|

غافل از بوم‌گردشگری

فرداد احمدی.روزنامه‌نگار

صنعت گردشگری به عنوان بزرگ‌ترین صنعت اشتغال‌زا در سطح جهان می‌تواند نقش درخور‌توجهی در مسئله بی‌کاری کشورمان داشته باشد و در بین انواع مختلف گردشگری، اکوتوریسم یکی از رو به رشدترین آنهاست. پیش‌بینی می‌شود این بخش در آینده، رشدی 10 الی 30 درصدی را تجربه کند و سهم بوم‌گردشگران از هفت درصد به 20 درصدِ کل گردشگران ارتقا یابد. از سوی دیگر، مطابق آمار سازمان جهانی، ایران در زمره 10 کشور نخست جهان از نظر جاذبه‌های گردشگری و دارای یکی از متنوع‌ترین امکانات طبیعی و آب‌وهوایی است.
فقط با کنار هم قراردادن این چند مقدمه‌ ساده می‌توان دریافت که بوم‌گردشگری تا چه حد جا برای شکوفایی در ایران دارد و تا چه حد مغفول مانده است. ایران تنها 0.09 درصد از تعداد گردشگران و 0.06 از درآمدهای حاصل از گردشگری را در جهان به خود اختصاص داده است که اکوتوریسم سهم بسیار اندکی از آن دارد. این در حالی است که کویرهای ایران با نمایش وسعت پهنه‌ آسمان‌شان و شب‌هایی پر از ستاره‌های درخشان، رشته‌کوه‌های البرز و زاگرس با قله‌های بلند و پوشیده از برف، جنگل‌های شمال که در زمره‌ سرمایه‌های زیستی دنیا قرار می‌گیرند و چشمه‌های آب‌های معدنی با خواص درمانی متنوع همراه با آب و هوای چهار فصل ایران، قدرت بسیار بالایی برای جذب اکوتوریست دارند. در کنار تمام این امکانات طبیعی، تنوع فرهنگی موجود در ایران نیز پتانسیل بهره‌برداری زیادی در اکوتوریسم دارد؛ برای نمونه می‌توان از آداب و رسوم عشایر بختیاری و قشقایی در سرزمین‌مان نام برد که هر گردشگری را مسحور خود می‌کند. علاوه بر آن، روستاهای منحصربه‌فردی مثل کندوان که تنها روستای سنگی در حال سکونت جهان است، ابیانه با فرهنگ و آداب و رسوم اصیل مردمش، قمصر کاشان که در فصول گلاب‌گیری از زیبایی وصف‌ناپذیری برخوردار است و... سرمایه‌های قابل بهره‌برداری گردشگری اکوتوریستی محسوب می‌شوند. اکوتوریسم به معنای سفر تفریحی و آموزنده به مناطق طبیعی و بکر یا جوامع محلی، با رعایت ضوابطی نظیر مسئولیت در قبال محیط زیست، فهم بهتر آن و کمک به اقتصاد مردم بومی است. مفاهیم «اکوتوریسم» و «توسعه‌ پایدار» با هم پیوند ناگسستنی دارند و استفاده‌ پایدار از محیط، تلاش برای نگهداری منابع طبیعی ملی و آموزش مردم منطقه و نیز گردشگران در برخورد با طبیعت از اهداف آن است. اما امروزه در ایران بیشتر شاهد طبیعت‌گردی هستیم تا اکوتوریسم. وجه تمایز اکوتوریسم از طبیعت‌گردی در مسئولیت‌پذیری گردشگران و میزبانان در قبال محیط زیست و فرهنگ‌های بومی است. حال آنکه در طبیعت‌گردی صرفا حضور در طبیعت کانون توجه قرار می‌گیرد. توجه اکوتوریسم به محیط زیست و فرهنگ بومی جامعه‌ میزبان از دو جهت برای ما ایرانیان اهمیت دارد: نخستین وجه یعنی توجه به محیط زیست از آن رو مهم است که متأسفانه در کشورمان معیارهای زیست‌محیطی نادیده‌ گرفته شده‌اند و سرمایه‌های زیست‌محیطی‌مان به دلیل ‌توجه‌نکرن مردم و مسئولان، رو به ‌نابودی می‌روند. مثال گویای این امر، خشک‌شدن دریاچه ارومیه است که عنوان بزرگ‌ترین دریاچه‌ آب شور جهان را با خود یدک می‌کشد. این