بررسی جایگاه ایران در اکوتوریسم پایدار در گفتوگو با میرمهرداد میرسنجری
اکوهتل؛ اقامتگاه همگام با طبیعت
فرداد احمدی: میرمهرداد میرسنجری، استادیار دانشگاه و عضو هیأتمدیره انجمن علمی ارزیابی محیط زیست ایران، معتقد است در ایران شاخصهای بومگردی که عبارتند از سفر مسئولانه به مناطق طبیعی، حفاظت و حمایت از تنوع زیستی منطقه میزبان، فهم از طبیعت و محیط زیست از سوی گردشگران و سودرسانی به جوامع بومی، رعایت نمیشوند و هیچگونه طرح جامع اکوتوریستی برای بهکارگیری این شاخصها در کشور وجود ندارد. این پژوهشگر فرهنگی و عضو هیأترئیسه شورای هماهنگی سازمانهای غیردولتی میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور، ظرفیت بومگردی در کشور را بالا میداند و بر این باور است که بومگردها، حداکثرِ هماهنگی را با جوامع و دولتهای میزبان دارند و مشکل فرهنگی و سیاسی خاصی را برای کشورها ایجاد نمیکنند.
ابتدا درباره تفاوتهای مهمی که اکوتوریسم و طبیعتگردی با هم دارند توضیح مختصری دهید.
در تعریف بومگردی که TIES (جامعه بینالمللی اکوتوریسم) وضع کرده، همگام با مقوله گردشگری در امکانات طبیعی به بحث حفاظت از طبیعت و نیز وضعیت اقتصادی و اجتماعی بومی توجه شده است. بنا بر این تعریف، بحث بومگردی یا اکوتوریسم با گردشگری طبیعت که امکان دارد صرفا بازدید از طبیعت باشد، از یکدیگر متمایز هستند. علاوه بر آن شیوهنامههای UNEP یا همان برنامه محیط زیست که سازمان ملل متحد با همراهی سازمان جهانی گردشگری ارائه داده است، باز هم به راهکارهایی برای پایداری هرچهبیشتر سیستمهای طبیعی پرداخته که باید مورد استفاده کشورها در قارههای مختلف قرار گیرد.
فکر میکنید ایران از نظر پتانسیلهای جذب گردشگر اکوتوریستی یا بومگردان در چه جایگاهی قرار دارد و از ظرفیت کدام بخشها آنگونه که باید استفاده نشده است؟
در کشورهای مختلف دنیا، گردشگری طبیعت با توجه به شرایط اقلیمی و شرایط جغرافیایی، ویژگیهای آبوهوایی، دوری و نزدیکی به دریاها و چینخوردگی مختلف کوهستانها که شرایط زیستی متفاوتی را به وجود میآورند، اشکال گوناگونی دارد؛ اما شوربختانه در کشور عزیزمان ایران از این ظرفیتها که همواره گفته میشود جزء سه کشور نخست مستعد در گردشگری طبیعی و نیز 10 کشور نخست در گردشگری تاریخی جهان است، استفاده نمیشود؛ برای مثال چینخوردگیهای طبیعی البرز، ازجمله دماوند که در تاریخ ایرانِ باستان به عنوان بلندترین قله فلات ایران با پنجهزارو 671 متر ارتفاع محل جانفشانی چهرهای ملی و ایراندوست به نام آرش کمانگیر است و نیز آتشفشان خاموش و یخبندانبودن آن سبب شده است که سه رکن اسطوره و تاریخ و طبیعت در کنار هم جمع شوند؛ ولی کمتر به این سه عنصر در کنار هم توجه شده است.
پارکهای ملی مناطق کوهستانی، جنگلهای منحصربهفرد هیرکانی در کرانههای دریای کاسپی (مازندران)، بیشهزارها، غارها و آتشفشانهای خاموشی مثل تفتان، گِلفشانهایی که در مناطق جنوبی، بهویژه در سیستانوبلوچستان وجود دارد، چینخوردگیهای زاگرس به عنوان سدهای طبیعی که در گذشته مانع ورود دشمن میشدهاند و امکان جمعآوری ابرهای بارانزا از منطقه مدیترانه را برای ایران فراهم میکند، جنگلهای بلوط غرب همراه با 12هزار گونه گیاهی موجود در ایران که پتانسیلهای ارزشمند طبیعی برای بومگردی ایجاد کرده است، کرانه آبهای دریای کاسپی که از آبهای منحصربهفرد و بیمانند نیمهشور و نیمهشیرین جهان به شمار میرود تا آبهای شور خلیج فارس که شفافیت و زلالی ویژهاش امکان بازدید از آبزیان را با توجه به تنوع اقلیمی ایران فراهم میکند، نمونههای دیگری هستند. علاوه بر آن 15 هزار اثر تاریخی ایران که عمدتا در مناطق طبیعی قرار دارند این فرصت را فراهم میکند تا بتوانیم هم اکوتوریسم را توسعه دهیم و هم تاریخ و فرهنگ کهن نیاکانمان و اقوام و جوامع بومی و محلی را به گردشگران بشناسانیم.
