|

گفت‌وگو با نرگس آبیار

ترکیب «ضدجنگ» را بیشتر می‌پسندم

فرانک آرتا

نرگس آبیار در زمره فیلم‌سازان نسل جدید است که در کارهایش دغدغه پرداخت به مسائل جنگ دارد. پیش از آن هم در عرصه نویسندگی، ادبیات جنگ را دنبال می‌کرده.

ضرورت پرداختن به سينماي جنگ را در چه می‌بینید؟
به‌هرحال، من دوران کودکی و نوجوانی خودم را در جنگ گذراندم و تجربیاتی بی‌واسطه از آن زمان دارم. جنگ برای من بستر پرمایه و عجیبی از حوادث و اتفاقات فراهم کرده که به واسطه آنها می‌توانم نگاه خودم را منتقل کنم. جنگ به خاطر ذات ویرانگر خود، بستری از حوادث غریب و تعاملات عمیق فراهم می‌کند. آدم‌ها به طرز عجیبی در جنگ‌ها، عمیق می‌شوند. آنها با مقوله مرگ سروکار دارند، موضوع مرگ، شهادت و دنیای پس از آن، نگاه آدم‌ها را عمیق می‌کند. آنها از غفلت و روزمرگی دنیای معمولی بیرون می‌آیند و متوجه امکان دیگری از زندگی می‌شوند. مناسبات و روابطشان تغییر می‌کند، سؤالات و دغدغه‌های مهم‌تر و غایت‌مندتری در ذهن‌شان شکل می‌گیرد... به‌همین‌دلیل آدم‌های جنگ، در زمانه ما آدم‌های غریبی‌اند که زندگی‌شان رنگ معنایی متفاوتی نسبت به آدم‌های دیگر پیدا می‌کند. به‌همین‌دلیل من جنگ را انتخاب می‌کنم. چون از تجربه من دور نیست و به زمانه من نزدیک است. غایت‌مند است. پس من بیشتر انتخاب می‌کنم در این بستر کار کنم.
تعریف‌تان از فیلم جنگی چیست؟ آیا همه آنچه در میدان جنگ رخ می‌دهد، مربوط به جنگ است یا اساسا هر نوع تأثیری که جنگ بر زندگی انسان‌ها می‌گذارد را دربر می‌گیرد؟
هر فیلمی که به‌نوعی تأثیر جنگ را بر انسان‌ها و تعاملات آنها و زندگی‌شان نشان دهد، فیلم جنگی محسوب می‌شود؛ چه در کشاکش جنگ اتفاق بیفتد، چه پس از آن... چه در پشت‌صحنه‌های جنگ... البته مرسوم است بیشتر فیلم‌های جنگ‌های صد سال اخیر، فیلم جنگی محسوب شود. فیلم‌های ما قبل آن بیش از آنکه جنگی محسوب شود، تاریخی به حساب می‌آیند. به‌هرحال، به نظر من، پرداختن به تأثیر و تأثر انسان معاصر (معاصر به معنای صد سال اخیر) در بستر جنگ، اثری جنگی به شمار می‌رود.
یکی از بخش‌های مغفول‌مانده در سینمای جنگ، حضور زنان و تأثیرات و نقش آنان است که البته شما در فیلم «شیار١٤٣» به سختی‌های مادران شهید پرداختید. آیا همچنان این نوع سینما را دنبال کرده یا اینکه مثل «نفس» دنیای کودکان را وارد داستان‌تان خواهید کرد؟ اصلا به این موضوع چگونه نگاه می‌کنید؟
خیلی از قبل تصمیم نمی‌گیرم وقتی سوژه جنگی دارم، نقش زنان را در آن دنبال کنم یا کودکان یا هرکس دیگری... اثر با خودش شخصیت‌ها و کاراکترها را می‌آورد. در شیار 143 من به سراغ شخصیت زن رفتم برای اینکه شناخت بهتری از او داشتم. در فیلم «نفس» هم به سراغ کودک و دختربچه‌ای رفتم که کاملا او را می‌شناختم. ممکن است در کارهای بعدی به سراغ فضای مردانه بروم. بستگی دارد بتوانم آن فضا را از آنِ خودم کنم یا نه.
