|

جنوبِ زمین سوخته

شيما بهره‌‌مند

«همیشه ماها سنگ زیر آسیا هستیم. همه دردها را ما باید تحمل كنیم...» همین سطر از رمان «زمین سوخته» ایده رمان را آشكار می‌كند. «سه‌ماه اول جنگ، هیچ‌یك از مناطق مختلف كشور، از اتفاقاتی كه نزدیك به جبهه افتاده بود، خبر نداشت. چیزهایی می‌شنیدند، اما نه حس می‌كردند و نه باور. تهران زندگی آرامی داشت، در حالی كه جنوب زیر توپ و موشك عراق بود.» احمد محمود، نویسنده «زمین سوخته» از تهران راه افتاد و رفت جنوب و سه‌ماه اول را در اهواز، سوسنگرد و هویزه گذراند. وقتی برگشت برادرش در جنوب كشته شد. «دیدم چه مصیبتی را دارم تحمل می‌كنم و مردم چه تحملی دارند. دلم می‌خواست مناطق دیگر مملكت بفهمند چه اتفاقی افتاده.» همین فكر او را واداشته بود «زمین سوخته» را بنویسد، رمانی كه به‌تعبیر لیلی گلستان در «حكايت حال» از كتاب‌های مرجع درباره جنگ ایران و عراق به‌شمار می‌آید. نخستین رمانِ مهم درباره جنگ ایران و عراق كه سرتاسر از روایت این جنگ است و روایتِ جنوب. محمود در آثارش خاصه در «زمین سوخته» گذشته‌از جنوبِ جغرافیایی از جنوب سخن می‌گوید، از مفهومِ «جنوب». او در آثارش نقشه‌خوانی می‌كند و از حال‌وهوای جنوب می‌نویسد، از وضعیتی كه فراتر از قیودات جغرافیایی است. از یك مفهوم. بدیل جهانی این نوع ادبیات بیش‌ و ‌پیش از همه در آثار فاكنر یافت می‌شود. رمان‌نویس آمریكایی، از كشوری نزدیك به پایتخت‌های جهانی ادبی آن روزگار. نویسنده‌ای كه تقریبا در تمام مراكز و حتی در پاریس مورد‌تقدیر بود، اما فاكنر با سخن‌گفتن از «جنوب» به اقلیت پیوست. اقلیتی در جهان كه تازه داشتند از زیر بار سلطه از هر سنخ آن، سیاسی، اجتماعی و ادبی بیرون می‌آمدند. «رمان‌نویسان فقیرترین كشورها» كه با واقعیات هولناك حاشیه‌های جهان درگیر بودند و اینك به بركتِ طرز ادبی تازه فاكنر، از پسِ سالیان به‌سخن درآمده بودند. نمونه بارز آن نویسندگان آمریكای‌لاتین، كه با طرز نوِ نوشتن از انزوای چندصدساله بیرون آمدند و بخشی از جهان شدند. فاكنر، سلفِ نویسندگان دوره «رونق» یا بوم آمریكای‌لاتین نیز بود و الگوی نویسندگان پسا‌پست‌بوم كه همزمان با رهایی آمریكای‌لاتین از چنگ استعمار، می‌خواستند ادبیات را یكسره از سنت‌ها رها كنند و طرحی نو در‌اندازند. رمان‌های پرشمار دوره رونق خبر از این تغییر می‌دهد. بعدتر هم نویسندگان منتسب‌به پساپست‌بوم با دچاركردنِ زبان به لكنت در آثارشان از این زبان‌بریدگی پرده برداشتند و این‌همه را مدیونِ فاكنر، نویسنده شمالی‌اند كه از جنوب نوشت. این جنوب، همان قلمرو ناشناخته است، قلمرو بی‌معنایی كه در زبان ساخته می‌شود و نیروهای اقلیت را صدا می‌كند. مكانی كه بناست تلقی ما را از واقعیات و چشم‌انداز بیرونی تغییر دهد. پس در هر زمان باید از جنوب سخن گفت. درست همان‌طور كه فاكنر چشم جهانیان را از نگاه به شرق و غرب چرخاند و به جنوب خیره كرد. هر‌كس و هرجا جنوبِ خودش را