نقش بحثهای فرهنگی- سیاسی را در ضعف جذب گردشگران طبیعت چطور ارزیابی میکنید؟
لازم است یک نکته را عرض کنم و آن اینکه اتفاقا گردشگرانِ طبیعت در تمام دنیا حداکثر هماهنگی را با جوامع میزبان دارند. کمتر میبینید که یک اکوتوریست، مشکل فرهنگی یا مشکل سیاسی خاصی را برای کشور یا دولت جامعه میزبان فراهم کند. این هم پتانسیلی است که افزایش دوستیها و هماهنگی با جوامع بومی را برای توسعه اقتصادی و اجتماعی آنها فراهم میکند و نهتنها هیچگونه تهدیدی محسوب نمیشود؛ بلکه یک مزیت برای کشور میزبان است.
در بحث اکوتوریسم، یکی از نکاتی که معمولا مورد توجه قرار میگیرد، اسکان و امکانات بهداشتی است. چطور میشود اسکان و امکانات بهداشتی گردشگران را به گونهای فراهم کرد که آسیب کمتری به طبیعت وارد شود؟ به نظر شما با توجه به وضعیت کنونی ایران، چه راهکارهایی را میتوان برای چنین موضوعی ارائه داد و تجربه شما دراینزمینه چیست؟
اصل سوم «بیانیه ریو» اعلام میکند که حق توسعه باید به نحوی اعمال شود تا به طور مساوی، نیازهای نسل کنونی و آینده را برای توسعه و حفظ محیط زیست برآورده کند. اگر میخواهیم برای امکانات اقامتی و زیستی گردشگران طبیعت اقدامی کنیم، لازم است توسعه پایدار را مبنا قرار دهیم. توجه به سازگاری با محیط زیست، تقویت پایداری بومشناختی، حفاظت از منابع طبیعی و امکانات خدادادی طبیعت باید لحاظ شود. برنامههای ویژه آموزشی برای حفاظت از محیط زیست و نیز برنامههای آموزشی با محوریت قوانین و مقرراتی که احترام و حفظ فرهنگ مردم منطقه و توسعه منابع اقتصادی جوامع محلی را مورد توجه قرار دهد باید در دستور کار قرار گیرد. یکی از نمونهها و تجربیاتی که در کشورهای دیگر وجود دارد، اکوهتلها هستند. اکوهتلها به عنوان مکانهای مسقف اقامتی گردشگران طبیعت، فراتر از کمپها و چادرهایی عمل میکنند که معمولا آنها را با خودشان به صحراها و مناطق دورافتاده میبرند؛ ولی متأسفانه این مورد در کشور ما مغفول مانده است. اکوهتلها باید بسیار نزدیک به طبیعت باشند. در راستای دستور کار جهانی کنفرانسهای متعدد محیطزیستی و گردشگری، زیرساختهای لازم برای
افزایش جذب گردشگران طبیعت که باید به وسیله اکوهتلها فراهم شود بدین شرح است: توجه به اصول و معیارهای توسعه پایدار و نیز ظرفیتها، تعریف شاخصها، صرفهجویی در عوامل مصرف انرژی و همینطور بازیافت پسماندهای خشک، بهرهبردن از شیرهای آب خودکار، استفاده از انرژی خورشیدی و بهرهگیری از مصالح طبیعی تا نیاز نباشد هتلهای پنجستاره با استانداردهای شهرهای بزرگ یا شهرهای تاریخی را به دل طبیعت ببریم. یک نمونه جالب ژئوپارک لنکاوی در کشور مالزی است. 99 جزیره به قدمت 340 میلیون سال در میان صخرههای مربوط به دوران پالئوزوئیک به صورت یک روستا ساماندهی شدهاند و کلبههای آن از الوارهای چوبی ساخته شده که به شکل روستایی و کاملا طبیعی هستند. نمونه دیگر، اکوهتلهای بالی در اندونزیاند. در آنجا هم با توجه به جنگلهای نی خیزران بسیار انبوه، تمام کلبهها و اکوهتلها از نی ساخته شده و کاملا هماهنگ با طبیعت آنجاست که تجربه منحصربهفرد و جذابی را برای اکوتوریستها به ارمغان میآورد.
