|

ارمغان گردشگری

حمید ضرغام‌بروجنی.عضو هیأت‌علمی دانشگاه علامه طباطبایی

گردشگری به عنوان یک محصول و صنعت خدمت‏گرا، قادر است مزایا و اثرات گسترده‏ای برای اقتصاد و جامعه به ارمغان آورد. گردشگری ‏می‏تواند در دستیابی به اهداف توسعه هزاره(MDGs) به‌ویژه بخشی که به کاهش فقر، حفظ محیط زیست، ایجاد فرصت‏های شغلی برای زنان، جوامع بومی و افراد جوان مربوط می‏شود کمک کند. علاوه بر این، می‏تواند یک منبع درآمد (درآمد ارز خارجی، درآمد مالیاتی) برای دولت بوده و به دلیل اثر تکاثری، فرصت‏هايی برای توسعه اقتصادی محلی فراهم کند. صنایع مستقیم، بالادست و پایین‌دست درگیر در فعالیت‏های گردشگری از پتانسیل ایجاد ارتباط بخشی و فرصت‏های اقتصادی محلی برخوردارند. گردشگری بوم‏گردی (اکوتوریسم)؛ گردشگری پزشکی، بهداشت و سلامتی و بازنشستگی؛ گردشگری همایش، مشوقی، کنوانسیون‏ و نمایشگاهی(MICE)؛ ماجراجویی، شکار و ورزش؛ سرگرمی و اوقات فراغت؛ گردشگری مذهبی؛ گردشگری فرهنگی و میراث را می‏توان به عنوان زیربخش‏های عمده قابل توسعه گردشگری کشور نام برد.از منظر منافع اجتماعی و اقتصادی، سرمایه‏گذاری مردم بومی در فرصت‏های گردشگری ضروری است. یکی از نهادهای مهمی که نقش کلیدی برای دستیابی به این موفقیت دارد واحدهای دولتی محلی است. این نهادها می‏توانند زیرساخت‏های ایده‏آل، سیاست‏ها و روش‏های برنامه‏ریزی برای به‌حداکثر‌رساندن سود جوامع را فراهم کنند. کارگزاری‏ها نقش عمده‏ای در توسعه جامعه، ارتباط بین مردم و دولت، رسیدگی به مشکلات، نگرانی‏های مردم محلی، اجرای سیاست‏ها و نفوذ بر جوامع خود دارا هستند. کارگزاری‏های محلی واسطه عملی‏سازی چارچوب سیاست‏ها و مصوبات دولت (که در هر جامعه‏ای برای ایجاد یک نتیجه مفید، منحصربه‏فرد است) به شمار می‏روند.
برای آنکه گردشگری بتواند در دستیابی به رفاه و ثبات جامعه به طور مؤثر ایفای نقش کند، سه حوزه اصلی آن (جوامع میزبان، دولت‏های میزبان و سهامداران خارجی) باید اقدامات زیر را پیگیری کنند:
جوامع میزبان باید مزیت‏های رقابتی خود را ارتقا بخشند، ارائه خدمات را بهبود دهند و از فرهنگ و محیط زیست خود محافظت کنند.
دولت‏های میزبان باید راهبردهای حمایتی و مقررات لازم را تدوین و اجرا کنند، تنگناها را شناسايی و حذف کنند، از استانداردهای شناخته‌شده بین‏المللی تبعیت كنند.
سهامداران خارجی باید گردشگری را به عنوان یک نیروی اقتصادی ماندگار تلقی و سرمایه‌گذاری مستقیم در این بخش را در اولویت قرار داده، انتقال دانش و فناوری مربوط به آن را تسهیل کنند.
اگر گردشگری بخواهد به پتانسیل کامل خود به عنوان نیرویی برای ترویج صلح و رفاه اقتصادی- اجتماعی، تحقق بخشد لازم است مقابله با چالش‏های متعددی را مدنظر قرار دهد:
1- اثر همسایه ناخوشایند: مطالعات و شواهد بسیاری نشان ‏می‏دهد که صلح و امنیت، پیش‌شرط توسعه گردشگری هستند. گردشگران عموما ریسک‌گریزند و نمی‏خواهند تعطیلات خود را با احساس نگرانی و ناایمنی شخصی، یا نگرانی از سرقت وسایل خود سپری کنند. کشورهای درحال‌توسعه که خواهان صنعت گردشگری موفق هستند باید با بی‌ثباتی داخلی مقابله کرده، محیطی امن برای بهره‏گیری از پتانسیل بازدیدکنندگان ایجاد کنند. متأسفانه، ناآرامی و بی‌ثباتی در کشورهای همسایه نیز برای سفر به مقصدهای بالقوه گردشگری کشور بازدارنده است.