دریاچه که محل اقامت انواع پرندگان مهاجر در فصول مختلف سال و زیستگاه انحصاری یک گونه آبزی به نام «آرتیمیا ارومیان» است، پتانسیل زیادی برای جذب بوم‌گردان دارد؛ ولی متأسفانه با سدسازی‌های بی‌رویه بر رودهای اطراف که با انگیزه کشاورزی صورت گرفته است، شاهد خشک‌شدن و ازبین‌رفتن زیست‌بوم آن هستیم. با یک محاسبه ساده می‌توان دریافت در صورت توجه مسئولان و توجیه‌شدن مردم منطقه، درآمدزایی حاصل از اکوتوریسم می‌تواند به‌مراتب بیشتر از کشاورزی باشد و محیط زیست نیز تخریب نمی‌شود. دومین وجه یعنی حفظ و تقویت فرهنگ جامعه‌ میزبان ازاین‌رو مهم است که مدرنیسم و صنعتی‌شدن منجر به یکسان‌سازی فرهنگی می‌شود که یکی از جنبه‌های منفی آن است. با توجه به اینکه پیشرفت مدرنیسم در کشورمان هنوز به آن درجه نرسیده است که فرهنگ‌های روستایی و عشایری‌مان را تحت‌الشعاع قرار دهد، با توسعه بوم‌گردشگری، این اجتماعات محلی فرصت پیدا می‌کنند هم هویت‌های خاص خود را حفظ کنند و هم منابع اقتصادی جدیدی برای خود دست‌و‌پا کنند. گسترش زندگی شهری و صنعتی‌شدن، همراه با انواع آلودگی‌های زمین و آب‌‌هوا را می‌توان یکی از عوامل مهم و مؤثر بر توجه روزافزون گردشگران به اکوتوریسم دانست. علاوه بر عوامل مذکور، کاهش کیفیت و طعم محصولات کشاورزی به دلیل بهره‌برداری صنعتی‌شده از زمین‌های کشاورزی و نیز افزایش سرسام‌آور سرعت زندگی در دوران معاصر نیز مسببان دورماندن انسان امروزی از طبیعت و غریبه‌شدن با آن هستند که نتیجه این غریبی چیزی جز گریز به طبیعت با نوعی حس نوستالژی نخواهد بود.

صنعت گردشگری به عنوان بزرگ‌ترین صنعت اشتغال‌زا در سطح جهان می‌تواند نقش درخور‌توجهی در مسئله بی‌کاری کشورمان داشته باشد و در بین انواع مختلف گردشگری، اکوتوریسم یکی از رو به رشدترین آنهاست. پیش‌بینی می‌شود این بخش در آینده، رشدی 10 الی 30 درصدی را تجربه کند و سهم بوم‌گردشگران از هفت درصد به 20 درصدِ کل گردشگران ارتقا یابد. از سوی دیگر، مطابق آمار سازمان جهانی، ایران در زمره 10 کشور نخست جهان از نظر جاذبه‌های گردشگری و دارای یکی از متنوع‌ترین امکانات طبیعی و آب‌وهوایی است.
فقط با کنار هم قراردادن این چند مقدمه‌ ساده می‌توان دریافت که بوم‌گردشگری تا چه حد جا برای شکوفایی در ایران دارد و تا چه حد مغفول مانده است. ایران تنها 0.09 درصد از تعداد گردشگران و 0.06 از درآمدهای حاصل از گردشگری را در جهان به خود اختصاص داده است که اکوتوریسم سهم بسیار اندکی از آن دارد. این در حالی است که کویرهای ایران با نمایش وسعت پهنه‌ آسمان‌شان و شب‌هایی پر از ستاره‌های درخشان، رشته‌کوه‌های البرز و زاگرس با قله‌های بلند و پوشیده از برف، جنگل‌های شمال که در زمره‌ سرمایه‌های زیستی دنیا قرار می‌گیرند و چشمه‌های آب‌های معدنی با خواص درمانی متنوع همراه با آب و هوای چهار فصل ایران، قدرت بسیار بالایی برای جذب اکوتوریست دارند. در کنار تمام این امکانات طبیعی، تنوع فرهنگی موجود در ایران نیز پتانسیل بهره‌برداری زیادی در اکوتوریسم دارد؛ برای نمونه می‌توان از آداب و رسوم عشایر بختیاری و قشقایی در سرزمین‌مان نام برد که هر گردشگری را مسحور خود