در زمینه اکوهتلسازی باید چه ملاکها و معیارهایی را در نظر گرفت و آیا میشود هتلها را به شکلی درآورد که در جذب بومگردان مؤثر باشند؟
راهکار موردنظر ما به عنوان متخصصان محیط زیست و گردشگری طبیعت این است که بتوانیم هتلها و اماکن اقامتیمان را با بیشترین نزدیکی به هریک از مناطق طبیعی طراحی کنیم. اگر ما هتلهای همگام با طبیعت را در جنگلهای هیرکانی و مناطق همجوار آن در شمال ایران تعبیه کنیم، این هتلها بیشک باید مشابه کلبههای روستایی باشند. چون گردشگر طبیعی از زندگی در کلبههای روستایی بسیار لذت میبرد. اگر در مناطق آذربایجان و کوههای سختگذر کندوان، روستای کندوان را داریم، یک گردشگر طبیعت لذت میبرد که در خانههایی کندهشده در دل صخرهها اقامتگزیند. به عنوان نمونه کاروانسراهای عباسی در مناطق کویری که با دقت و ظرافت هرچهتمامتر از طرف شاهعباس بزرگ به تعداد 999 عدد ساخته شده، یکی از نمونههایی است که در هر منطقه با استفاده از امکانات طبیعی نزدیکترین اقامتگاههای همگام با طبیعت برای گردشگران تدارک دیده شده است.
جنبههای محیطزیستی و نفعرسانی به جوامع محلی در اکوتوریسم ایران چقدر مورد توجه قرار گرفته است؟
شوربختانه در کشورمان کمترین توجهی به سودرسانی اقتصادی به جوامع محلی نمیشود؛ یعنی منافع اقتصادی بیشتر تورها ایجاب میکند حداکثر بهرهبرداری را از طبیعت منطقه انجام دهند؛ اما کوچکترین بازخوردی را برای جوامع میزبان به همراه نداشته باشند، درصورتیکه در تعریف جهانی جامعه اکوتوریسم آمده است که شرکتها و نهادهای اقتصادی که در اکوتوریسم فعال هستند، حتما باید منافع اقتصادی جوامع میزبان و محلی را در نظر بگیرند. اگر این اتفاق نیفتد، همان بلایی بر سر گردشگری طبیعی ما میآید که در بادابسورت شاهد بودیم. در بادابسورت ساری، چشمههای بسیار زیبای رنگی و طبقهطبقه طبیعی آبهای معدنی قرار داشتند. متأسفانه بلافاصله پس از رسانهایشدن وجود چنین چشمههایی، هجوم جمعیت و تورهای گردشگری سبب شد تا این طبیعت بکر بدون توجه به ظرفیت اکولوژیکش مورد تاختوتاز و نابودی قرار گیرد. این نابودی به دست گردشگران و تورلیدرهای ناآگاه و حتی جوامع بومی رخ داد که تصور میکردند این جواهر طبیعی را میتوانند مورد استفاده شخصی قرار دهند و همان بلایی که بر سر طبیعت و تاریخ جیرفت آمد، در مقیاسی کوچکتر برای بادابسورت رخ داد. از مثال فوق این نتیجه
حاصل میشود که ما در کشورمان هیچگونه توجهی به بهرهبرداری مثبت، آموزنده، حسابشده، سازنده و پایدار از طبیعت نداریم.
دوباره بر ملاحظاتی تأکید میکنم که در بومگردی باید مورد توجه قرار گیرد. مقولههای سازگاری با محیط زیست، پایداری و مدیریت منابع طبیعی، برنامههای آموزشی، احترام به فرهنگ جوامع بومی، حمایت و حفاظت از تنوع بومی هریک از مناطق، درک و فهم حداکثری محیط زیست از سوی تورگردانان و گردشگران طبیعت باید لحاظ شود. مقوله سودمندی جوامع محلی از منافع اقتصادی ناشی از اکوتوریسم بیشک در حفاظت و پاسداشت بهینه امکانات خدادادی طبیعی بر مبنای توسعه پایدار مؤثر است.
