گفتوگو با ایوب آقاخانی، نویسنده و کارگردان تکههای سنگین سرب
چمران پا در زمین و سر در آسمان دارد
رضا آشفته
نمایش تکههای سنگین سرب یکی از نمایشهای مربوط به حوزه جنگ تحمیلی است که با مبنا قراردادن شخصیت و زندگی مصطفی چمران، شکل گرفته است و این نمایش با موافقت بسیاری از مخاطبان با گرایشهای فکری و سیاسی مواجه شده و به نظر یکی از نمایشهای موفق و متفاوت در این حوزه است. این نمایش در هفته دفاع مقدس به همت نشر بتهوون به شکل ویدئو برای مخاطبانش عرضه خواهد شد. با ایوب آقاخانی، نویسنده و کارگردان تکههای سنگین سرب، درباره چندوچون این موفقیت گفتوگو کردهایم که در ادامه میخوانید.
چطور شد که چمران را برای انجام چنین کاری مناسب دیدید؟
من پیش از آنکه تکههای سنگین سرب را اجرا کنم، چند کار جنگی را در کارنامهام ثبت کردهام؛ مانند فصل خون (1386)، آسمان و زمین (1387) و آثار دیگری که بهطور مستقیم با جنگ مرتبط نبودهاند اما دربرگیرندهاش هستند؛ چون احساس میکردم اولا در تئاتر مقاومت، بهاصطلاح مدیران، اینگونه آثار کم است و آنطور که باید به آن پرداخته نشده است. حتی در میان کارهای جنگی بهندرت به شخصیتهای مستند پرداخته شده است. بنابراین این همیشه دغدغهام بوده تا اینکه در دوره مدیریت قادر آشنا در مرکز هنرهای نمایشی چراغ سبزی نشان داده شد که بشود با هدف چاپ چنین نمایشنامهای درباره چمران نوشت، اما در همان ابتدا نیز متذکر شدم که دوست دارم نمایشنامهای را بنویسم که دغدغه خودم هست و میخواهم متنی متفاوت با آنچه روال است بنویسم که او هم پذیرفت و آزادی عمل صددرصدی به من داد که بنویسم و او قول داد که همه تلاشش را برای چاپش خواهد کرد.
آیا چمران شخصیت نمایشی دارد؟
از بین چهرههای جنگ به نظرم مصطفی چمران خیلی دراماتیکتر است. چون از شخصیت پیچیدهای برخوردار است و چگالی بالایی برای پرداخت دارد. او سؤالهای غریبی در زندگیاش دارد و همچنین از دیدگاه متفاوتی نیز برخوردار است.
چه مدت تحقیق کردید؟
حدود یکسالونیم... بهدنبال همین نگاه متفاوت در زندگیاش بود و همه تمرکزم را بر همین مبنا قرار دادم که درواقع منجر به نوشتن «تکههای سنگین سرب» شد و هنوز صحبتی از تولیدش نبود و خوشبختانه بعد از نوشتنش نظر دوستان این بود که متن جالب است و باوجود مشکلاتی که برای اجرائیشدنش بود؛ چون باید انواع تأییدیهها را از آدمها و جاهای مختلف میگرفتم، تصمیم گرفتم که انجامش بدهم تا اینکه یک کار متفاوت جنگی را تولید کنم. با وجود این کار به اجرا درآمد و عملا دیده شد که در تاریخ بعد از انقلاب کاری براساس قالب و ایدئولوژی برگرفته از جنگ انجام شده و این بهدور از شعارزدگی بوده است.
