داستاني از کورش اسدی
باغچه شهریور
منطقهای که خانواده در آن زندگی میکرد ترکیبی بود از چند خانه سازمانی و دانشسرا و خانههای قوطیکبریتی شهرداری و یک زمین خاکی بزرگ که در قسمتی از آن دو دروازه چوبی برای فوتبالِ گلبزرگ بود و جای بازی تیمِ محله، و در قسمتی دیگر پستی بلندیهایی داشت که زمستانها پس از باران با چند بار سُر خوردن عینِ آینه میشد و میشد یک زمین اسکی گِلی که بچهها با سینی و پلیت و هر چیز صافی که دستشان میآمد در آن غلت میزدند. اولِ زمینِ خاکی، جاده اصلی بود که یک سمتش به آخر شهر و قبرستان میرفت و یک سمتش به مرکز شهر. این سوی خیابان بود. یک کوچه آسفالته بود با یک ردیف خانه سازمانی. خانهها با توری فلزی که میان شمشادها پیدا نبود از هم جدا میشد. هر خانه مال یک سازمان بود ــ سازمان آب و برق یا پیشاهنگی یا آموزشوپرورش و چی و چی.
خانواده این گزارش در خانه آموزشوپرورش مینشستند. مادر، معلم بود و پدر، بازنشسته و جز پسرِ نوجوانِ این داستان، دو برادر بزرگتر و خواهر، ازدواج کرده بودند رفته بودند دنبال زندگیشان. ولی خواهر چون آبستن بود و همین امروز و فردا بود که بزاید، در زمانِ این داستان، یعنی شهریور 59، همراه داماد چند روزی بود آمده بودند خانه پدر و مادر. خواهر اول صبحی دردش گرفته بود و مادر و داماد برده بودندش بیمارستان ولی تا بعدازظهر هنوز خبری ازشان نبود.
گرمای ظهر و شرجی گذشته بود و باغچه پشتی حالا سایه افتاده بود و پدر مثل هر عصر توی باغچه داشت به کرتهای گوجه و فلفل و سبزیاش میرسید. باغچه دو قسمت بود. یک قسمت همهاش علف هرز بود و میان علفها یک درخت کُنار. قسمت کوچکتر، همانی بود که پدر کرتبندی کرده بود. توریهای پشتِ خانه شمشاد نداشت و قشنگ میشد خانههای نوساز و کوچک شهرداری را دید. جز نوجوانِ ما، مربی و بیشتر بچههای تیمِ فوتبال از اهالی همین خانهها بودند. پسر هی داشت پابهپا میکرد تا زودتر برسد به سر تمرین. ولی پدر ازش خواسته بود چند دقیقه بیاید و توی کار باغچه کمکش کند. چشمش بدون عینک خوب نمیدید. گوشش هم اگر سمعک نمیزد، که معمولا نمیزد، نمیشنید. پدر سرِ شلنگ زردِ را از کرتِ تربچهها بلند کرد و آرام گذاشت لبِ کرت پرپینها. عاشق پرپین بود. سرِ شلنگ یک لنگه جوراب سیاه بسته بود تا وقتِ آب دادن باغچه گود نشود. بعد روی دو پا نشست کنار ساقه فلفلها. چند تکه چوبِ نازکِ بلند کنارِ پاش بود و یک قرقره ریسمانِ سیاهِ کلفت و چاقوی کهنهای که تیغهاش زنگزده بود و یک دسته چوبی داشت باهزارتا تَرَک که ریسمانپیچ شده بود.
پسر گفت: «آب اونقدر کم باز کردی که حالاحالاها پر نمیشه این کرت. امروز مسابقه داریم. قبلش هم باید تمرین کنم آقا!».
«چوب رو میکنم تو خاک، بگو خب! ساقه رو میخوام ببندم به چوب. تو فقط این ساقهها رو به چوب نگهدار تا من ببندمشون».
«این که تا شب هم تموم نمیشه».
ولی دید پدر خیالش نیست. سمعک نزده بود.
پسر بلند گفت: «تو هم با این گوشات! هروقت میخوای حرف فقط حرفِ خودت باشه، سمعکت گم میشه».
و با شنیدن صدایی ترسناک به آسمانِ سمتِ شط و پل نگاه کرد. اول صدا میآمد و بعد چند نقطه نورانی از زمین میرفتند سمت آسمان. مردم شهر ماهها بود این صدا را شنیده بودند ولی درست نمیدانستند قضیه چیست و هرکس چیزی میگفت. مثل آن شب که پسر با دوستش رفته بودند روی بام یواشکی سیگار بکشند و دوستش به آسمان اشاره کرده بود و یک نقطه ریزِ سرخ را نشانش داده بود و گفته بود «اون رو میبینی؟ اون هواپیماس. میگن هر شب و روز میآن عکس میگیرن از شهر». پسر، چشم به عبورِ کُندِ نقطه سرخ گفته بود «عکس برای چی؟» دوستش گفته بود «نشنیدی مگه! میگن لبِ مرز، سربازای ایرانی و عراقی جنگشون شده و چند نفرم کشته شدن». پسر گفت «شنیدم. یکماهه همه دارن از شلوغی مرز و مُردنِ سربازها میگن. ولی نمیفهمم این هواپیما این نقطه قرمز چرا داره عکس میگیره». آن شب اولینبار بود که قشنگ نقطههای زرد آتشین را دید. قبلا فقط صدایشان را شنیده بود. ولی آن شب، دیدشان که سمت نقطه سرخ بالا میرفتند. دوستش گفت «اینا تیرهای توپِ ضدهواییه!» تیرهای آتشین بالا میرفتند اما بعد انگار نفس کم آورند، نرسیده به نقطه سرخ، سرد و خاموش میشدند و سرخی، آن بالابالاهای آسمان
ِشهر، رفت و رفت تا گم شد.
