ارمغان گردشگری
حمید ضرغامبروجنی.عضو هیأتعلمی دانشگاه علامه طباطبایی
گردشگری به عنوان یک محصول و صنعت خدمتگرا، قادر است مزایا و اثرات گستردهای برای اقتصاد و جامعه به ارمغان آورد. گردشگری میتواند در دستیابی به اهداف توسعه هزاره(MDGs) بهویژه بخشی که به کاهش فقر، حفظ محیط زیست، ایجاد فرصتهای شغلی برای زنان، جوامع بومی و افراد جوان مربوط میشود کمک کند. علاوه بر این، میتواند یک منبع درآمد (درآمد ارز خارجی، درآمد مالیاتی) برای دولت بوده و به دلیل اثر تکاثری، فرصتهايی برای توسعه اقتصادی محلی فراهم کند. صنایع مستقیم، بالادست و پاییندست درگیر در فعالیتهای گردشگری از پتانسیل ایجاد ارتباط بخشی و فرصتهای اقتصادی محلی برخوردارند. گردشگری بومگردی (اکوتوریسم)؛ گردشگری پزشکی، بهداشت و سلامتی و بازنشستگی؛ گردشگری همایش، مشوقی، کنوانسیون و نمایشگاهی(MICE)؛ ماجراجویی، شکار و ورزش؛ سرگرمی و اوقات فراغت؛ گردشگری مذهبی؛ گردشگری فرهنگی و میراث را میتوان به عنوان زیربخشهای عمده قابل توسعه گردشگری کشور نام برد.از منظر منافع اجتماعی و اقتصادی، سرمایهگذاری مردم بومی در فرصتهای گردشگری ضروری است. یکی از نهادهای مهمی که نقش کلیدی برای دستیابی به این موفقیت دارد واحدهای دولتی محلی است.
این نهادها میتوانند زیرساختهای ایدهآل، سیاستها و روشهای برنامهریزی برای بهحداکثررساندن سود جوامع را فراهم کنند. کارگزاریها نقش عمدهای در توسعه جامعه، ارتباط بین مردم و دولت، رسیدگی به مشکلات، نگرانیهای مردم محلی، اجرای سیاستها و نفوذ بر جوامع خود دارا هستند. کارگزاریهای محلی واسطه عملیسازی چارچوب سیاستها و مصوبات دولت (که در هر جامعهای برای ایجاد یک نتیجه مفید، منحصربهفرد است) به شمار میروند.
برای آنکه گردشگری بتواند در دستیابی به رفاه و ثبات جامعه به طور مؤثر ایفای نقش کند، سه حوزه اصلی آن (جوامع میزبان، دولتهای میزبان و سهامداران خارجی) باید اقدامات زیر را پیگیری کنند:
جوامع میزبان باید مزیتهای رقابتی خود را ارتقا بخشند، ارائه خدمات را بهبود دهند و از فرهنگ و محیط زیست خود محافظت کنند.
دولتهای میزبان باید راهبردهای حمایتی و مقررات لازم را تدوین و اجرا کنند، تنگناها را شناسايی و حذف کنند، از استانداردهای شناختهشده بینالمللی تبعیت كنند.
سهامداران خارجی باید گردشگری را به عنوان یک نیروی اقتصادی ماندگار تلقی و سرمایهگذاری مستقیم در این بخش را در اولویت قرار داده، انتقال دانش و فناوری مربوط به آن را تسهیل کنند.
اگر گردشگری بخواهد به پتانسیل کامل خود به عنوان نیرویی برای ترویج صلح و رفاه اقتصادی- اجتماعی، تحقق بخشد لازم است مقابله با چالشهای متعددی را مدنظر قرار دهد:
1- اثر همسایه ناخوشایند: مطالعات و شواهد بسیاری نشان میدهد که صلح و امنیت، پیششرط توسعه گردشگری هستند. گردشگران عموما ریسکگریزند و نمیخواهند تعطیلات خود را با احساس نگرانی و ناایمنی شخصی، یا نگرانی از سرقت وسایل خود سپری کنند. کشورهای درحالتوسعه که خواهان صنعت گردشگری موفق هستند باید با بیثباتی داخلی مقابله کرده، محیطی امن برای بهرهگیری از پتانسیل بازدیدکنندگان ایجاد کنند. متأسفانه، ناآرامی و بیثباتی در کشورهای همسایه نیز برای سفر به مقصدهای بالقوه گردشگری کشور بازدارنده است.