در انجام تحقیق چگونه وارد عمل شدهای که در نهایت به برآیندی مشترک برای رضایت عمومیتر برسی؟
آنچه اثر مکتوب درباره شهید چمران بوده است، خواندهام و به همه فایلهای صوتی و تصویری نگاهی انداختهام. همچنین چند گفتوگوی میدانی با همه اشخاصی که از نزدیک با چمران آشنایی داشته و زندگی کردهاند، انجام دادهام. حتی به فیلم به نظرم بد ابراهیم حاتمیکیا، (چ)، نظر داشتهام و همه را با همان نگاه متفاوت مرور کردهام و از دل اینها آنچه باید را به قلم آوردهام. همه مدارک باید مورد توجه قرار میگرفت و باید تناقضاتش را هم استخراج میکردم چون دراماتیزهکردن آن در جهان نمایش باید با چنین مستنداتی مواجه میشد و درواقع این تناقضات هم باید روی میداد. بدون اینکه به چیزی ایمان داشته باشم با تردید جامع و فراگیر با همه اسناد مواجه شدم و به نسخهای دلخواه از شخصیتش رسیدم.
اینکه درباره «چ» میگویید بد است، چه دلایلی برای ردکردنش دارید؟
فیلم «چ» اثر سینمایی بدی است و بهطور مشخص فیلمنامه بدی دارد، اما در تولید و پروداکشن فیلم قابلدفاعی است و ابراهیم حاتمیکیا بعد از اینهمه سال میتواند بهلحاظ سروشکل فیلم درستی بسازد، اما متأسفانه در فیلم «چ» شهید چمران در اولویت اصلی و غاییاش قرار نگرفته است و بدونتردید چمرانش قابلبحث نیست و فیلم درواقع میتواند درباره عملیات پاوه باشد و میتواند هر عنوانی مانند شامگاه خونین، سحرگاه خونین و هر چیز دیگری داشته باشد، اما «چ» به معنای چمران نمیتواند باشد؛ چون فیلم درباره چمران به معنای دقیقش نیست. حاتمیکیا به یک چمران به معنای موجود مستقل نپرداخته و این چمران بیشتر بدون هویت و درواقع مصلحتاندیش است که خیلی دستبهعصا حرکت میکند که هیچ شباهتی به مدارک و مستندات چمران ندارد و خاصیت عملیاتی او در پاوه نیز بسیار محافظهکارانه به نمایش درآمده است که او مسیحوار بر سر همه آدمها بایستد و ناظر این مبارزات باشد. درحالیکه چمران بنابر حکم امام خمینی در این غائله حضور تأثیرگذاری داشته است و حتی افراد پیرامونش نیز در این فیلم از چنین هویت مستقل و تأثیرگذاری برخوردار نیستند؛ مثلا تیمسار فلاحی را نمیتوان
اینگونه متصور شد که در «چ» به آن پرداخته شده است. همه آدمهایی که مستند هستند متأسفانه در چ محافظهکار نشان داده شدهاند و بینهایت در دانش محتوا، مخاطب فیلم را در نظر نگرفتهاند و در فیلمنامه قائمبهذات عمل نمیشود. بنابراین فیلمنامه چ الکن است و دیگر از شخصیت و هویت نسبی چمران نیز در آن خبری نیست. اگر یک فرد خارجی پای فیلم چ بنشیند هیچ اطلاعی از شخصیت چمران پیدا نمیکند و با این شخصیت آشنا نخواهد شد. چون بنابر اصول اولیه درامنویسی، پرداخت این شخصیت صورت نگرفته است و جز این هم عمل نمیکند و این اشکال عمده فیلمنامه است. «چ» فیلم خوشساختی است؛ اما درباره چمران نیست.