خواست به پدر بگوید «شروع شد باز. باز دارن میزنن» که یادش آمد پشتِ گوشِ پرموی پدر از سمعک خبری نیست. با پدر مشغول بستن ساقهها شدند. دید که بیشترِ اهالی شهرداری بیرون ریختهاند و به آسمانِ نگاه میکنند. آن وسط، جهان را هم دید که کیفِ ورزشی به دوش همانطور که میرفت سمت زمین خاکی از دور برایش دست تکان داد که چرا هنوز توی خانه است؟ با اشاره فهماند که الان میآید. صدای زنگ خانه را شنید. بهترین فرصت برای دررفتن بود. زد روی شانه پدر و بهش فهماند که زنگ میزنند و از درِ پشتی تو رفت و تند کیفِ ورزشی را برداشت و تا در را باز کرد، خم شد، و مشغول بستن بندهای کفش، دید اول مادر وارد شد. در بغل چیزِ بقچهمانندی داشت. بعد داماد دست در دستِ خواهر وارد شد. رنگ روی خواهر پریده بود و بیحال بود و نمیتوانست درست راه برود.
«پسره یا دختر؟»
داماد گفت: «بیرون قیامتیه! کجا میری؟»
«بازی داریم. پسره یا دختر؟»
بقچه بغلِ مادر زار زد. مادر رو به بقچه گفت: «الهی قربونت برم، آخه این چه وقتِ اومدن بود!»
از در بیرون زد و تا زمینِ خاکی یکنفس دوید. بوی ناشناختهای در هوا بود. بچههای تیم، جمع نبودند، سه چهار نفر نیامده بودند. باقی هم با اینکه لباس ورزشی تنشان بود؛ ولی خبری از تمرین نبود. تیمِ مقابل هنوز نیامده بود. هوا داشت تاریک میشد. همه خیره به تیرهای ضدهوایی داشتند بوی باروت را که انگار در تمام شهر پیچیده بود، فرو میدادند. جهان مثل همیشه با لبخندِ گوشه لبش، جای اینکه لباس عوض کند و تیم را تمرین بدهد، نشست روی کیفش. مربی تیم بود. بچه بندرعباس بود. بیشترِ محله شهرداری اهل حوالی خلیجفارس بودند و تازه یکی، دوسالی بود آمده بودند خرمشهر و ساکن خانههای کوچکی شده بودند که دولت برایشان ساخته بود. پسر شیفته رفتار و چهره سوخته و همیشهخندان جهان بود که دهسالی از او بزرگتر بود؛ ولی رفاقت عمیقی میانشان برقرار شده بود. جهان برایش کتاب میآورد. بعد درباره کتابها حرف میزدند. به جهان گفته بود چیزی از پاشنهآهنین نفهمیده؛ ولی سگ کورهپز را خیلی دوست داشته است.
جهان سوت را به دهان گذاشت، بلند شد و دو دستش را به هم کوفت و بعد سوت زد. بچهها برگشتند طرفش. اشاره کرد جلوتر بیایند.
گفت «بچههای راهآهن نمیتونن بیان مسابقه. اوضاع نه معلومه چهجوره. اونجا شده میدونِ جنگ. جنگِ تن به تن. تانکهای عراقی تو خیابونان. خیلیها امروز از شهر رفتن. من فقط اومدم بهتون بگم زودتر برگردین خونه و اینا رو به خونوادهها بگین و تا وقت دارین از شهر بزنین بیرون».
خمپارهای دو کوچه پایینتر ترکید و جهان داد زد: «بدوین خونههاتون. مراقب باشین و از گوشهها برین. برین! بدوین!».
پسر، گیج، در بوی باروتِ انفجار که همه چیز را داشت میبرد، مانده بود حتی لبخندِ جهان هم دیگر نبود. با انفجارِ بعدی برق قطع شد. چراغ تیرهای برق و تمام خانههای اطراف فرو رفت توی تاریکی. از توی تاریکی مردی که پسر تا آن روز ندیده بود، سر رسید. عرقکرده و سراسیمه بود و تند جهان را کناری کشید و چیزهایی به او گفت. میان حرفهای مرد، جهان برگشت و تا پسر را دید، گفت «تو چرا هنوز اینجا ایستادی پس؟».
«چه خبره جهان؟».
«گفتم که، توی شهرن. دارن تندتند میان همهجا رو بگیرن. دستامون خالیه؛ ولی باید یهجوری جلوشونو بگیریم. همین امشب یا فردا باید از شهر برین، فهمیدی؟ حتما به خونهتون بگو. فقط دامادتون اگه میتونه بگو بمونه بیاد ستاد. حالا بدو برو! بدو!».
«دامادمون نمیتونه. خواهرم امروز زاییده».
«پس همین امشب بزنین بیرون».
«آخه حال خواهرم خوش نیست».
«دیگه خودمون و شانسمون تا صبح. من صبح ترتیب بردنتونو میدم».
«کتابِ تازه چی؟».
خمپاره که خورد ته زمین خاکی، جهان داد زد سرش که زودتر بدود خانه. دیگر چیزی نفهمید. صدای زاری زخمیها و جیغ و بیداد هنوز در گوشش بود. توی کوچه، تازه فهمید کیف ورزشی را جا گذاشته.
بعد آن ولی چیزهای باارزشتری جا گذاشتم.
شب توی خانه یک شمع روی رف روشن بود و خواهر توی جا خوابیده بود و مینالید و بچه را شیر میداد. داماد داشت تندتند دو چمدان پر میکرد از لباس و خرتوپرت. مادر یک گوشه کز کرده بود و فکر میکرد و آقام داشت با موجهای رادیو ور میرفت. سمعکش گوشش بود. داماد دمبهدم وسطِ خِرخِرِ رادیو معلوم نبود سرِ کی داد زد «جای نشستن پاشین اسباب جمع کنیم». گفت «فردا اول وقت باید بزنیم بریم آبادان». و همینطور صدای زوزه و ترکیدن خمپاره بود و توپهای ضدهوایی و لرزش زمین. مادر گفت «نشنیدی مگه. آبادان هم که بمبارونه. پالایشگاه رو زدن». و خودش را کشید سمت دختر. بچه گریه میکرد و مادر هم همینطور که یک دستش روی سر بچه بود و یک دستش موهای دختر را نوازش میکرد به در و دیوار خانه به تلویزیون و کولر و یخچال نگاه میکرد. گفت «شلوغ نکن. از چاله میافتیم تو چاه. دو تا تیر در میکنن دو روز دیگه تموم میشه». داماد گفت: «پس میگی بمونیم تو چاله و مثل بیچارههای بیمارستان که اول صبحی آشولاش اوردنشون، تکهپاره بشیم. خودت از بمبارون نگفتی مگه! حالا ولی مثل پیرزن پیرمردا میگی دوروزه میگذره و همهچی باز گل و بلبل میشه. شهریور بیست! مثل
شهریور بیست! مُردیم از این شهریور بیست! نه مادر، دیگه روزِ خوش نداریم. حرفِ آخرم اینه: از جاده اهواز که نمیشه بریم، راهآهن و شیطونبازار همه دستشونه و دارن همینجور میان. میمونه پل. از اونجا میریم آبادان. آبادان باز میتونیم خاکی سرمون بریزیم. فقط دعا کنین تا صبح اینجا نرسن».