فرداد احمدی: میرمهرداد میرسنجری، استادیار دانشگاه و عضو هیأتمدیره انجمن علمی ارزیابی محیط زیست ایران، معتقد است در ایران شاخصهای بومگردی که عبارتند از سفر مسئولانه به مناطق طبیعی، حفاظت و حمایت از تنوع زیستی منطقه میزبان، فهم از طبیعت و محیط زیست از سوی گردشگران و سودرسانی به جوامع بومی، رعایت نمیشوند و هیچگونه طرح جامع اکوتوریستی برای بهکارگیری این شاخصها در کشور وجود ندارد. این پژوهشگر فرهنگی و عضو هیأترئیسه شورای هماهنگی سازمانهای غیردولتی میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور، ظرفیت بومگردی در کشور را بالا میداند و بر این باور است که بومگردها، حداکثرِ هماهنگی را با جوامع و دولتهای میزبان دارند و مشکل فرهنگی و سیاسی خاصی را برای کشورها ایجاد نمیکنند.
ابتدا درباره تفاوتهای مهمی که اکوتوریسم و طبیعتگردی با هم دارند توضیح مختصری دهید.
در تعریف بومگردی که TIES (جامعه بینالمللی اکوتوریسم) وضع کرده، همگام با مقوله گردشگری در امکانات طبیعی به بحث حفاظت از طبیعت و نیز وضعیت اقتصادی و اجتماعی بومی توجه شده است. بنا بر این تعریف، بحث بومگردی یا اکوتوریسم با گردشگری طبیعت که امکان دارد صرفا بازدید از طبیعت باشد، از یکدیگر متمایز هستند. علاوه بر آن شیوهنامههای UNEP یا همان برنامه محیط زیست که سازمان ملل متحد با همراهی سازمان جهانی گردشگری ارائه داده است، باز هم به راهکارهایی برای پایداری هرچهبیشتر سیستمهای طبیعی پرداخته که باید مورد استفاده کشورها در قارههای مختلف قرار گیرد.
فکر میکنید ایران از نظر پتانسیلهای جذب گردشگر اکوتوریستی یا بومگردان در چه جایگاهی قرار دارد و از ظرفیت کدام بخشها آنگونه که باید استفاده نشده است؟
در کشورهای مختلف دنیا، گردشگری طبیعت با توجه به شرایط اقلیمی و شرایط جغرافیایی، ویژگیهای آبوهوایی، دوری و نزدیکی به دریاها و چینخوردگی مختلف کوهستانها که شرایط زیستی متفاوتی را به وجود میآورند، اشکال گوناگونی دارد؛ اما شوربختانه در کشور عزیزمان ایران از این ظرفیتها که همواره گفته میشود جزء سه کشور نخست مستعد در گردشگری طبیعی و نیز 10 کشور نخست در گردشگری تاریخی جهان است، استفاده نمیشود؛ برای مثال چینخوردگیهای طبیعی البرز، ازجمله دماوند که در تاریخ ایرانِ باستان به عنوان بلندترین قله فلات ایران با پنجهزارو 671 متر ارتفاع محل جانفشانی چهرهای ملی و ایراندوست به نام آرش کمانگیر است و نیز آتشفشان خاموش و یخبندانبودن آن سبب شده است که سه رکن اسطوره و تاریخ و طبیعت در کنار هم جمع شوند؛ ولی کمتر به این سه عنصر در کنار هم توجه شده است.
پارکهای ملی مناطق کوهستانی، جنگلهای منحصربهفرد هیرکانی در کرانههای دریای کاسپی (مازندران)، بیشهزارها، غارها و آتشفشانهای خاموشی مثل تفتان، گِلفشانهایی که در مناطق جنوبی، بهویژه در سیستانوبلوچستان وجود دارد، چینخوردگیهای زاگرس به عنوان سدهای طبیعی که در گذشته مانع ورود دشمن میشدهاند و امکان جمعآوری ابرهای بارانزا از منطقه مدیترانه را برای ایران فراهم میکند، جنگلهای بلوط غرب همراه با 12هزار گونه گیاهی موجود در ایران که پتانسیلهای ارزشمند طبیعی برای بومگردی ایجاد کرده است، کرانه آبهای دریای کاسپی که از آبهای منحصربهفرد و بیمانند نیمهشور و نیمهشیرین جهان به شمار میرود تا آبهای شور خلیج فارس که شفافیت و زلالی ویژهاش امکان بازدید از آبزیان را با توجه به تنوع اقلیمی ایران فراهم میکند، نمونههای دیگری هستند. علاوه بر آن 15 هزار اثر تاریخی ایران که عمدتا در مناطق طبیعی قرار دارند این فرصت را فراهم میکند تا بتوانیم هم اکوتوریسم را توسعه دهیم و هم تاریخ و فرهنگ کهن نیاکانمان و اقوام و جوامع بومی و محلی را به گردشگران بشناسانیم.