اینکه توانستهاید از شعارزدگی که در ارائه آثار موسوم به جنگ تحمیلی کاملا عادی است، پرهیز کنید چگونه از پس این مهم برآمدهاید؟
به سختی! سنت بر این است که همه شعار بدهند و همه حتی از تو انتظار شعار دارند. من اما بهدنبال این بودم که مخاطب احساس نکند این جملات به ضرورت موقعیت است و شعارزده است. بهدنبال این بودم که از بنیاد شعارزدگی را دچار تحدید کنم و قبل از اینکه سراغ اثرم بیاید، بیش از هر چیزی تأکید کنم که پاهای شهید چمران روی زمین است و نمیخواستم چمران را شخصیتی فرشتهگون با بالهای سفید نشان دهم؛ درحالیکه در آثار منتسب به جنگ، اغلب این اشخاص پاهایشان بر زمین نیست و این میتواند همان آغاز شعارزدگی باشد. درحالیکه چمران در تکههای سنگین سرب، پا بر زمین و سر در آسمان دارد. اینگونه میشود از شعارزدگی دور شد؛ چون بر زمین است، مثل من و تو میتواند خطا هم بکند. او میتواند عاشق باشد و عشقاش هم زمینی باشد و میتواند مهربان و ناراضی از یکسری از اتفاقات که در زندگی هر یک از ما نیز هست، باشد. میخواستم برای نسل کنونی درباره چمران این را یادآوری کنم که او یک فرشته دستنیافتنی نیست، بلکه مثل توست؛ اما توانسته به این درجه برسد و این بُرد بهتری دارد. نمیخواستم اثبات کنم فاصله ما از او مثل فاصله ما با ستارگان و کواکب است. ما در تاریخ جنگ
تحمیلی دچار نقضغرض شدهایم و طوری به ارزشها پرداختهایم که دچار ضدارزش شدهایم و مردم را از آنها فراری دادهایم.
یک راه اساسی برای اینکه درامهای درخورتأملی ایجاد کنیم، وجه انتقادی است که جامعه ما نیازمند انتقاد گسترده است تا بشود حالوهوای بهتری را در اجتماع حاکم کنیم. شما چقدر وجه انتقادی برایتان در ارائه چمران مهم بوده است؟
قطعا...؛ نه به معنای انتقادکردن از افراد، بلکه نگاه انتقادی به شرایطی که این افراد در آن رشد کردهاند، بوده است. هرکسی باید قلم سالم داشته باشد و متأسفانه ما وقتی به این زمینهها میپردازیم، قلممان بو میدهد و متولیان که مثل کاسه داغتر از آش میمانند، اینگونه اظهار میکنند که وای همهچیز از دست رفت و باید نجات بدهید. تمام سعیشان این است که چیزی را حفظ کنند؛ درحالیکه وظیفه من هنرمند است که آنها را حفظ کنم و بسیاری به غلط توان جنگیدن با این افراد دگم را ندارند، برای همین دلشان نمیخواهد به جنگ بپردازند. برای همین عموما به مقوله جنگ ورود پیدا نمیکنند و باید به آنها حق داد؛ چون این کار فرساینده است و متقاعدکردن هر چیزی از حوصلهشان بیرون است. درحالیکه باید گفت نباید نگران بود، شهید چمران میتواند بهعنوان یک ایرانی برای هریک از ما مهم باشد و اینگونه خطکشیکردنها بهنفع فرهنگ جامعه نیست. جنگ مقوله مهمی است که به هر هنرمندی میتواند ایده بدهد و این موانع بزرگ باید از سر راه هنرمندان برداشته شود.
به هر تقدیر کسانی که به جنگ میپردازند در جامعه با بدگمانی نیز همراه میشوند؛ چگونه میشود از آن عبور کرد؟
این دیگر صبر میخواهد. بسیاری از همکاران با بدگمانی به دیگرانی که میخواهند درباره جنگ کاری را تولید کنند، نگاه میکنند. این برایم مهم نیست؛ چون میدانم که بنابر خواست قبلیام، دارم این کار را میکنم. من یک هنرمند آزاداندیشم که به جایی وابستگی ندارم و اینکه با اصطکاک بخواهم با جامعه مواجه شوم و از سوی دیگر جوابگوی اصحاب رسانه باشم، همچنین بتوانم با مخاطب درگیر شوم و علایق و سلایقاش را جوابگو باشم و برای خردهگیریهایش دلایلی داشته باشم، اینها همیشه هست و من بهعنوان یک کارگردان و حرفهای این کار، همواره خواستهام آثار شاخص و متقاعدکنندهای تولید کنم. جامعه برای ماست و در آن مسائل گوناگونی هست که یکی از آنها هم جنگ است که هنوز هم در جامعه آثارش محسوس است. پس نمیتوانم به آن بیتوجه بمانم؛ چون جنگ آسیبهایی به ما زده و حالا برخی به غلط هرکسی را که میخواهد سمت جنگ برود، منتسب به جناح دستراستی میکنند. این جریان متعلق به همه ایران است و یک واقعیت تاریخی است که شامل حال همه میشود. آثار مربوط به جنگ، دفاع مقدس و مقاومت و هر نامی که برایش بگذاریم نباید در انحصار افرادی باشد که افراد درجه سه و چهار هستند و
نمیتوانند برای اعتلای کیفی این آثار حرکت مؤثری انجام دهند. این آدمهای کوتاهقد مانع از حضور بلندقدها خواهند شد؛ چون از این خطکشیها میترسند و اینگونه این راه را مخدوش و ناسالم نگه میدارند.