2- سرمایه‌گذاری: تأسیسات مناسب زیرساخت، پیش‌شرط دیگری برای توسعه صنعت گردشگری کشور به شمار می‏رود. اولویت‌بندی سرمایه‌گذاری برای توسعه جاده‏ها، فرودگاه‏ها، هتل‏ها، و تسهیلات تفریحی موردنیاز برای جذب بازدیدکننده یک ضرورت است. سرمایه‌گذاری برای ظرفیت‏سازی نیروی انسانی نیز به همان اندازه اهمیت دارد. جوامع محلی برای پذیرش میهمانان خارجی نیاز به آموزش‏های مختص کار در صنعت ميهمان‌نوازی بین‏المللی دارند. رانندگان محلی در خدمت گردشگری باید استانداردهای ایمنی سخت‏تری را به کار گیرند. از کارکنان صنعت هتل انتظار ‏می‏رود از آگاهی فرهنگی بیشتری برخوردار بوده، نسبت به انتظارات و حساسیت‏های میهمانان اطلاعات کافی داشته و درخصوص درک تفاوت‏های فرهنگی آموزش دیده باشند.
3- قوانین و استانداردها: گردشگری نیاز به تدوین و تبعیت سخت‏گیرانه از قوانین و مقررات دارد تا بتواند منافع جوامع محلی را تأمین و از اجحاف به آنان جلوگیری کند. قوانین باید از اجرای طرح‏های توسعه بی‏رویه گردشگری که موجب آسیب به محیط زیست می‏شود ممانعت کرده، مانع خسارت به زمین، اموال، و معیشت جوامع محلی شود. اما اجرای مؤثر قوانین نیازمند حضور نهادهای قوی و مؤثر در سطوح ملی و محلی است.
4- نظارت راهبردی: گردشگری نمی‏تواند یک بخش پررونق اقتصادی کشور باشد، بدون آنکه از هدایت کارآمد دولتی برخوردار باشد. بسیاری از مقصدها به دلیل ضعف استراتژی، سیاست‏گذاری ناکارآمد و آموزش نارسا نه‌تنها قادر به بهره‌وری مطلوب از استعداد‏های خود نشده‌اند؛ بلکه زمینه‏های موجود را نیز از بین برده‌اند.
به‌هرحال گردشگری یک صنعت جهانی پرقدرت برای ایجاد تحول (فرهنگی و اقتصادی) در کشورهای درحال‌توسعه است. تحولاتی که هم جنبه مثبت دارد و هم جنبه منفی و این بستگی به درایت متولیان و برنامه‏ریزان بخش دارد.

گردشگری به عنوان یک محصول و صنعت خدمت‏گرا، قادر است مزایا و اثرات گسترده‏ای برای اقتصاد و جامعه به ارمغان آورد. گردشگری ‏می‏تواند در دستیابی به اهداف توسعه هزاره(MDGs) به‌ویژه بخشی که به کاهش فقر، حفظ محیط زیست، ایجاد فرصت‏های شغلی برای زنان، جوامع بومی و افراد جوان مربوط می‏شود کمک کند. علاوه بر این، می‏تواند یک منبع درآمد (درآمد ارز خارجی، درآمد مالیاتی) برای دولت بوده و به دلیل اثر تکاثری، فرصت‏هايی برای توسعه اقتصادی محلی فراهم کند. صنایع مستقیم، بالادست و پایین‌دست درگیر در فعالیت‏های گردشگری از پتانسیل ایجاد ارتباط بخشی و فرصت‏های اقتصادی محلی برخوردارند. گردشگری بوم‏گردی (اکوتوریسم)؛ گردشگری پزشکی، بهداشت و سلامتی و بازنشستگی؛ گردشگری همایش، مشوقی، کنوانسیون‏ و نمایشگاهی(MICE)؛ ماجراجویی، شکار و ورزش؛ سرگرمی و اوقات فراغت؛ گردشگری مذهبی؛ گردشگری فرهنگی و میراث را می‏توان به عنوان زیربخش‏های عمده قابل توسعه گردشگری کشور نام برد.از منظر منافع اجتماعی و اقتصادی، سرمایه‏گذاری مردم بومی در فرصت‏های گردشگری ضروری است. یکی از نهادهای مهمی که نقش کلیدی برای دستیابی به این موفقیت دارد واحدهای دولتی محلی است. این نهادها می‏توانند زیرساخت‏های ایده‏آل، سیاست‏ها و روش‏های برنامه‏ریزی برای به‌حداکثر‌رساندن سود جوامع را فراهم کنند. کارگزاری‏ها نقش عمده‏ای در توسعه جامعه، ارتباط بین مردم و دولت، رسیدگی به مشکلات، نگرانی‏های مردم محلی، اجرای سیاست‏ها و نفوذ بر جوامع خود دارا هستند. کارگزاری‏های محلی واسطه عملی‏سازی چارچوب سیاست‏ها و مصوبات دولت (که در هر جامعه‏ای برای ایجاد یک نتیجه مفید، منحصربه‏فرد است) به شمار می‏روند.
