روايت حافظ موسوی از روزهاي جنگ
سايه جنگ
بعدازظهر آخرین روز تابستان 1359 در خیابان اصلی محله مهرآباد جنوبی، جایی که چند سال قبل حمید اشرف و یارانش در درگیری مسلحانه به قتل رسیده بودند، در حال حرکت به سوی محل سکونتم در همان حوالی بودم که صدای چند انفجار و شلیکهای پیاپی ضدهوایی، من و سایر رهگذران و اهالی و کسبه محل را در بهت و حیرت فرو برد. عابران سراسیمه در جستوجوی پناهگاهی بودند که جان خود را نجات دهند. چند نفر در داخل جوی آب پناه گرفتند. مغازهدارها کرکرههایشان را پایین کشیدند و سراسیمه به سوی خانههایشان دویدند. من در پناه سایبان مغازهای هاجوواج ایستاده بودم و نمیدانستم چه باید بکنم. حدود نیم ساعت بعد، صدای ضدهواییها خاموش شد. کرکره مغازهها بالا رفت و رهگذرانی که شوکه شده بودند، در حلقههای کوچک جمع شدند و درباره اتفاقی که رخ داده بود، به بحث و تبادلنظر پرداختند.
این واقعه، آغاز جنگی بود که هشت سال به طول انجامید و هزاران نفر جانباخته، مجروح، معلول، بیخانمان و مهاجر در دو کشور همسایه به جا گذاشت؛ جنگی که آثار منفی آن هنوز در کشورهای خاورمیانه پابرجاست؛ جنگی که مسیر انقلاب ایران و زندگی بسیاری از ایرانیان را دگرگون کرد؛ جنگی که تحقق دموکراسی در خاورمیانه را با چالشی جدی مواجه کرد و از طریق دامنزدن به جنگهای فرقهای و ترویج کینه و نفرت بین پیروان مذاهب مختلف، راه را برای بازتولید استبداد شرقی هموارتر کرد.
ایرانیان که در آغاز قرن بیستم با انقلاب مشروطه خود تأثیر عمیقی بر جنبشهای ضداستعماری کشورهای آسیایی بهویژه هندوستان و افغانستان گذاشته بودند و بار دیگر در همان قرن با جنبش ملیشدن صنعت نفت الهامبخش مبارزان ضداستعماری کشورهای آسیایی و فراتر از آن، بسیاری از رهبران کشورهای عضو جنبش عدم تعهد شده بودند، اگر آتش این جنگ برافروخته نمیشد، شاید این بار نیز در واپسین سالهای قرن بیستم میتوانستند منادی اتحاد و برادری ملتهای منطقه باشند و به سهم خود مانع بروز فجایعی شوند که هماکنون خاورمیانه را به خاک و خون کشیده است.
اکنونکه بیش از ربع قرن از پایان جنگ میگذرد، شاید بسیاری از جوانان ما ندانند که در آن سالها بر کشور ما چه رفته است. منظورم البته تعداد شهدا و مجروحان، تعداد بیخانمانها ، میزان خسارتهای مادی جنگ، هول و هراس ما در شبهای بمباران، جیرهبندی مواد غذایی، کمبود شیر خشک برای کودکان، توقف طولانیمدت توسعه کشور و... نیست. اینها همه مهم است و بسیار هم مهم است. هیچیک از ما نمیتوانیم ضجههای مادران بیشماری را که در سوگ فرزندان خود نشسته بودند، فراموش کنیم. هیچیک از ما نمیتوانیم راهروهای بیمارستانهای دوران جنگ را فراموش کنیم که انباشته از پیکرهای غرقه به خون زیباترین جوانان میهن ما بود. اینها فراموششدنی نیست و در شعر و ادبیات ما بارها به تصویر کشیده شده است؛ بااینحال چیز دیگری هم هست که شاید نسل جوان ما ندانند و آن چیز به گمان من تأثیر مخرب جنگ بر روال طبیعی انقلاب ایران بود؛ اگر آن جنگ به وقوع نمیپیوست و کشور در شرایط جنگی -که بههرحال تبعاتی به همراه دارد- قرار نمیگرفت و نیروهایی که در پیروزی انقلاب سهم داشتند، به حاشیه رانده نمیشدند.