نمایش تکههای سنگین سرب یکی از نمایشهای مربوط به حوزه جنگ تحمیلی است که با مبنا قراردادن شخصیت و زندگی مصطفی چمران، شکل گرفته است و این نمایش با موافقت بسیاری از مخاطبان با گرایشهای فکری و سیاسی مواجه شده و به نظر یکی از نمایشهای موفق و متفاوت در این حوزه است. این نمایش در هفته دفاع مقدس به همت نشر بتهوون به شکل ویدئو برای مخاطبانش عرضه خواهد شد. با ایوب آقاخانی، نویسنده و کارگردان تکههای سنگین سرب، درباره چندوچون این موفقیت گفتوگو کردهایم که در ادامه میخوانید.
چطور شد که چمران را برای انجام چنین کاری مناسب دیدید؟
من پیش از آنکه تکههای سنگین سرب را اجرا کنم، چند کار جنگی را در کارنامهام ثبت کردهام؛ مانند فصل خون (1386)، آسمان و زمین (1387) و آثار دیگری که بهطور مستقیم با جنگ مرتبط نبودهاند اما دربرگیرندهاش هستند؛ چون احساس میکردم اولا در تئاتر مقاومت، بهاصطلاح مدیران، اینگونه آثار کم است و آنطور که باید به آن پرداخته نشده است. حتی در میان کارهای جنگی بهندرت به شخصیتهای مستند پرداخته شده است. بنابراین این همیشه دغدغهام بوده تا اینکه در دوره مدیریت قادر آشنا در مرکز هنرهای نمایشی چراغ سبزی نشان داده شد که بشود با هدف چاپ چنین نمایشنامهای درباره چمران نوشت، اما در همان ابتدا نیز متذکر شدم که دوست دارم نمایشنامهای را بنویسم که دغدغه خودم هست و میخواهم متنی متفاوت با آنچه روال است بنویسم که او هم پذیرفت و آزادی عمل صددرصدی به من داد که بنویسم و او قول داد که همه تلاشش را برای چاپش خواهد کرد.
آیا چمران شخصیت نمایشی دارد؟
از بین چهرههای جنگ به نظرم مصطفی چمران خیلی دراماتیکتر است. چون از شخصیت پیچیدهای برخوردار است و چگالی بالایی برای پرداخت دارد. او سؤالهای غریبی در زندگیاش دارد و همچنین از دیدگاه متفاوتی نیز برخوردار است.
چه مدت تحقیق کردید؟
حدود یکسالونیم... بهدنبال همین نگاه متفاوت در زندگیاش بود و همه تمرکزم را بر همین مبنا قرار دادم که درواقع منجر به نوشتن «تکههای سنگین سرب» شد و هنوز صحبتی از تولیدش نبود و خوشبختانه بعد از نوشتنش نظر دوستان این بود که متن جالب است و باوجود مشکلاتی که برای اجرائیشدنش بود؛ چون باید انواع تأییدیهها را از آدمها و جاهای مختلف میگرفتم، تصمیم گرفتم که انجامش بدهم تا اینکه یک کار متفاوت جنگی را تولید کنم. با وجود این کار به اجرا درآمد و عملا دیده شد که در تاریخ بعد از انقلاب کاری براساس قالب و ایدئولوژی برگرفته از جنگ انجام شده و این بهدور از شعارزدگی بوده است.