حیطه پرداختن به مسائل زنان در بستر جنگ چقدر شدنی و قابل اجراست؟ آیا برای مثال، مصیبت‌های زنان سوسنگرد و هویزه را می‌توان به‌راحتی به تصویر کشید؟ اصلا تابوهای این رویکرد چه وسعت و شدتی دارند؟
به‌هرحال، شرایط زنان در موقعیت‌های مختلف نسبت به مردان حساس‌تر و متفاوت‌تر است. زنان بالطبع آسیب‌پذیرترند. در شرایط جنگی دچار مشکلاتی می‌شوند که چندان نمی‌توان به همه جوانب آن پرداخت. اگر بخواهیم در پرداخت و روایت خودمان از زنان جنگ صداقت داشته باشیم و نگاه درستی به موضوع کرده باشیم، لازم است به همه جوانب موقعیت زنان بپردازیم. اما به‌هرحال، این بخشی از ماجراست. مهم‌تر از همه رویکرد زنانه به موضوع جنگ است که ما بسیار کم به آن پرداخته‌ایم. «گیلانه» خانم رخشان بنی‌اعتماد نمونه خوبی از این‌دست است. البته فکر می‌کنم اگر «شیار143» را حساب نکنیم، تنها اثر موجود در این حوزه است. در نمونه‌های دیگر مثل «هیوا» نگاه مردانه حاکم بر فیلم حس می‌شود. نمی‌خواهم به کلمه حضور زنان اشاره کنم، برای اینکه حضور زنان در جنگ با حضور مردان یا کودکان یا همه آحاد مردم فرقی ندارد. کلمه «حضور» برای امری است که در قطعی‌بودن آن، تردیدی وجود دارد. حضور زنان در جنگ امری بدیهی است. چون همه مردم درگیر جنگ بودند؛ چه‌بسا همسران جانبازان و مادران مفقودالاثرها و شهیدان، هنوز به‌شدت درگیر تبعات جنگ هستند. مردم هنوز در غم فقدان عزیزان خود رنج می‌کشند. همسران جانبازان جنگ، هنوز از همسران خود پرستاری و تیمار‌داری می‌کنند. جنگ هنوز برای ما تمام نشده است. به‌همین‌دلیل فرقی نمی‌بینم درباره یک زن کار کنم یا مرد.
خودتان بهتر می‌دانید ترسیم و پرداختن به شخصیت زن با توجه به پیچیدگی‌های آن در قاب تصویر کار ساده‌ای نیست. به‌ویژه اینکه اساسا موضوع زن در جامعه با محدودیت‌هایی روبه‌روست. آیا تداوم حضور شما در این مسیر در نقش یک فیلم‌ساز، مسئولیت شما را بیشتر و مسیرتان را دشوارتر نمی‌کند؟
بخش کوچکی از مسائل زنان وجود دارد که ما برای پرداختن به آن محدودیت داریم. البته این محدودیت در بعضی مواقع برای هنرمند خلاقیت ایجاد کرده و هنرمند شگردهای خلاقانه‌ای برای طرح موضوع و تحلیل آن طراحی کرده است. من به‌عنوان فیلم‌ساز می‌توانم جنبه‌هایی از شخصیت زنانه را که دستم در آن بازتر است مدنظر قرار دهم یا نه، مثل آقای فرهادی به موضوع حریم شخصی یک زن بپردازم. در هر صورت، می‌توانم به‌نوعی درباره آن حرف بزنم. بستگی به نوع پرداختم از موضوع دارد. منکر محدودیت‌ها در این حوزه نیستم و این محدودیت را فقط سیستم برای من به وجود نمی‌آورد، بلکه جامعه در کلیت خود، پذیرای فضای بازتری برای گفت‌وگو درباره همه مسائل زنان نیست. من به نوبه خودم حاضر نیستم به هر قیمتی به تابوهای زنان بپردازم و زمینه آزردگی بخش عمده‌ای از جامعه را فراهم کنم. من ترجیح می‌دهم راه‌هایی نزدیک به سلیقه جامعه برای بیان موضوعات زنان پیدا کنم. در فقه و احکام آن، شما می‌بینيد که به همه مسائل زنان پرداخته می‌شود؛ حتی بالای منبر هم از آن حرف زده می‌شود و مردم آن را می‌پذیرند. هرچند فاصله بین این دو مقوله (فقه و سینما) بسیار است. اما من مطمئنم که راه‌هایی برای پرداختن به آنها وجود دارد.
به نظر شما در این سال‌ها فیلم‌های جنگی دارای چه قوت و ضعف‌هایی بوده‌اند؟
خب، همه می‌دانیم در دوره‌ای طولانی سینمای جنگ ما تک‌بُعدی بوده و از کلیشه‌ای‌بودن و شعاری‌بودن رنج برده است. همین باعث شده دافعه‌ای در قاطبه مردم به وجود آید و دیگر فیلم‌های جنگی را باور نکنند. الان اوضاع نسبت به گذشته خیلی بهتر شده و شاهد فیلم‌های واقع‌گراتری در سینمای جنگ هستیم؛ مردم بهتر با آنها ارتباط برقرار می‌کنند و با شخصیت‌های باورپذیر و ملموس‌تری در سینمای جنگ روبه‌رو هستند.