شمع پتپت میکرد و خمپارهها همینطور میکوبیدند. جز بچه کسی خواب به چشمش نیامد. آقام رادیو را خاموش کرده بود. سمعکش را هم باز کرده بود، گذاشته بود کنار عینک و هر ده، بیست دقیقه بلند میشد میرفت کنارِ پنجره میایستاد سیگار روشن میکرد و نمیدانم توی آن ظلمات، بدون عینک به کجای باغچه نگاه میکرد و چی میدید؟ بعد تا سیگارش تمام میشد، برمیگشت مینشست روی بالش و دوزانو به جلوش نگاه میکرد. به عینک و سمعک و همان چاقوی زنگزده و ریسمان سیاه. به خودم که آمدم، دیدم خمپارهها و توپهای ضدهوایی از صدا افتاده. همه به هم نگاه کردیم. فقط آقام بود که بیخیالِ همهچیز داشت دسته چاقو را ریسمانپیچ میکرد.
داماد گفت: «خدا رو شکر انگار قطع شد. میگم تا ساکته بگیرین بخوابین که بتونیم اول صبح بزنیم به جاده».
هرکس گوشهای دراز کشید. نیمساعتی که گذشت آقام بلند شد. چاقو دستش بود. رفت شمع را فوت کرد. اولش چیزی نمیدیدم. فکر کردم کورها دنیا را همینطور میبینند. سیاه و پر از صدا. صدای نشستنش را روی بالش شنیدم. چشمم کمکم که به تاریکی عادت کرد، سایههایی از آقام میدیدم ولی صدا روشنتر بود. گمانم با ته همان چاقو بود که داشت میزد سمعک و عینکش را خرد و خاکشیر میکرد. بعد باز بلند شد و با احتیاط از بینِ ما گذشت رفت توی آشپزخانه و صدای خشخش بلند شد. باز برگشت تو اتاق و نشست سرِ جاش و خردشدهها را ریخت توی نمیدانم چی و دراز کشید. بعد دیگر سکوت محض بود. جیرجیرکهای باغچه هم از ترس صداشان درنمیآمد. آقام تا خودِ پگاه، رو به سقف، سیگار پشتِ سیگار روشن کرد. من خواب از سرم پریده بود و همهش فکر میکردم میانِ وسایلم کدامها را بردارم- دفترِ عکسهای فوتبالیستها یا مجلههای ورزشی یا آن چندتا خرتوپرتِ دوران کودکی و چیزهایی که ماجرا و خاطرهای با خود داشتند. ولی بعد فکر کردم اگر قرار است دو روز دیگر برگردیم خانه، چرا باید اصلا چیزی بردارم.
نهفقط حالا که دارم اینها را مینویسم بلکه بیشتر اوقات فکر کردهام اگر همانشب با وسیلهای چیزی راه میافتادیم شاید کار به آن فکرها و جاها نمیرسید و امروز چیزهایی از دنیای کودکی و نوجوانی با خودم داشتم- مثل یادگارِ عزیزی که یک روز جهان به من داده بود، سنگی گرد و سفید که نمیدانم چهجوری سوراخش کرده بود و با نخی سیاه ازش گردنبند درست کرده بود. تازه که با هم آشنا شده بودیم دادش به من و من هم انداختمش گردنم، اگر به گردنم نبود آن را هم حتما میانِ همه چیزهای دیگر جا میگذاشتم.
دمِ صبح همهچیز ناگهان از این رو به آن رو شد. صدا هولناک بود. خمپاره درست خورد توی باغچه پشتی. اول خواهرم فریاد زد. من ناخودآگاه پریدم سمتِ بچه و مثل سقف، قوسوار خم شدم رویش. توی دلم میگفتم الان است که سقف پایین بریزد. همانوقت بود که فهمیدم بچه پسر است. داماد و مادر میان انفجارِ دمبهدمِ خمپارهها سراسیمه میدویدند اینسو و آنسوی خانه. مادر از یک گوشه چیزی برمیداشت نگاهش میکرد و بعد پرتش میکرد یک طرف و میرفت باز چیز دیگری برمیداشت، لحظهای فکر میکرد و باز پرتش میکرد یک گوشه. تا حالا اینجور درمانده ندیده بودمش. خمپارهها همینجور نزدیکای ما منفجر میشدند و شیشههای پنجرهها و درهای خانه خرد شده بود و ریخته بود وسط خانه. چوبپردهها همه افتاده بود. یک خمپاره زوزهکشان گذشت و درست افتاد وسط خانههای شهرداری. غیر از خمپارهها، فانتومها هم بودند که نمیدانم خودی بودند یا مال عراقیها و هی در ارتفاع پایین از بالای محله مثل برق میگذشتند و دیوار صوتی و همهچیز را میشکستند و زمین را میلرزاندند. سردرگم بودیم. فقط پدر بود که با چاقویش توی یک دست و یک پاکت قهوهای در دستِ دیگر آرام نشسته بود و به
پنجره نگاه میکرد. خمپاره بعدی روی سقف همسایه بغلی افتاد و دیوارِ خانهمان که ترک خورد مادر دوید بچه را برداشت چادرش را سر کرد و رفت در پشتی را باز کرد. داماد با بدبختی خواهرم را بلند کرد نشاند و از من خواست بروم کمکش تا بگذاردش روی کول. خمیده از درِ پشتی زد بیرون. مادر، همینجور که دنبالش میرفت رو به ما داد زد «بجنبین پس!» دست پدر را گرفتم و بهزور بلندش کردم. تا پا توی باغچه گذاشتیم دیدم بیرون غلغله آدم است که چشم به آسمان و گوش به زوزه خمپاره میگریختند سمتِ جاده اصلی. مادر کنارِ درِ توری خانه چرخید تا مطمئن شود من و آقام هم داریم میآییم. آقام که کنارِ کرتِ زیروروشده سبزیهاش ایستاد، من تازه فهمیدم پابرهنهام ولی زوزه خمپاره که از سرمان گذشت بیخیالِ کفش و دمپایی شدم و دست آقام را که پاکت را مشت کرده بود گرفتم کشیدم. مثل مجسمه چسبیده بود زمین. آخرِ سر، خم شد و با چاقوی زنگزده یک بوته پرپین کند و بویش کرد و مشتش کرد. بیعینک به جمعیتِ گریزان نگاه کرد. مادر همچنان کنارِ در، منتظر، ایستاده بود. آقام یکآن چرخید سمت درختِ کُنار که میان علفهای هرز هنوز سرپا مانده بود ولی لخت بود و همه برگهاش یکشبه
ریخته بود. دسته پرپین و چاقوش را داد به من و دست کرد توی پاکت و مشتش را بیرون آورد و سمعک و عینکِ خردشدهاش را پاشید سمتِ کُنار و علفهای هرز.