2- سرمایهگذاری: تأسیسات مناسب زیرساخت، پیششرط دیگری برای توسعه صنعت گردشگری کشور به شمار میرود. اولویتبندی سرمایهگذاری برای توسعه جادهها، فرودگاهها، هتلها، و تسهیلات تفریحی موردنیاز برای جذب بازدیدکننده یک ضرورت است. سرمایهگذاری برای ظرفیتسازی نیروی انسانی نیز به همان اندازه اهمیت دارد. جوامع محلی برای پذیرش میهمانان خارجی نیاز به آموزشهای مختص کار در صنعت ميهماننوازی بینالمللی دارند. رانندگان محلی در خدمت گردشگری باید استانداردهای ایمنی سختتری را به کار گیرند. از کارکنان صنعت هتل انتظار میرود از آگاهی فرهنگی بیشتری برخوردار بوده، نسبت به انتظارات و حساسیتهای میهمانان اطلاعات کافی داشته و درخصوص درک تفاوتهای فرهنگی آموزش دیده باشند.
3- قوانین و استانداردها: گردشگری نیاز به تدوین و تبعیت سختگیرانه از قوانین و مقررات دارد تا بتواند منافع جوامع محلی را تأمین و از اجحاف به آنان جلوگیری کند. قوانین باید از اجرای طرحهای توسعه بیرویه گردشگری که موجب آسیب به محیط زیست میشود ممانعت کرده، مانع خسارت به زمین، اموال، و معیشت جوامع محلی شود. اما اجرای مؤثر قوانین نیازمند حضور نهادهای قوی و مؤثر در سطوح ملی و محلی است.
4- نظارت راهبردی: گردشگری نمیتواند یک بخش پررونق اقتصادی کشور باشد، بدون آنکه از هدایت کارآمد دولتی برخوردار باشد. بسیاری از مقصدها به دلیل ضعف استراتژی، سیاستگذاری ناکارآمد و آموزش نارسا نهتنها قادر به بهرهوری مطلوب از استعدادهای خود نشدهاند؛ بلکه زمینههای موجود را نیز از بین بردهاند.
بههرحال گردشگری یک صنعت جهانی پرقدرت برای ایجاد تحول (فرهنگی و اقتصادی) در کشورهای درحالتوسعه است. تحولاتی که هم جنبه مثبت دارد و هم جنبه منفی و این بستگی به درایت متولیان و برنامهریزان بخش دارد.
گردشگری به عنوان یک محصول و صنعت خدمتگرا، قادر است مزایا و اثرات گستردهای برای اقتصاد و جامعه به ارمغان آورد. گردشگری میتواند در دستیابی به اهداف توسعه هزاره(MDGs) بهویژه بخشی که به کاهش فقر، حفظ محیط زیست، ایجاد فرصتهای شغلی برای زنان، جوامع بومی و افراد جوان مربوط میشود کمک کند. علاوه بر این، میتواند یک منبع درآمد (درآمد ارز خارجی، درآمد مالیاتی) برای دولت بوده و به دلیل اثر تکاثری، فرصتهايی برای توسعه اقتصادی محلی فراهم کند. صنایع مستقیم، بالادست و پاییندست درگیر در فعالیتهای گردشگری از پتانسیل ایجاد ارتباط بخشی و فرصتهای اقتصادی محلی برخوردارند. گردشگری بومگردی (اکوتوریسم)؛ گردشگری پزشکی، بهداشت و سلامتی و بازنشستگی؛ گردشگری همایش، مشوقی، کنوانسیون و نمایشگاهی(MICE)؛ ماجراجویی، شکار و ورزش؛ سرگرمی و اوقات فراغت؛ گردشگری مذهبی؛ گردشگری فرهنگی و میراث را میتوان به عنوان زیربخشهای عمده قابل توسعه گردشگری کشور نام برد.از منظر منافع اجتماعی و اقتصادی، سرمایهگذاری مردم بومی در فرصتهای گردشگری ضروری است. یکی از نهادهای مهمی که نقش کلیدی برای دستیابی به این موفقیت دارد واحدهای دولتی محلی است.
این نهادها میتوانند زیرساختهای ایدهآل، سیاستها و روشهای برنامهریزی برای بهحداکثررساندن سود جوامع را فراهم کنند. کارگزاریها نقش عمدهای در توسعه جامعه، ارتباط بین مردم و دولت، رسیدگی به مشکلات، نگرانیهای مردم محلی، اجرای سیاستها و نفوذ بر جوامع خود دارا هستند. کارگزاریهای محلی واسطه عملیسازی چارچوب سیاستها و مصوبات دولت (که در هر جامعهای برای ایجاد یک نتیجه مفید، منحصربهفرد است) به شمار میروند.