به نظر شما با توجه به هزینه‌های بالای ساخت یک فیلم جنگی، این فیلم‌سازان باید مشمول چه نوع کمک‌هایی شوند؟
قطعا فیلم جنگی احتیاج به حمایت دارد. در هیچ جای دنیا فیلم جنگی با هزینه شخصی تولید نمی‌شود؛ مگر آنکه به بخش اجتماعی جنگ و پشت صحنه‌های آن بپردازد. اگر دغدغه زنده‌نگه‌داشتن یاد قهرمانان جنگ وجود دارد یا اینکه به تمام دنیا نشان دهیم خود قربانی جنگ بوده‌ایم یا اینکه جنگ در هر شکل آن، ویرانگر است و در تضاد با آرمان‌های بشری، باید هزینه کنیم. در خیلی از کشورهای دنیا، به هنگام نمایش فیلم شیار 143، من متوجه شدم مردم آن کشورها از جنگ هشت‌ساله بین ایران و عراق خبر ندارند. در واقع جنگ ما، بین جنگ‌ها و بحران‌های منطقه گم شده است. خودمان هم کمتر اثری تولید کرده‌ایم که با استانداردهای بین‌المللی ساخته شود. همیشه در فیلم‌های جنگی ما، احتیاج به اطلاعات فرامتنی بوده است؛ یعنی بیننده باید از قبل می‌دانسته که جنگی در فلان سال‌ها بین ایران و عراق بوده و رزمنده‌ها فلان خصوصیات را داشتند و اصولا فضای جنگ ما چه رنگ‌وبویی داشته است. کمتر فیلم جنگی داریم که از اساس بتواند یک بیننده خارجی را با جنگ ما آشنا کند. یک فیلم‌ساز جنگ، برای ساخت یک اثر جنگی که در ذات خود اتفاقی دشوار و سخت است، باید خیالش از بابت هزینه‌ها راحت باشد. باید امکانات نظامی خوب در اختیار داشته باشد. انتخاب‌ها برای اینکه این هزینه‌ها در اختیار کارگردان اصلح قرار بگیرد هم باید به‌درستی صورت بگیرد.

نرگس آبیار در زمره فیلم‌سازان نسل جدید است که در کارهایش دغدغه پرداخت به مسائل جنگ دارد. پیش از آن هم در عرصه نویسندگی، ادبیات جنگ را دنبال می‌کرده.

ضرورت پرداختن به سينماي جنگ را در چه می‌بینید؟
به‌هرحال، من دوران کودکی و نوجوانی خودم را در جنگ گذراندم و تجربیاتی بی‌واسطه از آن زمان دارم. جنگ برای من بستر پرمایه و عجیبی از حوادث و اتفاقات فراهم کرده که به واسطه آنها می‌توانم نگاه خودم را منتقل کنم. جنگ به خاطر ذات ویرانگر خود، بستری از حوادث غریب و تعاملات عمیق فراهم می‌کند. آدم‌ها به طرز عجیبی در جنگ‌ها، عمیق می‌شوند. آنها با مقوله مرگ سروکار دارند، موضوع مرگ، شهادت و دنیای پس از آن، نگاه آدم‌ها را عمیق می‌کند. آنها از غفلت و روزمرگی دنیای معمولی بیرون می‌آیند و متوجه امکان دیگری از زندگی می‌شوند. مناسبات و روابطشان تغییر می‌کند، سؤالات و دغدغه‌های مهم‌تر و غایت‌مندتری در ذهن‌شان شکل می‌گیرد... به‌همین‌دلیل آدم‌های جنگ، در زمانه ما آدم‌های غریبی‌اند که زندگی‌شان رنگ معنایی متفاوتی نسبت به آدم‌های دیگر پیدا می‌کند. به‌همین‌دلیل من جنگ را انتخاب می‌کنم. چون از تجربه من دور نیست و به زمانه من نزدیک است. غایت‌مند است. پس من بیشتر انتخاب می‌کنم در این بستر کار کنم.