دارد. در‌‌نظر آمریكای‌لاتینی‌ها، یوسا و بنت و دیگران، فاكنر خویشاوند ژئوپلیتیك آن‌هاست. زیرا فاكنر از واقعیتِ خود می‌نوشت، از جنوب ایالات‌متحده. درست همان كاری كه آمریكای‌لاتینی‌ها می‌كردند. آن‌ها از واقعیاتی می‌نوشتند كه برای دیگران جادویی بود و برای خودشان عینِ واقعیت. آن‌ها جنوب خود را، اقلیت‌بودن خود را دریافته بودند. كازانووا در «جمهوری جهانی ادبیات»نشان می‌دهد كه جنوب، همان جهان‌سوم است. او حتی در آمریکای‌شمالی نیز جهان‌سومی خاص می‌بیند، منظور نویسنده‌ای چون فاکنر است. جنوب، یعنی جنوب فاکنر، که با همه جنوب‌های دیگر پیوند دارد. و ‌اما مردمان جنوب: اقلیتی كه چه‌بسا در هر جای جغرافیای جهان باشند و جنوب آن. جنوبِ «زمین سوخته» نیز با آن‌كه به‌لحاظ جغرافیایی در جنوب واقع است اما از جنوب تصوری فراتر از مكان جغرافیایی خاص می‌سازد. اینجا سرزمین مردمی است مقدم‌بر درد، رنج و شقه‌شقه‌شدن حتی. اما همه‌اش همین نیست. جنوبِ احمد محمود در میان تمام رشادت‌ها، شهادت‌ها، مقاومت‌های اقلیت، از انفعال نیز خبر می‌دهد. راوی «زمین سوخته» منفعل است. فقط تماشا می‌كند. آگاهانه هم منفعل است. آخرِ رمان راوی صحنه تكان‌دهنده‌ای را توصیف می‌كند: «چشمم می‌افتد به دستی كه در انفجار از شانه جدا شده و همراه موج انفجار بالا رفته و تو خوشه خشك نخل پایه‌بلند گوشه حیاط ننه‌باران گیر كرده است. آفتاب كاكل نخل را سایه‌روشن زده است. خون خشك، تمام دست را پوشانده. انگشت كوچك دست، از بند دوم قطع شده و سبابه‌اش مثل یك درد، مثل یك تهمت و مثل یك تیر به قلبم نشانه رفته.» براهنی در نقدی بر این رمان، نوشته كه این انگشت، راوی منفعل را متهم می‌كند و محمود اشاره انگشت را تعمیم می‌دهد. به‌تعبیر او انگشتِ جامانده «انفعال» را نشانه رفته است: انفعال راوی نویسنده و به‌اعتبار نویسنده‌بودن راوی روشنفكر را. زیرا در نظر محمود «نویسنده به‌اعتباری در لایه‌بندی روشنفكری، قدر اول را دارد.» و دست‌كم آن‌روزها كه داشته است. محمود معتقد است: راوی كه متهم بشود، حالت انفعالی روشنفكری متهم شده. «اگر قرار باشد كسی در كشورهای جهان‌سوم روشنفكر باشد، اول باید مقام شهادت را بپذیرد و بعد روشنفكر شود.» به‌این‌ترتیب «زمین سوخته»، هم از جنوب و مردمان اقلیتی آن می‌گوید و هم از وضعیت اخیر ادبیات ما، كه دیگر توان خلق مكانی متفاوت، شناسایی و ترسیم جنوب خود را ندارد. مكان‌های ادبیات اخیر غالبا منطبق با مكان‌های واقعی‌اند، نه چیزی كمتر دارند و نه بیشتر. این شاید به تلقی نویسندگان از ادبیات مربوط است، كه هم‌صدا با احمد محمود، ادبیات را قدر اول روشنفكری نمی‌دانند و برعكس از ادبیات تخصصی و حرفه‌ای سخن می‌گوید كه از پس سالیان نتوانسته متن چندان درخورتری از «زمین سوخته» ارائه بدهد و تازه این رمان از بهترین آثار ادبی احمد محمود نیز نیست. اینك می‌توان گفت، انگشت محمد مكانیك بر سر درخت، ادبیات منفعل ما را نشانه رفته است.