برای آنکه گردشگری بتواند در دستیابی به رفاه و ثبات جامعه به طور مؤثر ایفای نقش کند، سه حوزه اصلی آن (جوامع میزبان، دولتهای میزبان و سهامداران خارجی) باید اقدامات زیر را پیگیری کنند:
جوامع میزبان باید مزیتهای رقابتی خود را ارتقا بخشند، ارائه خدمات را بهبود دهند و از فرهنگ و محیط زیست خود محافظت کنند.
دولتهای میزبان باید راهبردهای حمایتی و مقررات لازم را تدوین و اجرا کنند، تنگناها را شناسايی و حذف کنند، از استانداردهای شناختهشده بینالمللی تبعیت كنند.
سهامداران خارجی باید گردشگری را به عنوان یک نیروی اقتصادی ماندگار تلقی و سرمایهگذاری مستقیم در این بخش را در اولویت قرار داده، انتقال دانش و فناوری مربوط به آن را تسهیل کنند.
اگر گردشگری بخواهد به پتانسیل کامل خود به عنوان نیرویی برای ترویج صلح و رفاه اقتصادی- اجتماعی، تحقق بخشد لازم است مقابله با چالشهای متعددی را مدنظر قرار دهد:
1- اثر همسایه ناخوشایند: مطالعات و شواهد بسیاری نشان میدهد که صلح و امنیت، پیششرط توسعه گردشگری هستند. گردشگران عموما ریسکگریزند و نمیخواهند تعطیلات خود را با احساس نگرانی و ناایمنی شخصی، یا نگرانی از سرقت وسایل خود سپری کنند. کشورهای درحالتوسعه که خواهان صنعت گردشگری موفق هستند باید با بیثباتی داخلی مقابله کرده، محیطی امن برای بهرهگیری از پتانسیل بازدیدکنندگان ایجاد کنند. متأسفانه، ناآرامی و بیثباتی در کشورهای همسایه نیز برای سفر به مقصدهای بالقوه گردشگری کشور بازدارنده است.
2- سرمایهگذاری: تأسیسات مناسب زیرساخت، پیششرط دیگری برای توسعه صنعت گردشگری کشور به شمار میرود. اولویتبندی سرمایهگذاری برای توسعه جادهها، فرودگاهها، هتلها، و تسهیلات تفریحی موردنیاز برای جذب بازدیدکننده یک ضرورت است. سرمایهگذاری برای ظرفیتسازی نیروی انسانی نیز به همان اندازه اهمیت دارد. جوامع محلی برای پذیرش میهمانان خارجی نیاز به آموزشهای مختص کار در صنعت ميهماننوازی بینالمللی دارند. رانندگان محلی در خدمت گردشگری باید استانداردهای ایمنی سختتری را به کار گیرند. از کارکنان صنعت هتل انتظار میرود از آگاهی فرهنگی بیشتری برخوردار بوده، نسبت به انتظارات و حساسیتهای میهمانان اطلاعات کافی داشته و درخصوص درک تفاوتهای فرهنگی آموزش دیده باشند.
3- قوانین و استانداردها: گردشگری نیاز به تدوین و تبعیت سختگیرانه از قوانین و مقررات دارد تا بتواند منافع جوامع محلی را تأمین و از اجحاف به آنان جلوگیری کند. قوانین باید از اجرای طرحهای توسعه بیرویه گردشگری که موجب آسیب به محیط زیست میشود ممانعت کرده، مانع خسارت به زمین، اموال، و معیشت جوامع محلی شود. اما اجرای مؤثر قوانین نیازمند حضور نهادهای قوی و مؤثر در سطوح ملی و محلی است.
4- نظارت راهبردی: گردشگری نمیتواند یک بخش پررونق اقتصادی کشور باشد، بدون آنکه از هدایت کارآمد دولتی برخوردار باشد. بسیاری از مقصدها به دلیل ضعف استراتژی، سیاستگذاری ناکارآمد و آموزش نارسا نهتنها قادر به بهرهوری مطلوب از استعدادهای خود نشدهاند؛ بلکه زمینههای موجود را نیز از بین بردهاند.
بههرحال گردشگری یک صنعت جهانی پرقدرت برای ایجاد تحول (فرهنگی و اقتصادی) در کشورهای درحالتوسعه است. تحولاتی که هم جنبه مثبت دارد و هم جنبه منفی و این بستگی به درایت متولیان و برنامهریزان بخش دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.