تعریف‌تان از فیلم جنگی چیست؟ آیا همه آنچه در میدان جنگ رخ می‌دهد، مربوط به جنگ است یا اساسا هر نوع تأثیری که جنگ بر زندگی انسان‌ها می‌گذارد را دربر می‌گیرد؟
هر فیلمی که به‌نوعی تأثیر جنگ را بر انسان‌ها و تعاملات آنها و زندگی‌شان نشان دهد، فیلم جنگی محسوب می‌شود؛ چه در کشاکش جنگ اتفاق بیفتد، چه پس از آن... چه در پشت‌صحنه‌های جنگ... البته مرسوم است بیشتر فیلم‌های جنگ‌های صد سال اخیر، فیلم جنگی محسوب شود. فیلم‌های ما قبل آن بیش از آنکه جنگی محسوب شود، تاریخی به حساب می‌آیند. به‌هرحال، به نظر من، پرداختن به تأثیر و تأثر انسان معاصر (معاصر به معنای صد سال اخیر) در بستر جنگ، اثری جنگی به شمار می‌رود.
یکی از بخش‌های مغفول‌مانده در سینمای جنگ، حضور زنان و تأثیرات و نقش آنان است که البته شما در فیلم «شیار١٤٣» به سختی‌های مادران شهید پرداختید. آیا همچنان این نوع سینما را دنبال کرده یا اینکه مثل «نفس» دنیای کودکان را وارد داستان‌تان خواهید کرد؟ اصلا به این موضوع چگونه نگاه می‌کنید؟
خیلی از قبل تصمیم نمی‌گیرم وقتی سوژه جنگی دارم، نقش زنان را در آن دنبال کنم یا کودکان یا هرکس دیگری... اثر با خودش شخصیت‌ها و کاراکترها را می‌آورد. در شیار 143 من به سراغ شخصیت زن رفتم برای اینکه شناخت بهتری از او داشتم. در فیلم «نفس» هم به سراغ کودک و دختربچه‌ای رفتم که کاملا او را می‌شناختم. ممکن است در کارهای بعدی به سراغ فضای مردانه بروم. بستگی دارد بتوانم آن فضا را از آنِ خودم کنم یا نه.
حیطه پرداختن به مسائل زنان در بستر جنگ چقدر شدنی و قابل اجراست؟ آیا برای مثال، مصیبت‌های زنان سوسنگرد و هویزه را می‌توان به‌راحتی به تصویر کشید؟ اصلا تابوهای این رویکرد چه وسعت و شدتی دارند؟
به‌هرحال، شرایط زنان در موقعیت‌های مختلف نسبت به مردان حساس‌تر و متفاوت‌تر است. زنان بالطبع آسیب‌پذیرترند. در شرایط جنگی دچار مشکلاتی می‌شوند که چندان نمی‌توان به همه جوانب آن پرداخت. اگر بخواهیم در پرداخت و روایت خودمان از زنان جنگ صداقت داشته باشیم و نگاه درستی به موضوع کرده باشیم، لازم است به همه جوانب موقعیت زنان بپردازیم. اما به‌هرحال، این بخشی از ماجراست. مهم‌تر از همه رویکرد زنانه به موضوع جنگ است که ما بسیار کم به آن پرداخته‌ایم. «گیلانه» خانم رخشان بنی‌اعتماد نمونه خوبی از این‌دست است. البته فکر می‌کنم اگر «شیار143» را حساب نکنیم، تنها اثر موجود در این حوزه است. در نمونه‌های دیگر مثل «هیوا» نگاه مردانه حاکم بر فیلم حس می‌شود. نمی‌خواهم به کلمه حضور زنان اشاره کنم، برای اینکه حضور زنان در جنگ با حضور مردان یا کودکان یا همه آحاد مردم فرقی ندارد. کلمه «حضور» برای امری است که در قطعی‌بودن آن، تردیدی وجود دارد. حضور زنان در جنگ امری بدیهی است. چون همه مردم درگیر جنگ بودند؛ چه‌بسا همسران جانبازان و مادران مفقودالاثرها و شهیدان، هنوز به‌شدت درگیر تبعات جنگ هستند. مردم هنوز در غم فقدان عزیزان خود رنج می‌کشند. همسران جانبازان جنگ، هنوز از همسران خود پرستاری و تیمار‌داری می‌کنند. جنگ هنوز برای ما تمام نشده است. به‌همین‌دلیل فرقی نمی‌بینم درباره یک زن کار کنم یا مرد.
