفتن در شهر مانند قدم‌زدن در شهر قصه‌هاست زیرا معماری ساختمان‌ها و ساختار شهری می‌تواند داستانی از تاریخ شهر و مردمی که در آن زندگی می‌کنند، تعریف کند. شهرهای خلاق عملکرد خوبی هم دارند؛ این شهرها را می‌توان در میان سبزترین شهرهای کشور قرار داد. شهرهایی که تمیز و ایمن هستند و مردم از زندگی و سفر به آنها احساس رضایت و آرامش می‌کنند. خلاقیت، سنت و عمل‌گرایی اصلی‌ترین ویژگی‌هایی است که در شهرهای خلاق دیده می‌شود. این شهرها مانند آهن‌ربا عمل کرده و برترین استعدادهای کشور را جذب می‌کنند و تمایل مردم برای سفر به آن شهرها و بازدید از آثار فرهنگی و طبیعی را افزایش می‌دهند.
سازمان‌ملل در مطالعات خود به رابطه ایجاد یک شهر خلاق و افزایش نرخ رشد اقتصادی در شهر تأکید کرد و نوشت: توسعه هنر و فعالیت‌های فرهنگی در این شهرها می‌تواند زمینه را برای جذب توریست‌های فرهنگی فراهم و درآمد بیشتری را به اقتصاد آن شهر سرازیر کند. همین امر رشد بیشتر اقتصادی و افزایش سرمایه‌گذاری در توسعه زیر‌ساخت‌های شهری را به همراه دارد و به رونق بیشتر شهر می‌انجامد، بنابراین منافع اقتصادی زیادی برای کشور دارد.
اما یک شهر خلاق هم باید زیرساخت‌های توسعه‌یافته‌ای داشته باشد و هم از نظر فرهنگی و طبیعی جذابیت داشته باشد. زیرساخت‌های یک شهر خلاق، هم از بعد سخت‌افزاری و هم نرم‌افزاری قابل بررسی است. از بعد سخت‌افزاری داشتن ساختمان‌های مناسب، راه‌ها و جاده‌های توسعه‌یافته و سیستم فاضلاب شهری توسعه‌یافته اهمیت دارد و از بعد نرم‌افزاری هم نحوه رویکرد شهر در برابر فرصت‌ها و مشکلات اقتصادی مهم است. همچنین نظام قانونی و فضایی که برای ابراز انگیزه‌ها و نیروهای خلاقه افراد وجود دارد، متمایزکننده یک شهر خلاق از دیگر شهرهاست. در شهر خلاق به دلیل فضای امن کاری و فرصت‌های زیاد اقتصادی، نیروهای کاری تحصیلکرده‌تر و باتجربه‌تر زندگی می‌کنند. در این ساختار شهری است که متفکرانی پویا و مجریانی توانمند برای اجرای پروژه‌های بزرگ صنعتی و اقتصادی حضور دارند و فرصت و امکان بروز این ایده‌ها هم در اختیار آنها قرار می‌گیرد. باید در نظر داشت که خلاقیت تنها به معنای داشتن ایده‌های جدید و سازنده نیست، بلکه خلاقیت زمانی معنا پیدا می‌کند که این ایده‌ها فرصت بروز به‌دست می‌آورند و این فرصت تنها در یک شهر خلاق در اختیار مردم قرار می‌گیرد و زمینه‌ساز رشد اقتصادی می‌شود.
اقتصاد خلاق، محصول ساختار شهری خلاق
در سال‌های اخیر مطالعات زیادی درمورد تأثیرات اقتصادی ایجاد شهرهای خلاق و توسعه آنها در سطح کشورها انجام شده است. در یک اقتصاد خلاق که محصول یک ساختار شهری خلاق است، افراد فرصت رشد دارند. این ساختار شهری است که می‌تواند رفاه و درآمد را نیز به همراه بیاورد. اما برای اینکه بتوانیم اقتصادی خلاق و در حال رشد داشته باشیم، باید یک طبقه خلاق هم در کشور باشد؛ طبقه‌ای که به دلیل سطح بالای خلاقیت و فرصتی که برای بروز این نبوغ در اختیار دارند، همواره در مسیر ایجاد فرصت‌های بیشتر برای رشد گام برمی‌دارند. دومین مسئله، داشتن اقتصادی است که از این نیروهای خلاق استفاده بهینه کند و فرصت بروز توانایی‌های این گروه را در اختیار آنها قرار دهد. در شهرهای خلاق است که فضا برای جذب نیروهای خلاق و استفاده از توانایی‌های آنها برای رشد فراهم است. به همین دلیل در کشورهای توسعه‌یافته و صنعتی شمار زیادی از افراد خلاق و برجسته زندگی می‌کنند و حتی اگر در کشورهای دیگر متولد شده باشند ولی در سنین بزرگسالی که بهترین سال‌ها برای بروز توانمندی‌های این افراد است، در کشوری زندگی می‌کنند که فرصت بروز توانایی‌های آنها را می‌دهد و در مقابل این توانایی‌ها و خلاقیت‌ها، فضایی ایمن و درآمدی مکفی برای زندگی را به آنها اختصاص می‌دهد‌. این افراد می‌توانند در افزایش درآمد شهر کمک کنند و منابع مالی بیشتری را به‌وجود آورند. درواقع اقتصاد خلاق که محصول ساختار شهری خلاق است، می‌تواند به توسعه این مفهوم کمک کند.
مایکل فلوریدا یکی از تحلیل‌گران برجسته در حوزه طراحی شهری بر این باور است که توسعه اقتصادی در یک شهر تحت‌تأثیر فاکتورهای مرتبط با سبک زندگی است. فاکتورهایی از قبیل زیرساخت‌های شهری و تعداد ساعت‌های شبانه‌روزی که فرد برای تفریح و سرگرمی در نظر می‌گیرد. تفریح باعث افزایش قدرت تمرکز و بهره‌وری نیروی کار می‌شود که مسئله بسیار مهمی است و در یک شهر خلاق به مسئله تفریح و فرصت‌های تفریحی اهمیت داده می‌شود. این در حالی است که در شهرهای غیرخلاق تفریح یک مسئله جانبی است و شاید کمتر کسی باشد که برای تفریحش پس‌انداز یا برنامه‌ریزی کند. در شهرهای خلاق مردم آنقدر امنیت اقتصادی دارند که تفریح بخشی از زندگی آنهاست نه اینکه تمام ساعات روز خود را مشغول تلاش برای امرارمعاش باشند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.