دویدیم.
داماد، خواهر به کول، جلوتر از ما با جمعیت میرفت و مادر دنبالش. یک نگاهش به داماد بود و بچه به بغل تندتند برمیگشت ببیند من و آقام میان جمعیت گم نشویم. آقام که اصلا توی این جهان نبود، و من هی میان آدمها چشمچشم میکردم بلکه جهان را ببینم. نبود. یکهو وسطِ این هیر و ویر و غلغله آدم، بوقبوقِ یک ماشین بلند شد. برگشتم، یک داتسون آبی بود. بوق میزد تا به کسی نزند و از میان آدمها راه باز کند. مورچهوار میآمد و قدم به قدم، آدم بود که یکجوری خودش را به داتسون میآویخت. پشتش جا نداشت. همهجور آدم پشت داتسون روی سر و کول هم وول میخوردند. توی ماشین ولی فقط راننده نشسته بود و صندلیهای کنارش خالی بود. از من و آقام گذشت و مادر را هم رد کرد و کنارِ داماد که رسید ایستاد. پنجره را پایین کشید و چیزی گفت و چیزی شنید و داماد، در را باز کرد و خواهرم را روی صندلی نشاند و بیرون آمد به مادر اشاره کرد و مادر به ما اشاره کرد و یک لحظه بعد همهمان جلوی داتسون نشسته بودیم. با بدبختی به جاده اصلی رسیدیم. راننده بالاخره دنده عوض کرد و تند کرد و گفت «به جهان هم گفتم، من فقط تا سر پل میرم، بقیهش دیگه با خودتون».
مادر گفت: «خدا خیرتان بده».
داماد گفت: «ما رو از کجا شناختین؟»
راننده باز انداخت توی دنده و تندتر کرد.
«خونهتون رو دیشب جهان نشونم داد. از در که بیرون زدین دیدمتون، ولی یک ساعت طول کشید تا برسم بهتون. مردم تا سوارشون نمیکردم راه نمیدادن رد بشم».
مادر گفت: «خوب کاری کردین. بیچارهها جونشون رو گرفتن دستشون میرن که برسن یه جای امن».
گفتم: «جهان حالش خوبه؟»
«دیشب تو خونهش به من و شاگردم جای خواب داد. ولی از دیشب دیگه ندیدمش. داشت خوابم میبرد که زد بیرون».
سر پل پیاده شدیم. داماد هر کار کرد راننده پول نگرفت. روی پل راهبندان بود. یک گروه باروبندیلشان را بار زده بودند بروند و یک گروه میآمدند دنبال کسانشان تا نجاتشان دهند. یک گروه هم مثل ما پیاده بودند. ماشینها ولی حرکت نمیکردند، بسکه اوضاع خراب بود و همینطور خمپاره بود که میآمد سمت پل. با هر زوزه خمپاره، سوارها، از ماشین بیرون میریختند و مثل ما پیادهها دراز میکشیدند روی زمین. گلوله خمپاره که میگذشت باز سوار میشدند. قبل از اینکه ما به پل برسیم یک گلوله خمپاره، وسط پل، پیکانی را پر از آدم ترکانده بود و زمین هنوز پر از خون و شیشه بود و تکهتکههای آدم و آهن که در هم قاطی بود. خوبیش این بود که بیشتر گلولهها میریختند توی شط، ولی بالاخره چی؟ آنقدر میزدند تا هدف را پیدا کنند. نزدیک آخرهای پل بودیم که یک گلوله خمپاره زوزهکشان از سرمان گذشت. خوابیدیم زمین. گلوله وسطهای پل افتاد و لرزشِ زمین، از سینهام رفت توی تنم. تند دست آقام را گرفتم و بلند شدیم. پاهام میلرزید. صدای درد و ضجه و فریاد را میشنیدم. دست آقام تو دستم بود و دیدم ایستاده رو به شهر. پاکتی که پرپینها و چاقو توش بود، توی آن یکی دستش
بود. من هم به جایی نگاه کردم که او داشت با چشمهای ریزشده نگاه میکرد. شهر، یکپارچه دود و آتش بود و آسمانش سیاه. ظهر بود اما از شب بدتر بود. هم فانتومهای خودی و هم عراقی هر دو شهر را بمباران میکردند. خمپارههای خودی و عراقی شهر را میکوبیدند. یکی برای گرفتن شهر و یکی برای اینکه نگذارد شهر از دست برود. جهان کجا بود؟ شهر از روی پل، بیشتر شبیه گورستان ِگر گرفتهای بود خفه از مرگ و اضطراب. نگاه به شط کردم. رنگش عوض شده بود. جای آن رنگِ خوشِ سبزِ آب که شهر را دو قسمت میکرد، گِلآبِ زشتی جریان داشت که جابهجا جنازههای بادکرده را در خود میغلتاند و میبرد.
داماد داد زد «چرا همینجور ایستادین پس. به چی نگاه میکنین؟ بجنبین که زودتر رد شیم از این جهنم». نفهمیدم اشارهاش به جهنم، ماشینها و آدمهای تکهپارهاش بود یا جنگ.
آمدم دست آقام را بگیرم و بگویم: «آقا! بیا بریم دیگه». که دیدم دستش را کرد توی پاکت. بوی پرپین و تمام خانه پیچید توی سرم. چاقو را در آورد پرت کرد توی شط و پاکتی که آخرین دسته پرپین باغچهاش را در خود داشت با دو دست محکم چسباند به سینهاش به همانجا که سنگِ سفیدِ جهان، بسته به بندی سیاه، بر سینه من نشسته بود.