خودتان بهتر می‌دانید ترسیم و پرداختن به شخصیت زن با توجه به پیچیدگی‌های آن در قاب تصویر کار ساده‌ای نیست. به‌ویژه اینکه اساسا موضوع زن در جامعه با محدودیت‌هایی روبه‌روست. آیا تداوم حضور شما در این مسیر در نقش یک فیلم‌ساز، مسئولیت شما را بیشتر و مسیرتان را دشوارتر نمی‌کند؟
بخش کوچکی از مسائل زنان وجود دارد که ما برای پرداختن به آن محدودیت داریم. البته این محدودیت در بعضی مواقع برای هنرمند خلاقیت ایجاد کرده و هنرمند شگردهای خلاقانه‌ای برای طرح موضوع و تحلیل آن طراحی کرده است. من به‌عنوان فیلم‌ساز می‌توانم جنبه‌هایی از شخصیت زنانه را که دستم در آن بازتر است مدنظر قرار دهم یا نه، مثل آقای فرهادی به موضوع حریم شخصی یک زن بپردازم. در هر صورت، می‌توانم به‌نوعی درباره آن حرف بزنم. بستگی به نوع پرداختم از موضوع دارد. منکر محدودیت‌ها در این حوزه نیستم و این محدودیت را فقط سیستم برای من به وجود نمی‌آورد، بلکه جامعه در کلیت خود، پذیرای فضای بازتری برای گفت‌وگو درباره همه مسائل زنان نیست. من به نوبه خودم حاضر نیستم به هر قیمتی به تابوهای زنان بپردازم و زمینه آزردگی بخش عمده‌ای از جامعه را فراهم کنم. من ترجیح می‌دهم راه‌هایی نزدیک به سلیقه جامعه برای بیان موضوعات زنان پیدا کنم. در فقه و احکام آن، شما می‌بینيد که به همه مسائل زنان پرداخته می‌شود؛ حتی بالای منبر هم از آن حرف زده می‌شود و مردم آن را می‌پذیرند. هرچند فاصله بین این دو مقوله (فقه و سینما) بسیار است. اما من مطمئنم که راه‌هایی برای پرداختن به آنها وجود دارد.
به نظر شما در این سال‌ها فیلم‌های جنگی دارای چه قوت و ضعف‌هایی بوده‌اند؟
خب، همه می‌دانیم در دوره‌ای طولانی سینمای جنگ ما تک‌بُعدی بوده و از کلیشه‌ای‌بودن و شعاری‌بودن رنج برده است. همین باعث شده دافعه‌ای در قاطبه مردم به وجود آید و دیگر فیلم‌های جنگی را باور نکنند. الان اوضاع نسبت به گذشته خیلی بهتر شده و شاهد فیلم‌های واقع‌گراتری در سینمای جنگ هستیم؛ مردم بهتر با آنها ارتباط برقرار می‌کنند و با شخصیت‌های باورپذیر و ملموس‌تری در سینمای جنگ روبه‌رو هستند.
به نظر شما با توجه به هزینه‌های بالای ساخت یک فیلم جنگی، این فیلم‌سازان باید مشمول چه نوع کمک‌هایی شوند؟
قطعا فیلم جنگی احتیاج به حمایت دارد. در هیچ جای دنیا فیلم جنگی با هزینه شخصی تولید نمی‌شود؛ مگر آنکه به بخش اجتماعی جنگ و پشت صحنه‌های آن بپردازد. اگر دغدغه زنده‌نگه‌داشتن یاد قهرمانان جنگ وجود دارد یا اینکه به تمام دنیا نشان دهیم خود قربانی جنگ بوده‌ایم یا اینکه جنگ در هر شکل آن، ویرانگر است و در تضاد با آرمان‌های بشری، باید هزینه کنیم. در خیلی از کشورهای دنیا، به هنگام نمایش فیلم شیار 143، من متوجه شدم مردم آن کشورها از جنگ هشت‌ساله بین ایران و عراق خبر ندارند. در واقع جنگ ما، بین جنگ‌ها و بحران‌های منطقه گم شده است. خودمان هم کمتر اثری تولید کرده‌ایم که با استانداردهای بین‌المللی ساخته شود. همیشه در فیلم‌های جنگی ما، احتیاج به اطلاعات فرامتنی بوده است؛ یعنی بیننده باید از قبل می‌دانسته که جنگی در فلان سال‌ها بین ایران و عراق بوده و رزمنده‌ها فلان خصوصیات را داشتند و اصولا فضای جنگ ما چه رنگ‌وبویی داشته است. کمتر فیلم جنگی داریم که از اساس بتواند یک بیننده خارجی را با جنگ ما آشنا کند. یک فیلم‌ساز جنگ، برای ساخت یک اثر جنگی که در ذات خود اتفاقی دشوار و سخت است، باید خیالش از بابت هزینه‌ها راحت باشد. باید امکانات نظامی خوب در اختیار داشته باشد. انتخاب‌ها برای اینکه این هزینه‌ها در اختیار کارگردان اصلح قرار بگیرد هم باید به‌درستی صورت بگیرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.