نقش بحثهای فرهنگی- سیاسی را در ضعف جذب گردشگران طبیعت چطور ارزیابی میکنید؟
لازم است یک نکته را عرض کنم و آن اینکه اتفاقا گردشگرانِ طبیعت در تمام دنیا حداکثر هماهنگی را با جوامع میزبان دارند. کمتر میبینید که یک اکوتوریست، مشکل فرهنگی یا مشکل سیاسی خاصی را برای کشور یا دولت جامعه میزبان فراهم کند. این هم پتانسیلی است که افزایش دوستیها و هماهنگی با جوامع بومی را برای توسعه اقتصادی و اجتماعی آنها فراهم میکند و نهتنها هیچگونه تهدیدی محسوب نمیشود؛ بلکه یک مزیت برای کشور میزبان است.
در بحث اکوتوریسم، یکی از نکاتی که معمولا مورد توجه قرار میگیرد، اسکان و امکانات بهداشتی است. چطور میشود اسکان و امکانات بهداشتی گردشگران را به گونهای فراهم کرد که آسیب کمتری به طبیعت وارد شود؟ به نظر شما با توجه به وضعیت کنونی ایران، چه راهکارهایی را میتوان برای چنین موضوعی ارائه داد و تجربه شما دراینزمینه چیست؟
اصل سوم «بیانیه ریو» اعلام میکند که حق توسعه باید به نحوی اعمال شود تا به طور مساوی، نیازهای نسل کنونی و آینده را برای توسعه و حفظ محیط زیست برآورده کند. اگر میخواهیم برای امکانات اقامتی و زیستی گردشگران طبیعت اقدامی کنیم، لازم است توسعه پایدار را مبنا قرار دهیم. توجه به سازگاری با محیط زیست، تقویت پایداری بومشناختی، حفاظت از منابع طبیعی و امکانات خدادادی طبیعت باید لحاظ شود. برنامههای ویژه آموزشی برای حفاظت از محیط زیست و نیز برنامههای آموزشی با محوریت قوانین و مقرراتی که احترام و حفظ فرهنگ مردم منطقه و توسعه منابع اقتصادی جوامع محلی را مورد توجه قرار دهد باید در دستور کار قرار گیرد. یکی از نمونهها و تجربیاتی که در کشورهای دیگر وجود دارد، اکوهتلها هستند. اکوهتلها به عنوان مکانهای مسقف اقامتی گردشگران طبیعت، فراتر از کمپها و چادرهایی عمل میکنند که معمولا آنها را با خودشان به صحراها و مناطق دورافتاده میبرند؛ ولی متأسفانه این مورد در کشور ما مغفول مانده است. اکوهتلها باید بسیار نزدیک به طبیعت باشند. در راستای دستور کار جهانی کنفرانسهای متعدد محیطزیستی و گردشگری، زیرساختهای لازم برای
افزایش جذب گردشگران طبیعت که باید به وسیله اکوهتلها فراهم شود بدین شرح است: توجه به اصول و معیارهای توسعه پایدار و نیز ظرفیتها، تعریف شاخصها، صرفهجویی در عوامل مصرف انرژی و همینطور بازیافت پسماندهای خشک، بهرهبردن از شیرهای آب خودکار، استفاده از انرژی خورشیدی و بهرهگیری از مصالح طبیعی تا نیاز نباشد هتلهای پنجستاره با استانداردهای شهرهای بزرگ یا شهرهای تاریخی را به دل طبیعت ببریم. یک نمونه جالب ژئوپارک لنکاوی در کشور مالزی است. 99 جزیره به قدمت 340 میلیون سال در میان صخرههای مربوط به دوران پالئوزوئیک به صورت یک روستا ساماندهی شدهاند و کلبههای آن از الوارهای چوبی ساخته شده که به شکل روستایی و کاملا طبیعی هستند. نمونه دیگر، اکوهتلهای بالی در اندونزیاند. در آنجا هم با توجه به جنگلهای نی خیزران بسیار انبوه، تمام کلبهها و اکوهتلها از نی ساخته شده و کاملا هماهنگ با طبیعت آنجاست که تجربه منحصربهفرد و جذابی را برای اکوتوریستها به ارمغان میآورد.