منطقهای که خانواده در آن زندگی میکرد ترکیبی بود از چند خانه سازمانی و دانشسرا و خانههای قوطیکبریتی شهرداری و یک زمین خاکی بزرگ که در قسمتی از آن دو دروازه چوبی برای فوتبالِ گلبزرگ بود و جای بازی تیمِ محله، و در قسمتی دیگر پستی بلندیهایی داشت که زمستانها پس از باران با چند بار سُر خوردن عینِ آینه میشد و میشد یک زمین اسکی گِلی که بچهها با سینی و پلیت و هر چیز صافی که دستشان میآمد در آن غلت میزدند. اولِ زمینِ خاکی، جاده اصلی بود که یک سمتش به آخر شهر و قبرستان میرفت و یک سمتش به مرکز شهر. این سوی خیابان بود. یک کوچه آسفالته بود با یک ردیف خانه سازمانی. خانهها با توری فلزی که میان شمشادها پیدا نبود از هم جدا میشد. هر خانه مال یک سازمان بود ــ سازمان آب و برق یا پیشاهنگی یا آموزشوپرورش و چی و چی.
خانواده این گزارش در خانه آموزشوپرورش مینشستند. مادر، معلم بود و پدر، بازنشسته و جز پسرِ نوجوانِ این داستان، دو برادر بزرگتر و خواهر، ازدواج کرده بودند رفته بودند دنبال زندگیشان. ولی خواهر چون آبستن بود و همین امروز و فردا بود که بزاید، در زمانِ این داستان، یعنی شهریور 59، همراه داماد چند روزی بود آمده بودند خانه پدر و مادر. خواهر اول صبحی دردش گرفته بود و مادر و داماد برده بودندش بیمارستان ولی تا بعدازظهر هنوز خبری ازشان نبود.
گرمای ظهر و شرجی گذشته بود و باغچه پشتی حالا سایه افتاده بود و پدر مثل هر عصر توی باغچه داشت به کرتهای گوجه و فلفل و سبزیاش میرسید. باغچه دو قسمت بود. یک قسمت همهاش علف هرز بود و میان علفها یک درخت کُنار. قسمت کوچکتر، همانی بود که پدر کرتبندی کرده بود. توریهای پشتِ خانه شمشاد نداشت و قشنگ میشد خانههای نوساز و کوچک شهرداری را دید. جز نوجوانِ ما، مربی و بیشتر بچههای تیمِ فوتبال از اهالی همین خانهها بودند. پسر هی داشت پابهپا میکرد تا زودتر برسد به سر تمرین. ولی پدر ازش خواسته بود چند دقیقه بیاید و توی کار باغچه کمکش کند. چشمش بدون عینک خوب نمیدید. گوشش هم اگر سمعک نمیزد، که معمولا نمیزد، نمیشنید. پدر سرِ شلنگ زردِ را از کرتِ تربچهها بلند کرد و آرام گذاشت لبِ کرت پرپینها. عاشق پرپین بود. سرِ شلنگ یک لنگه جوراب سیاه بسته بود تا وقتِ آب دادن باغچه گود نشود. بعد روی دو پا نشست کنار ساقه فلفلها. چند تکه چوبِ نازکِ بلند کنارِ پاش بود و یک قرقره ریسمانِ سیاهِ کلفت و چاقوی کهنهای که تیغهاش زنگزده بود و یک دسته چوبی داشت باهزارتا تَرَک که ریسمانپیچ شده بود.
پسر گفت: «آب اونقدر کم باز کردی که حالاحالاها پر نمیشه این کرت. امروز مسابقه داریم. قبلش هم باید تمرین کنم آقا!».
«چوب رو میکنم تو خاک، بگو خب! ساقه رو میخوام ببندم به چوب. تو فقط این ساقهها رو به چوب نگهدار تا من ببندمشون».
«این که تا شب هم تموم نمیشه».
ولی دید پدر خیالش نیست. سمعک نزده بود.
پسر بلند گفت: «تو هم با این گوشات! هروقت میخوای حرف فقط حرفِ خودت باشه، سمعکت گم میشه».
و با شنیدن صدایی ترسناک به آسمانِ سمتِ شط و پل نگاه کرد. اول صدا میآمد و بعد چند نقطه نورانی از زمین میرفتند سمت آسمان. مردم شهر ماهها بود این صدا را شنیده بودند ولی درست نمیدانستند قضیه چیست و هرکس چیزی میگفت. مثل آن شب که پسر با دوستش رفته بودند روی بام یواشکی سیگار بکشند و دوستش به آسمان اشاره کرده بود و یک نقطه ریزِ سرخ را نشانش داده بود و گفته بود «اون رو میبینی؟ اون هواپیماس. میگن هر شب و روز میآن عکس میگیرن از شهر». پسر، چشم به عبورِ کُندِ نقطه سرخ گفته بود «عکس برای چی؟» دوستش گفته بود «نشنیدی مگه! میگن لبِ مرز، سربازای ایرانی و عراقی جنگشون شده و چند نفرم کشته شدن». پسر گفت «شنیدم. یکماهه همه دارن از شلوغی مرز و مُردنِ سربازها میگن. ولی نمیفهمم این هواپیما این نقطه قرمز چرا داره عکس میگیره». آن شب اولینبار بود که قشنگ نقطههای زرد آتشین را دید. قبلا فقط صدایشان را شنیده بود. ولی آن شب، دیدشان که سمت نقطه سرخ بالا میرفتند. دوستش گفت «اینا تیرهای توپِ ضدهواییه!» تیرهای آتشین بالا میرفتند اما بعد انگار نفس کم آورند، نرسیده به نقطه سرخ، سرد و خاموش میشدند و سرخی، آن بالابالاهای آسمان
ِشهر، رفت و رفت تا گم شد.
خواست به پدر بگوید «شروع شد باز. باز دارن میزنن» که یادش آمد پشتِ گوشِ پرموی پدر از سمعک خبری نیست. با پدر مشغول بستن ساقهها شدند. دید که بیشترِ اهالی شهرداری بیرون ریختهاند و به آسمانِ نگاه میکنند. آن وسط، جهان را هم دید که کیفِ ورزشی به دوش همانطور که میرفت سمت زمین خاکی از دور برایش دست تکان داد که چرا هنوز توی خانه است؟ با اشاره فهماند که الان میآید. صدای زنگ خانه را شنید. بهترین فرصت برای دررفتن بود. زد روی شانه پدر و بهش فهماند که زنگ میزنند و از درِ پشتی تو رفت و تند کیفِ ورزشی را برداشت و تا در را باز کرد، خم شد، و مشغول بستن بندهای کفش، دید اول مادر وارد شد. در بغل چیزِ بقچهمانندی داشت. بعد داماد دست در دستِ خواهر وارد شد. رنگ روی خواهر پریده بود و بیحال بود و نمیتوانست درست راه برود.