ایستادگی ملت ایران در برابر ارتش متجاوزی که در مدتی کوتاه حدود سی هزار کیلومترمربع از خاک میهن ما را اشغال کرد و رشادت و ازجانگذشتگی فرزندان این آبوخاک که در هر لباس و با هر مرام و مسلکی، با کمترین امکانات و تجهیزات، ارتش متجاوز را از خاک ایران بیرون راندند و اجازه ندادند خدشهای بر تمامیت ارضی کشور وارد شود، افتخاری ملی است که همگان در آن سهیماند. بسیاری از ما هنوز به یاد داریم زمانی را که خلبانان شجاع و میهنپرست ایران در یک سلسله عملیات برقآسا با منهدمکردن چهلواندی از هواپیماهای جنگی عراق، غرور ملی جریحهدارشده ایرانیان را التیام بخشیدند. هنوز به یاد داریم زمانی را که مردم ایران پس از آزادی خرمشهر، در هر کوی و برزن این آبوخاک چه جشن و سروری به راه انداختند. اینها دستاوردهای ملی ماست و نه دستاویزی برای قبضه قدرت.
بیش از ربع قرن از پایان جنگ گذشته است؛ اما زخمهای جنگ هنوز بر روح و روان ما سایه انداخته است؛ سایهای که رد پای آن را حتی در استعارههای شاعرانی که در زمان جنگ هنوز به دنیا نیامده بودند، میتوان دید؛ سایهای که گاه در هالهای از نوستالژی و گاه در لفافهای از خشم و نفرت بروز میکند؛ سایهای که بخشی از تاریخ معاصر ماست؛ سایهای که رسانههای رسمی ما فقط نیمی از آن را به رسمیت میشناسند.
بعدازظهر آخرین روز تابستان 1359 در خیابان اصلی محله مهرآباد جنوبی، جایی که چند سال قبل حمید اشرف و یارانش در درگیری مسلحانه به قتل رسیده بودند، در حال حرکت به سوی محل سکونتم در همان حوالی بودم که صدای چند انفجار و شلیکهای پیاپی ضدهوایی، من و سایر رهگذران و اهالی و کسبه محل را در بهت و حیرت فرو برد. عابران سراسیمه در جستوجوی پناهگاهی بودند که جان خود را نجات دهند. چند نفر در داخل جوی آب پناه گرفتند. مغازهدارها کرکرههایشان را پایین کشیدند و سراسیمه به سوی خانههایشان دویدند. من در پناه سایبان مغازهای هاجوواج ایستاده بودم و نمیدانستم چه باید بکنم. حدود نیم ساعت بعد، صدای ضدهواییها خاموش شد. کرکره مغازهها بالا رفت و رهگذرانی که شوکه شده بودند، در حلقههای کوچک جمع شدند و درباره اتفاقی که رخ داده بود، به بحث و تبادلنظر پرداختند.
این واقعه، آغاز جنگی بود که هشت سال به طول انجامید و هزاران نفر جانباخته، مجروح، معلول، بیخانمان و مهاجر در دو کشور همسایه به جا گذاشت؛ جنگی که آثار منفی آن هنوز در کشورهای خاورمیانه پابرجاست؛ جنگی که مسیر انقلاب ایران و زندگی بسیاری از ایرانیان را دگرگون کرد؛ جنگی که تحقق دموکراسی در خاورمیانه را با چالشی جدی مواجه کرد و از طریق دامنزدن به جنگهای فرقهای و ترویج کینه و نفرت بین پیروان مذاهب مختلف، راه را برای بازتولید استبداد شرقی هموارتر کرد.