«همیشه ماها سنگ زیر آسیا هستیم. همه دردها را ما باید تحمل كنیم...» همین سطر از رمان «زمین سوخته» ایده رمان را آشكار می‌كند. «سه‌ماه اول جنگ، هیچ‌یك از مناطق مختلف كشور، از اتفاقاتی كه نزدیك به جبهه افتاده بود، خبر نداشت. چیزهایی می‌شنیدند، اما نه حس می‌كردند و نه باور. تهران زندگی آرامی داشت، در حالی كه جنوب زیر توپ و موشك عراق بود.» احمد محمود، نویسنده «زمین سوخته» از تهران راه افتاد و رفت جنوب و سه‌ماه اول را در اهواز، سوسنگرد و هویزه گذراند. وقتی برگشت برادرش در جنوب كشته شد. «دیدم چه مصیبتی را دارم تحمل می‌كنم و مردم چه تحملی دارند. دلم می‌خواست مناطق دیگر مملكت بفهمند چه اتفاقی افتاده.» همین فكر او را واداشته بود «زمین سوخته» را بنویسد، رمانی كه به‌تعبیر لیلی گلستان در «حكايت حال» از كتاب‌های مرجع درباره جنگ ایران و عراق به‌شمار می‌آید. نخستین رمانِ مهم درباره جنگ ایران و عراق كه سرتاسر از روایت این جنگ است و روایتِ جنوب. محمود در آثارش خاصه در «زمین سوخته» گذشته‌از جنوبِ جغرافیایی از جنوب سخن می‌گوید، از مفهومِ «جنوب». او در آثارش نقشه‌خوانی می‌كند و از حال‌وهوای جنوب می‌نویسد، از وضعیتی كه فراتر از قیودات جغرافیایی است. از یك مفهوم. بدیل جهانی این نوع ادبیات بیش‌ و ‌پیش از همه در آثار فاكنر یافت می‌شود. رمان‌نویس آمریكایی، از كشوری نزدیك به پایتخت‌های جهانی ادبی آن روزگار. نویسنده‌ای كه تقریبا در تمام مراكز و حتی در پاریس مورد‌تقدیر بود، اما فاكنر با سخن‌گفتن از «جنوب» به اقلیت پیوست. اقلیتی در جهان كه تازه داشتند از زیر بار سلطه از هر سنخ آن، سیاسی، اجتماعی و ادبی بیرون می‌آمدند. «رمان‌نویسان فقیرترین كشورها» كه با واقعیات هولناك حاشیه‌های جهان درگیر بودند و اینك به بركتِ طرز ادبی تازه فاكنر، از پسِ سالیان به‌سخن درآمده بودند. نمونه بارز آن نویسندگان آمریكای‌لاتین، كه با طرز نوِ نوشتن از انزوای چندصدساله بیرون آمدند و بخشی از جهان شدند. فاكنر، سلفِ نویسندگان دوره «رونق» یا بوم آمریكای‌لاتین نیز بود و الگوی نویسندگان پسا‌پست‌بوم كه همزمان با رهایی آمریكای‌لاتین از چنگ استعمار، می‌خواستند ادبیات را یكسره از سنت‌ها رها كنند و طرحی نو در‌اندازند. رمان‌های پرشمار دوره رونق خبر از این تغییر می‌دهد. بعدتر هم نویسندگان منتسب‌به پساپست‌بوم با دچاركردنِ زبان به لكنت در آثارشان از این زبان‌بریدگی پرده برداشتند و این‌همه را مدیونِ فاكنر، نویسنده شمالی‌اند كه از جنوب نوشت. این جنوب، همان قلمرو ناشناخته است، قلمرو بی‌معنایی كه در زبان ساخته می‌شود و نیروهای اقلیت را صدا می‌كند. مكانی كه بناست تلقی ما را از واقعیات و چشم‌انداز بیرونی تغییر دهد. پس در هر زمان باید از جنوب سخن گفت. درست همان‌طور كه فاكنر چشم جهانیان را از نگاه به شرق و غرب چرخاند و به جنوب خیره كرد. هر‌كس و هرجا جنوبِ خودش را دارد. در‌‌نظر آمریكای‌لاتینی‌ها، یوسا و بنت و