«پسره یا دختر؟»
داماد گفت: «بیرون قیامتیه! کجا میری؟»
«بازی داریم. پسره یا دختر؟»
بقچه بغلِ مادر زار زد. مادر رو به بقچه گفت: «الهی قربونت برم، آخه این چه وقتِ اومدن بود!»
از در بیرون زد و تا زمینِ خاکی یکنفس دوید. بوی ناشناختهای در هوا بود. بچههای تیم، جمع نبودند، سه چهار نفر نیامده بودند. باقی هم با اینکه لباس ورزشی تنشان بود؛ ولی خبری از تمرین نبود. تیمِ مقابل هنوز نیامده بود. هوا داشت تاریک میشد. همه خیره به تیرهای ضدهوایی داشتند بوی باروت را که انگار در تمام شهر پیچیده بود، فرو میدادند. جهان مثل همیشه با لبخندِ گوشه لبش، جای اینکه لباس عوض کند و تیم را تمرین بدهد، نشست روی کیفش. مربی تیم بود. بچه بندرعباس بود. بیشترِ محله شهرداری اهل حوالی خلیجفارس بودند و تازه یکی، دوسالی بود آمده بودند خرمشهر و ساکن خانههای کوچکی شده بودند که دولت برایشان ساخته بود. پسر شیفته رفتار و چهره سوخته و همیشهخندان جهان بود که دهسالی از او بزرگتر بود؛ ولی رفاقت عمیقی میانشان برقرار شده بود. جهان برایش کتاب میآورد. بعد درباره کتابها حرف میزدند. به جهان گفته بود چیزی از پاشنهآهنین نفهمیده؛ ولی سگ کورهپز را خیلی دوست داشته است.
جهان سوت را به دهان گذاشت، بلند شد و دو دستش را به هم کوفت و بعد سوت زد. بچهها برگشتند طرفش. اشاره کرد جلوتر بیایند.
گفت «بچههای راهآهن نمیتونن بیان مسابقه. اوضاع نه معلومه چهجوره. اونجا شده میدونِ جنگ. جنگِ تن به تن. تانکهای عراقی تو خیابونان. خیلیها امروز از شهر رفتن. من فقط اومدم بهتون بگم زودتر برگردین خونه و اینا رو به خونوادهها بگین و تا وقت دارین از شهر بزنین بیرون».
خمپارهای دو کوچه پایینتر ترکید و جهان داد زد: «بدوین خونههاتون. مراقب باشین و از گوشهها برین. برین! بدوین!».
پسر، گیج، در بوی باروتِ انفجار که همه چیز را داشت میبرد، مانده بود حتی لبخندِ جهان هم دیگر نبود. با انفجارِ بعدی برق قطع شد. چراغ تیرهای برق و تمام خانههای اطراف فرو رفت توی تاریکی. از توی تاریکی مردی که پسر تا آن روز ندیده بود، سر رسید. عرقکرده و سراسیمه بود و تند جهان را کناری کشید و چیزهایی به او گفت. میان حرفهای مرد، جهان برگشت و تا پسر را دید، گفت «تو چرا هنوز اینجا ایستادی پس؟».
«چه خبره جهان؟».
«گفتم که، توی شهرن. دارن تندتند میان همهجا رو بگیرن. دستامون خالیه؛ ولی باید یهجوری جلوشونو بگیریم. همین امشب یا فردا باید از شهر برین، فهمیدی؟ حتما به خونهتون بگو. فقط دامادتون اگه میتونه بگو بمونه بیاد ستاد. حالا بدو برو! بدو!».
«دامادمون نمیتونه. خواهرم امروز زاییده».
«پس همین امشب بزنین بیرون».
«آخه حال خواهرم خوش نیست».
«دیگه خودمون و شانسمون تا صبح. من صبح ترتیب بردنتونو میدم».
«کتابِ تازه چی؟».
خمپاره که خورد ته زمین خاکی، جهان داد زد سرش که زودتر بدود خانه. دیگر چیزی نفهمید. صدای زاری زخمیها و جیغ و بیداد هنوز در گوشش بود. توی کوچه، تازه فهمید کیف ورزشی را جا گذاشته.
بعد آن ولی چیزهای باارزشتری جا گذاشتم.
شب توی خانه یک شمع روی رف روشن بود و خواهر توی جا خوابیده بود و مینالید و بچه را شیر میداد. داماد داشت تندتند دو چمدان پر میکرد از لباس و خرتوپرت. مادر یک گوشه کز کرده بود و فکر میکرد و آقام داشت با موجهای رادیو ور میرفت. سمعکش گوشش بود. داماد دمبهدم وسطِ خِرخِرِ رادیو معلوم نبود سرِ کی داد زد «جای نشستن پاشین اسباب جمع کنیم». گفت «فردا اول وقت باید بزنیم بریم آبادان». و همینطور صدای زوزه و ترکیدن خمپاره بود و توپهای ضدهوایی و لرزش زمین. مادر گفت «نشنیدی مگه. آبادان هم که بمبارونه. پالایشگاه رو زدن». و خودش را کشید سمت دختر. بچه گریه میکرد و مادر هم همینطور که یک دستش روی سر بچه بود و یک دستش موهای دختر را نوازش میکرد به در و دیوار خانه به تلویزیون و کولر و یخچال نگاه میکرد. گفت «شلوغ نکن. از چاله میافتیم تو چاه. دو تا تیر در میکنن دو روز دیگه تموم میشه». داماد گفت: «پس میگی بمونیم تو چاله و مثل بیچارههای بیمارستان که اول صبحی آشولاش اوردنشون، تکهپاره بشیم. خودت از بمبارون نگفتی مگه! حالا ولی مثل پیرزن پیرمردا میگی دوروزه میگذره و همهچی باز گل و بلبل میشه. شهریور بیست! مثل
شهریور بیست! مُردیم از این شهریور بیست! نه مادر، دیگه روزِ خوش نداریم. حرفِ آخرم اینه: از جاده اهواز که نمیشه بریم، راهآهن و شیطونبازار همه دستشونه و دارن همینجور میان. میمونه پل. از اونجا میریم آبادان. آبادان باز میتونیم خاکی سرمون بریزیم. فقط دعا کنین تا صبح اینجا نرسن».