ایرانیان که در آغاز قرن بیستم با انقلاب مشروطه خود تأثیر عمیقی بر جنبشهای ضداستعماری کشورهای آسیایی بهویژه هندوستان و افغانستان گذاشته بودند و بار دیگر در همان قرن با جنبش ملیشدن صنعت نفت الهامبخش مبارزان ضداستعماری کشورهای آسیایی و فراتر از آن، بسیاری از رهبران کشورهای عضو جنبش عدم تعهد شده بودند، اگر آتش این جنگ برافروخته نمیشد، شاید این بار نیز در واپسین سالهای قرن بیستم میتوانستند منادی اتحاد و برادری ملتهای منطقه باشند و به سهم خود مانع بروز فجایعی شوند که هماکنون خاورمیانه را به خاک و خون کشیده است.
اکنونکه بیش از ربع قرن از پایان جنگ میگذرد، شاید بسیاری از جوانان ما ندانند که در آن سالها بر کشور ما چه رفته است. منظورم البته تعداد شهدا و مجروحان، تعداد بیخانمانها ، میزان خسارتهای مادی جنگ، هول و هراس ما در شبهای بمباران، جیرهبندی مواد غذایی، کمبود شیر خشک برای کودکان، توقف طولانیمدت توسعه کشور و... نیست. اینها همه مهم است و بسیار هم مهم است. هیچیک از ما نمیتوانیم ضجههای مادران بیشماری را که در سوگ فرزندان خود نشسته بودند، فراموش کنیم. هیچیک از ما نمیتوانیم راهروهای بیمارستانهای دوران جنگ را فراموش کنیم که انباشته از پیکرهای غرقه به خون زیباترین جوانان میهن ما بود. اینها فراموششدنی نیست و در شعر و ادبیات ما بارها به تصویر کشیده شده است؛ بااینحال چیز دیگری هم هست که شاید نسل جوان ما ندانند و آن چیز به گمان من تأثیر مخرب جنگ بر روال طبیعی انقلاب ایران بود؛ اگر آن جنگ به وقوع نمیپیوست و کشور در شرایط جنگی -که بههرحال تبعاتی به همراه دارد- قرار نمیگرفت و نیروهایی که در پیروزی انقلاب سهم داشتند، به حاشیه رانده نمیشدند.
ایستادگی ملت ایران در برابر ارتش متجاوزی که در مدتی کوتاه حدود سی هزار کیلومترمربع از خاک میهن ما را اشغال کرد و رشادت و ازجانگذشتگی فرزندان این آبوخاک که در هر لباس و با هر مرام و مسلکی، با کمترین امکانات و تجهیزات، ارتش متجاوز را از خاک ایران بیرون راندند و اجازه ندادند خدشهای بر تمامیت ارضی کشور وارد شود، افتخاری ملی است که همگان در آن سهیماند. بسیاری از ما هنوز به یاد داریم زمانی را که خلبانان شجاع و میهنپرست ایران در یک سلسله عملیات برقآسا با منهدمکردن چهلواندی از هواپیماهای جنگی عراق، غرور ملی جریحهدارشده ایرانیان را التیام بخشیدند. هنوز به یاد داریم زمانی را که مردم ایران پس از آزادی خرمشهر، در هر کوی و برزن این آبوخاک چه جشن و سروری به راه انداختند. اینها دستاوردهای ملی ماست و نه دستاویزی برای قبضه قدرت.
بیش از ربع قرن از پایان جنگ گذشته است؛ اما زخمهای جنگ هنوز بر روح و روان ما سایه انداخته است؛ سایهای که رد پای آن را حتی در استعارههای شاعرانی که در زمان جنگ هنوز به دنیا نیامده بودند، میتوان دید؛ سایهای که گاه در هالهای از نوستالژی و گاه در لفافهای از خشم و نفرت بروز میکند؛ سایهای که بخشی از تاریخ معاصر ماست؛ سایهای که رسانههای رسمی ما فقط نیمی از آن را به رسمیت میشناسند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.