می‌کند. علاوه بر آن، روستاهای منحصربه‌فردی مثل کندوان که تنها روستای سنگی در حال سکونت جهان است، ابیانه با فرهنگ و آداب و رسوم اصیل مردمش، قمصر کاشان که در فصول گلاب‌گیری از زیبایی وصف‌ناپذیری برخوردار است و... سرمایه‌های قابل بهره‌برداری گردشگری اکوتوریستی محسوب می‌شوند. اکوتوریسم به معنای سفر تفریحی و آموزنده به مناطق طبیعی و بکر یا جوامع محلی، با رعایت ضوابطی نظیر مسئولیت در قبال محیط زیست، فهم بهتر آن و کمک به اقتصاد مردم بومی است. مفاهیم «اکوتوریسم» و «توسعه‌ پایدار» با هم پیوند ناگسستنی دارند و استفاده‌ پایدار از محیط، تلاش برای نگهداری منابع طبیعی ملی و آموزش مردم منطقه و نیز گردشگران در برخورد با طبیعت از اهداف آن است. اما امروزه در ایران بیشتر شاهد طبیعت‌گردی هستیم تا اکوتوریسم. وجه تمایز اکوتوریسم از طبیعت‌گردی در مسئولیت‌پذیری گردشگران و میزبانان در قبال محیط زیست و فرهنگ‌های بومی است. حال آنکه در طبیعت‌گردی صرفا حضور در طبیعت کانون توجه قرار می‌گیرد. توجه اکوتوریسم به محیط زیست و فرهنگ بومی جامعه‌ میزبان از دو جهت برای ما ایرانیان اهمیت دارد: نخستین وجه یعنی توجه به محیط زیست از آن رو مهم است که متأسفانه در کشورمان معیارهای زیست‌محیطی نادیده‌ گرفته شده‌اند و سرمایه‌های زیست‌محیطی‌مان به دلیل ‌توجه‌نکرن مردم و مسئولان، رو به ‌نابودی می‌روند. مثال گویای این امر، خشک‌شدن دریاچه ارومیه است که عنوان بزرگ‌ترین دریاچه‌ آب شور جهان را با خود یدک می‌کشد. این دریاچه که محل اقامت انواع پرندگان مهاجر در فصول مختلف سال و زیستگاه انحصاری یک گونه آبزی به نام «آرتیمیا ارومیان» است، پتانسیل زیادی برای جذب بوم‌گردان دارد؛ ولی متأسفانه با سدسازی‌های بی‌رویه بر رودهای اطراف که با انگیزه کشاورزی صورت گرفته است، شاهد خشک‌شدن و ازبین‌رفتن زیست‌بوم آن هستیم. با یک محاسبه ساده می‌توان دریافت در صورت توجه مسئولان و توجیه‌شدن مردم منطقه، درآمدزایی حاصل از اکوتوریسم می‌تواند به‌مراتب بیشتر از کشاورزی باشد و محیط زیست نیز تخریب نمی‌شود. دومین وجه یعنی حفظ و تقویت فرهنگ جامعه‌ میزبان ازاین‌رو مهم است که مدرنیسم و صنعتی‌شدن منجر به یکسان‌سازی فرهنگی می‌شود که یکی از جنبه‌های منفی آن است. با توجه به اینکه پیشرفت مدرنیسم در کشورمان هنوز به آن درجه نرسیده است که فرهنگ‌های روستایی و عشایری‌مان را تحت‌الشعاع قرار دهد، با توسعه بوم‌گردشگری، این اجتماعات محلی فرصت پیدا می‌کنند هم هویت‌های خاص خود را حفظ کنند و هم منابع اقتصادی جدیدی برای خود دست‌و‌پا کنند. گسترش زندگی شهری و صنعتی‌شدن، همراه با انواع آلودگی‌های زمین و آب‌‌هوا را می‌توان یکی از عوامل مهم و مؤثر بر توجه روزافزون گردشگران به اکوتوریسم دانست. علاوه بر عوامل مذکور، کاهش کیفیت و طعم محصولات کشاورزی به دلیل بهره‌برداری صنعتی‌شده از زمین‌های کشاورزی و نیز افزایش سرسام‌آور سرعت زندگی در دوران معاصر نیز مسببان دورماندن انسان امروزی از طبیعت و غریبه‌شدن با آن هستند که نتیجه این غریبی چیزی جز گریز به طبیعت با نوعی حس نوستالژی نخواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.