شمع پتپت میکرد و خمپارهها همینطور میکوبیدند. جز بچه کسی خواب به چشمش نیامد. آقام رادیو را خاموش کرده بود. سمعکش را هم باز کرده بود، گذاشته بود کنار عینک و هر ده، بیست دقیقه بلند میشد میرفت کنارِ پنجره میایستاد سیگار روشن میکرد و نمیدانم توی آن ظلمات، بدون عینک به کجای باغچه نگاه میکرد و چی میدید؟ بعد تا سیگارش تمام میشد، برمیگشت مینشست روی بالش و دوزانو به جلوش نگاه میکرد. به عینک و سمعک و همان چاقوی زنگزده و ریسمان سیاه. به خودم که آمدم، دیدم خمپارهها و توپهای ضدهوایی از صدا افتاده. همه به هم نگاه کردیم. فقط آقام بود که بیخیالِ همهچیز داشت دسته چاقو را ریسمانپیچ میکرد.
داماد گفت: «خدا رو شکر انگار قطع شد. میگم تا ساکته بگیرین بخوابین که بتونیم اول صبح بزنیم به جاده».
هرکس گوشهای دراز کشید. نیمساعتی که گذشت آقام بلند شد. چاقو دستش بود. رفت شمع را فوت کرد. اولش چیزی نمیدیدم. فکر کردم کورها دنیا را همینطور میبینند. سیاه و پر از صدا. صدای نشستنش را روی بالش شنیدم. چشمم کمکم که به تاریکی عادت کرد، سایههایی از آقام میدیدم ولی صدا روشنتر بود. گمانم با ته همان چاقو بود که داشت میزد سمعک و عینکش را خرد و خاکشیر میکرد. بعد باز بلند شد و با احتیاط از بینِ ما گذشت رفت توی آشپزخانه و صدای خشخش بلند شد. باز برگشت تو اتاق و نشست سرِ جاش و خردشدهها را ریخت توی نمیدانم چی و دراز کشید. بعد دیگر سکوت محض بود. جیرجیرکهای باغچه هم از ترس صداشان درنمیآمد. آقام تا خودِ پگاه، رو به سقف، سیگار پشتِ سیگار روشن کرد. من خواب از سرم پریده بود و همهش فکر میکردم میانِ وسایلم کدامها را بردارم- دفترِ عکسهای فوتبالیستها یا مجلههای ورزشی یا آن چندتا خرتوپرتِ دوران کودکی و چیزهایی که ماجرا و خاطرهای با خود داشتند. ولی بعد فکر کردم اگر قرار است دو روز دیگر برگردیم خانه، چرا باید اصلا چیزی بردارم.
نهفقط حالا که دارم اینها را مینویسم بلکه بیشتر اوقات فکر کردهام اگر همانشب با وسیلهای چیزی راه میافتادیم شاید کار به آن فکرها و جاها نمیرسید و امروز چیزهایی از دنیای کودکی و نوجوانی با خودم داشتم- مثل یادگارِ عزیزی که یک روز جهان به من داده بود، سنگی گرد و سفید که نمیدانم چهجوری سوراخش کرده بود و با نخی سیاه ازش گردنبند درست کرده بود. تازه که با هم آشنا شده بودیم دادش به من و من هم انداختمش گردنم، اگر به گردنم نبود آن را هم حتما میانِ همه چیزهای دیگر جا میگذاشتم.
دمِ صبح همهچیز ناگهان از این رو به آن رو شد. صدا هولناک بود. خمپاره درست خورد توی باغچه پشتی. اول خواهرم فریاد زد. من ناخودآگاه پریدم سمتِ بچه و مثل سقف، قوسوار خم شدم رویش. توی دلم میگفتم الان است که سقف پایین بریزد. همانوقت بود که فهمیدم بچه پسر است. داماد و مادر میان انفجارِ دمبهدمِ خمپارهها سراسیمه میدویدند اینسو و آنسوی خانه. مادر از یک گوشه چیزی برمیداشت نگاهش میکرد و بعد پرتش میکرد یک طرف و میرفت باز چیز دیگری برمیداشت، لحظهای فکر میکرد و باز پرتش میکرد یک گوشه. تا حالا اینجور درمانده ندیده بودمش. خمپارهها همینجور نزدیکای ما منفجر میشدند و شیشههای پنجرهها و درهای خانه خرد شده بود و ریخته بود وسط خانه. چوبپردهها همه افتاده بود. یک خمپاره زوزهکشان گذشت و درست افتاد وسط خانههای شهرداری. غیر از خمپارهها، فانتومها هم بودند که نمیدانم خودی بودند یا مال عراقیها و هی در ارتفاع پایین از بالای محله مثل برق میگذشتند و دیوار صوتی و همهچیز را میشکستند و زمین را میلرزاندند. سردرگم بودیم. فقط پدر بود که با چاقویش توی یک دست و یک پاکت قهوهای در دستِ دیگر آرام نشسته بود و به
پنجره نگاه میکرد. خمپاره بعدی روی سقف همسایه بغلی افتاد و دیوارِ خانهمان که ترک خورد مادر دوید بچه را برداشت چادرش را سر کرد و رفت در پشتی را باز کرد. داماد با بدبختی خواهرم را بلند کرد نشاند و از من خواست بروم کمکش تا بگذاردش روی کول. خمیده از درِ پشتی زد بیرون. مادر، همینجور که دنبالش میرفت رو به ما داد زد «بجنبین پس!» دست پدر را گرفتم و بهزور بلندش کردم. تا پا توی باغچه گذاشتیم دیدم بیرون غلغله آدم است که چشم به آسمان و گوش به زوزه خمپاره میگریختند سمتِ جاده اصلی. مادر کنارِ درِ توری خانه چرخید تا مطمئن شود من و آقام هم داریم میآییم. آقام که کنارِ کرتِ زیروروشده سبزیهاش ایستاد، من تازه فهمیدم پابرهنهام ولی زوزه خمپاره که از سرمان گذشت بیخیالِ کفش و دمپایی شدم و دست آقام را که پاکت را مشت کرده بود گرفتم کشیدم. مثل مجسمه چسبیده بود زمین. آخرِ سر، خم شد و با چاقوی زنگزده یک بوته پرپین کند و بویش کرد و مشتش کرد. بیعینک به جمعیتِ گریزان نگاه کرد. مادر همچنان کنارِ در، منتظر، ایستاده بود. آقام یکآن چرخید سمت درختِ کُنار که میان علفهای هرز هنوز سرپا مانده بود ولی لخت بود و همه برگهاش یکشبه
ریخته بود. دسته پرپین و چاقوش را داد به من و دست کرد توی پاکت و مشتش را بیرون آورد و سمعک و عینکِ خردشدهاش را پاشید سمتِ کُنار و علفهای هرز.