برای آنکه گردشگری بتواند در دستیابی به رفاه و ثبات جامعه به طور مؤثر ایفای نقش کند، سه حوزه اصلی آن (جوامع میزبان، دولت‏های میزبان و سهامداران خارجی) باید اقدامات زیر را پیگیری کنند:
جوامع میزبان باید مزیت‏های رقابتی خود را ارتقا بخشند، ارائه خدمات را بهبود دهند و از فرهنگ و محیط زیست خود محافظت کنند.
دولت‏های میزبان باید راهبردهای حمایتی و مقررات لازم را تدوین و اجرا کنند، تنگناها را شناسايی و حذف کنند، از استانداردهای شناخته‌شده بین‏المللی تبعیت كنند.
سهامداران خارجی باید گردشگری را به عنوان یک نیروی اقتصادی ماندگار تلقی و سرمایه‌گذاری مستقیم در این بخش را در اولویت قرار داده، انتقال دانش و فناوری مربوط به آن را تسهیل کنند.
اگر گردشگری بخواهد به پتانسیل کامل خود به عنوان نیرویی برای ترویج صلح و رفاه اقتصادی- اجتماعی، تحقق بخشد لازم است مقابله با چالش‏های متعددی را مدنظر قرار دهد:
1- اثر همسایه ناخوشایند: مطالعات و شواهد بسیاری نشان ‏می‏دهد که صلح و امنیت، پیش‌شرط توسعه گردشگری هستند. گردشگران عموما ریسک‌گریزند و نمی‏خواهند تعطیلات خود را با احساس نگرانی و ناایمنی شخصی، یا نگرانی از سرقت وسایل خود سپری کنند. کشورهای درحال‌توسعه که خواهان صنعت گردشگری موفق هستند باید با بی‌ثباتی داخلی مقابله کرده، محیطی امن برای بهره‏گیری از پتانسیل بازدیدکنندگان ایجاد کنند. متأسفانه، ناآرامی و بی‌ثباتی در کشورهای همسایه نیز برای سفر به مقصدهای بالقوه گردشگری کشور بازدارنده است.
2- سرمایه‌گذاری: تأسیسات مناسب زیرساخت، پیش‌شرط دیگری برای توسعه صنعت گردشگری کشور به شمار می‏رود. اولویت‌بندی سرمایه‌گذاری برای توسعه جاده‏ها، فرودگاه‏ها، هتل‏ها، و تسهیلات تفریحی موردنیاز برای جذب بازدیدکننده یک ضرورت است. سرمایه‌گذاری برای ظرفیت‏سازی نیروی انسانی نیز به همان اندازه اهمیت دارد. جوامع محلی برای پذیرش میهمانان خارجی نیاز به آموزش‏های مختص کار در صنعت ميهمان‌نوازی بین‏المللی دارند. رانندگان محلی در خدمت گردشگری باید استانداردهای ایمنی سخت‏تری را به کار گیرند. از کارکنان صنعت هتل انتظار ‏می‏رود از آگاهی فرهنگی بیشتری برخوردار بوده، نسبت به انتظارات و حساسیت‏های میهمانان اطلاعات کافی داشته و درخصوص درک تفاوت‏های فرهنگی آموزش دیده باشند.
3- قوانین و استانداردها: گردشگری نیاز به تدوین و تبعیت سخت‏گیرانه از قوانین و مقررات دارد تا بتواند منافع جوامع محلی را تأمین و از اجحاف به آنان جلوگیری کند. قوانین باید از اجرای طرح‏های توسعه بی‏رویه گردشگری که موجب آسیب به محیط زیست می‏شود ممانعت کرده، مانع خسارت به زمین، اموال، و معیشت جوامع محلی شود. اما اجرای مؤثر قوانین نیازمند حضور نهادهای قوی و مؤثر در سطوح ملی و محلی است.
4- نظارت راهبردی: گردشگری نمی‏تواند یک بخش پررونق اقتصادی کشور باشد، بدون آنکه از هدایت کارآمد دولتی برخوردار باشد. بسیاری از مقصدها به دلیل ضعف استراتژی، سیاست‏گذاری ناکارآمد و آموزش نارسا نه‌تنها قادر به بهره‌وری مطلوب از استعداد‏های خود نشده‌اند؛ بلکه زمینه‏های موجود را نیز از بین برده‌اند.
به‌هرحال گردشگری یک صنعت جهانی پرقدرت برای ایجاد تحول (فرهنگی و اقتصادی) در کشورهای درحال‌توسعه است. تحولاتی که هم جنبه مثبت دارد و هم جنبه منفی و این بستگی به درایت متولیان و برنامه‏ریزان بخش دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.