دیگران، فاكنر خویشاوند ژئوپلیتیك آن‌هاست. زیرا فاكنر از واقعیتِ خود می‌نوشت، از جنوب ایالات‌متحده. درست همان كاری كه آمریكای‌لاتینی‌ها می‌كردند. آن‌ها از واقعیاتی می‌نوشتند كه برای دیگران جادویی بود و برای خودشان عینِ واقعیت. آن‌ها جنوب خود را، اقلیت‌بودن خود را دریافته بودند. كازانووا در «جمهوری جهانی ادبیات»نشان می‌دهد كه جنوب، همان جهان‌سوم است. او حتی در آمریکای‌شمالی نیز جهان‌سومی خاص می‌بیند، منظور نویسنده‌ای چون فاکنر است. جنوب، یعنی جنوب فاکنر، که با همه جنوب‌های دیگر پیوند دارد. و ‌اما مردمان جنوب: اقلیتی كه چه‌بسا در هر جای جغرافیای جهان باشند و جنوب آن. جنوبِ «زمین سوخته» نیز با آن‌كه به‌لحاظ جغرافیایی در جنوب واقع است اما از جنوب تصوری فراتر از مكان جغرافیایی خاص می‌سازد. اینجا سرزمین مردمی است مقدم‌بر درد، رنج و شقه‌شقه‌شدن حتی. اما همه‌اش همین نیست. جنوبِ احمد محمود در میان تمام رشادت‌ها، شهادت‌ها، مقاومت‌های اقلیت، از انفعال نیز خبر می‌دهد. راوی «زمین سوخته» منفعل است. فقط تماشا می‌كند. آگاهانه هم منفعل است. آخرِ رمان راوی صحنه تكان‌دهنده‌ای را توصیف می‌كند: «چشمم می‌افتد به دستی كه در انفجار از شانه جدا شده و همراه موج انفجار بالا رفته و تو خوشه خشك نخل پایه‌بلند گوشه حیاط ننه‌باران گیر كرده است. آفتاب كاكل نخل را سایه‌روشن زده است. خون خشك، تمام دست را پوشانده. انگشت كوچك دست، از بند دوم قطع شده و سبابه‌اش مثل یك درد، مثل یك تهمت و مثل یك تیر به قلبم نشانه رفته.» براهنی در نقدی بر این رمان، نوشته كه این انگشت، راوی منفعل را متهم می‌كند و محمود اشاره انگشت را تعمیم می‌دهد. به‌تعبیر او انگشتِ جامانده «انفعال» را نشانه رفته است: انفعال راوی نویسنده و به‌اعتبار نویسنده‌بودن راوی روشنفكر را. زیرا در نظر محمود «نویسنده به‌اعتباری در لایه‌بندی روشنفكری، قدر اول را دارد.» و دست‌كم آن‌روزها كه داشته است. محمود معتقد است: راوی كه متهم بشود، حالت انفعالی روشنفكری متهم شده. «اگر قرار باشد كسی در كشورهای جهان‌سوم روشنفكر باشد، اول باید مقام شهادت را بپذیرد و بعد روشنفكر شود.» به‌این‌ترتیب «زمین سوخته»، هم از جنوب و مردمان اقلیتی آن می‌گوید و هم از وضعیت اخیر ادبیات ما، كه دیگر توان خلق مكانی متفاوت، شناسایی و ترسیم جنوب خود را ندارد. مكان‌های ادبیات اخیر غالبا منطبق با مكان‌های واقعی‌اند، نه چیزی كمتر دارند و نه بیشتر. این شاید به تلقی نویسندگان از ادبیات مربوط است، كه هم‌صدا با احمد محمود، ادبیات را قدر اول روشنفكری نمی‌دانند و برعكس از ادبیات تخصصی و حرفه‌ای سخن می‌گوید كه از پس سالیان نتوانسته متن چندان درخورتری از «زمین سوخته» ارائه بدهد و تازه این رمان از بهترین آثار ادبی احمد محمود نیز نیست. اینك می‌توان گفت، انگشت محمد مكانیك بر سر درخت، ادبیات منفعل ما را نشانه رفته است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.