دویدیم.
داماد، خواهر به کول، جلوتر از ما با جمعیت میرفت و مادر دنبالش. یک نگاهش به داماد بود و بچه به بغل تندتند برمیگشت ببیند من و آقام میان جمعیت گم نشویم. آقام که اصلا توی این جهان نبود، و من هی میان آدمها چشمچشم میکردم بلکه جهان را ببینم. نبود. یکهو وسطِ این هیر و ویر و غلغله آدم، بوقبوقِ یک ماشین بلند شد. برگشتم، یک داتسون آبی بود. بوق میزد تا به کسی نزند و از میان آدمها راه باز کند. مورچهوار میآمد و قدم به قدم، آدم بود که یکجوری خودش را به داتسون میآویخت. پشتش جا نداشت. همهجور آدم پشت داتسون روی سر و کول هم وول میخوردند. توی ماشین ولی فقط راننده نشسته بود و صندلیهای کنارش خالی بود. از من و آقام گذشت و مادر را هم رد کرد و کنارِ داماد که رسید ایستاد. پنجره را پایین کشید و چیزی گفت و چیزی شنید و داماد، در را باز کرد و خواهرم را روی صندلی نشاند و بیرون آمد به مادر اشاره کرد و مادر به ما اشاره کرد و یک لحظه بعد همهمان جلوی داتسون نشسته بودیم. با بدبختی به جاده اصلی رسیدیم. راننده بالاخره دنده عوض کرد و تند کرد و گفت «به جهان هم گفتم، من فقط تا سر پل میرم، بقیهش دیگه با خودتون».
مادر گفت: «خدا خیرتان بده».
داماد گفت: «ما رو از کجا شناختین؟»
راننده باز انداخت توی دنده و تندتر کرد.
«خونهتون رو دیشب جهان نشونم داد. از در که بیرون زدین دیدمتون، ولی یک ساعت طول کشید تا برسم بهتون. مردم تا سوارشون نمیکردم راه نمیدادن رد بشم».
مادر گفت: «خوب کاری کردین. بیچارهها جونشون رو گرفتن دستشون میرن که برسن یه جای امن».
گفتم: «جهان حالش خوبه؟»
«دیشب تو خونهش به من و شاگردم جای خواب داد. ولی از دیشب دیگه ندیدمش. داشت خوابم میبرد که زد بیرون».
سر پل پیاده شدیم. داماد هر کار کرد راننده پول نگرفت. روی پل راهبندان بود. یک گروه باروبندیلشان را بار زده بودند بروند و یک گروه میآمدند دنبال کسانشان تا نجاتشان دهند. یک گروه هم مثل ما پیاده بودند. ماشینها ولی حرکت نمیکردند، بسکه اوضاع خراب بود و همینطور خمپاره بود که میآمد سمت پل. با هر زوزه خمپاره، سوارها، از ماشین بیرون میریختند و مثل ما پیادهها دراز میکشیدند روی زمین. گلوله خمپاره که میگذشت باز سوار میشدند. قبل از اینکه ما به پل برسیم یک گلوله خمپاره، وسط پل، پیکانی را پر از آدم ترکانده بود و زمین هنوز پر از خون و شیشه بود و تکهتکههای آدم و آهن که در هم قاطی بود. خوبیش این بود که بیشتر گلولهها میریختند توی شط، ولی بالاخره چی؟ آنقدر میزدند تا هدف را پیدا کنند. نزدیک آخرهای پل بودیم که یک گلوله خمپاره زوزهکشان از سرمان گذشت. خوابیدیم زمین. گلوله وسطهای پل افتاد و لرزشِ زمین، از سینهام رفت توی تنم. تند دست آقام را گرفتم و بلند شدیم. پاهام میلرزید. صدای درد و ضجه و فریاد را میشنیدم. دست آقام تو دستم بود و دیدم ایستاده رو به شهر. پاکتی که پرپینها و چاقو توش بود، توی آن یکی دستش
بود. من هم به جایی نگاه کردم که او داشت با چشمهای ریزشده نگاه میکرد. شهر، یکپارچه دود و آتش بود و آسمانش سیاه. ظهر بود اما از شب بدتر بود. هم فانتومهای خودی و هم عراقی هر دو شهر را بمباران میکردند. خمپارههای خودی و عراقی شهر را میکوبیدند. یکی برای گرفتن شهر و یکی برای اینکه نگذارد شهر از دست برود. جهان کجا بود؟ شهر از روی پل، بیشتر شبیه گورستان ِگر گرفتهای بود خفه از مرگ و اضطراب. نگاه به شط کردم. رنگش عوض شده بود. جای آن رنگِ خوشِ سبزِ آب که شهر را دو قسمت میکرد، گِلآبِ زشتی جریان داشت که جابهجا جنازههای بادکرده را در خود میغلتاند و میبرد.
داماد داد زد «چرا همینجور ایستادین پس. به چی نگاه میکنین؟ بجنبین که زودتر رد شیم از این جهنم». نفهمیدم اشارهاش به جهنم، ماشینها و آدمهای تکهپارهاش بود یا جنگ.
آمدم دست آقام را بگیرم و بگویم: «آقا! بیا بریم دیگه». که دیدم دستش را کرد توی پاکت. بوی پرپین و تمام خانه پیچید توی سرم. چاقو را در آورد پرت کرد توی شط و پاکتی که آخرین دسته پرپین باغچهاش را در خود داشت با دو دست محکم چسباند به سینهاش به همانجا که سنگِ سفیدِ جهان، بسته به بندی سیاه، بر سینه من نشسته بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.