در زمینه اکوهتلسازی باید چه ملاکها و معیارهایی را در نظر گرفت و آیا میشود هتلها را به شکلی درآورد که در جذب بومگردان مؤثر باشند؟
راهکار موردنظر ما به عنوان متخصصان محیط زیست و گردشگری طبیعت این است که بتوانیم هتلها و اماکن اقامتیمان را با بیشترین نزدیکی به هریک از مناطق طبیعی طراحی کنیم. اگر ما هتلهای همگام با طبیعت را در جنگلهای هیرکانی و مناطق همجوار آن در شمال ایران تعبیه کنیم، این هتلها بیشک باید مشابه کلبههای روستایی باشند. چون گردشگر طبیعی از زندگی در کلبههای روستایی بسیار لذت میبرد. اگر در مناطق آذربایجان و کوههای سختگذر کندوان، روستای کندوان را داریم، یک گردشگر طبیعت لذت میبرد که در خانههایی کندهشده در دل صخرهها اقامتگزیند. به عنوان نمونه کاروانسراهای عباسی در مناطق کویری که با دقت و ظرافت هرچهتمامتر از طرف شاهعباس بزرگ به تعداد 999 عدد ساخته شده، یکی از نمونههایی است که در هر منطقه با استفاده از امکانات طبیعی نزدیکترین اقامتگاههای همگام با طبیعت برای گردشگران تدارک دیده شده است.
جنبههای محیطزیستی و نفعرسانی به جوامع محلی در اکوتوریسم ایران چقدر مورد توجه قرار گرفته است؟
شوربختانه در کشورمان کمترین توجهی به سودرسانی اقتصادی به جوامع محلی نمیشود؛ یعنی منافع اقتصادی بیشتر تورها ایجاب میکند حداکثر بهرهبرداری را از طبیعت منطقه انجام دهند؛ اما کوچکترین بازخوردی را برای جوامع میزبان به همراه نداشته باشند، درصورتیکه در تعریف جهانی جامعه اکوتوریسم آمده است که شرکتها و نهادهای اقتصادی که در اکوتوریسم فعال هستند، حتما باید منافع اقتصادی جوامع میزبان و محلی را در نظر بگیرند. اگر این اتفاق نیفتد، همان بلایی بر سر گردشگری طبیعی ما میآید که در بادابسورت شاهد بودیم. در بادابسورت ساری، چشمههای بسیار زیبای رنگی و طبقهطبقه طبیعی آبهای معدنی قرار داشتند. متأسفانه بلافاصله پس از رسانهایشدن وجود چنین چشمههایی، هجوم جمعیت و تورهای گردشگری سبب شد تا این طبیعت بکر بدون توجه به ظرفیت اکولوژیکش مورد تاختوتاز و نابودی قرار گیرد. این نابودی به دست گردشگران و تورلیدرهای ناآگاه و حتی جوامع بومی رخ داد که تصور میکردند این جواهر طبیعی را میتوانند مورد استفاده شخصی قرار دهند و همان بلایی که بر سر طبیعت و تاریخ جیرفت آمد، در مقیاسی کوچکتر برای بادابسورت رخ داد. از مثال فوق این نتیجه
حاصل میشود که ما در کشورمان هیچگونه توجهی به بهرهبرداری مثبت، آموزنده، حسابشده، سازنده و پایدار از طبیعت نداریم.
دوباره بر ملاحظاتی تأکید میکنم که در بومگردی باید مورد توجه قرار گیرد. مقولههای سازگاری با محیط زیست، پایداری و مدیریت منابع طبیعی، برنامههای آموزشی، احترام به فرهنگ جوامع بومی، حمایت و حفاظت از تنوع بومی هریک از مناطق، درک و فهم حداکثری محیط زیست از سوی تورگردانان و گردشگران طبیعت باید لحاظ شود. مقوله سودمندی جوامع محلی از منافع اقتصادی ناشی از اکوتوریسم بیشک در حفاظت و پاسداشت بهینه امکانات خدادادی طبیعی بر مبنای توسعه پایدار مؤثر است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.