در انجام تحقیق چگونه وارد عمل شدهای که در نهایت به برآیندی مشترک برای رضایت عمومیتر برسی؟
آنچه اثر مکتوب درباره شهید چمران بوده است، خواندهام و به همه فایلهای صوتی و تصویری نگاهی انداختهام. همچنین چند گفتوگوی میدانی با همه اشخاصی که از نزدیک با چمران آشنایی داشته و زندگی کردهاند، انجام دادهام. حتی به فیلم به نظرم بد ابراهیم حاتمیکیا، (چ)، نظر داشتهام و همه را با همان نگاه متفاوت مرور کردهام و از دل اینها آنچه باید را به قلم آوردهام. همه مدارک باید مورد توجه قرار میگرفت و باید تناقضاتش را هم استخراج میکردم چون دراماتیزهکردن آن در جهان نمایش باید با چنین مستنداتی مواجه میشد و درواقع این تناقضات هم باید روی میداد. بدون اینکه به چیزی ایمان داشته باشم با تردید جامع و فراگیر با همه اسناد مواجه شدم و به نسخهای دلخواه از شخصیتش رسیدم.
اینکه درباره «چ» میگویید بد است، چه دلایلی برای ردکردنش دارید؟
فیلم «چ» اثر سینمایی بدی است و بهطور مشخص فیلمنامه بدی دارد، اما در تولید و پروداکشن فیلم قابلدفاعی است و ابراهیم حاتمیکیا بعد از اینهمه سال میتواند بهلحاظ سروشکل فیلم درستی بسازد، اما متأسفانه در فیلم «چ» شهید چمران در اولویت اصلی و غاییاش قرار نگرفته است و بدونتردید چمرانش قابلبحث نیست و فیلم درواقع میتواند درباره عملیات پاوه باشد و میتواند هر عنوانی مانند شامگاه خونین، سحرگاه خونین و هر چیز دیگری داشته باشد، اما «چ» به معنای چمران نمیتواند باشد؛ چون فیلم درباره چمران به معنای دقیقش نیست. حاتمیکیا به یک چمران به معنای موجود مستقل نپرداخته و این چمران بیشتر بدون هویت و درواقع مصلحتاندیش است که خیلی دستبهعصا حرکت میکند که هیچ شباهتی به مدارک و مستندات چمران ندارد و خاصیت عملیاتی او در پاوه نیز بسیار محافظهکارانه به نمایش درآمده است که او مسیحوار بر سر همه آدمها بایستد و ناظر این مبارزات باشد. درحالیکه چمران بنابر حکم امام خمینی در این غائله حضور تأثیرگذاری داشته است و حتی افراد پیرامونش نیز در این فیلم از چنین هویت مستقل و تأثیرگذاری برخوردار نیستند؛ مثلا تیمسار فلاحی را نمیتوان
اینگونه متصور شد که در «چ» به آن پرداخته شده است. همه آدمهایی که مستند هستند متأسفانه در چ محافظهکار نشان داده شدهاند و بینهایت در دانش محتوا، مخاطب فیلم را در نظر نگرفتهاند و در فیلمنامه قائمبهذات عمل نمیشود. بنابراین فیلمنامه چ الکن است و دیگر از شخصیت و هویت نسبی چمران نیز در آن خبری نیست. اگر یک فرد خارجی پای فیلم چ بنشیند هیچ اطلاعی از شخصیت چمران پیدا نمیکند و با این شخصیت آشنا نخواهد شد. چون بنابر اصول اولیه درامنویسی، پرداخت این شخصیت صورت نگرفته است و جز این هم عمل نمیکند و این اشکال عمده فیلمنامه است. «چ» فیلم خوشساختی است؛ اما درباره چمران نیست.
اینکه توانستهاید از شعارزدگی که در ارائه آثار موسوم به جنگ تحمیلی کاملا عادی است، پرهیز کنید چگونه از پس این مهم برآمدهاید؟
به سختی! سنت بر این است که همه شعار بدهند و همه حتی از تو انتظار شعار دارند. من اما بهدنبال این بودم که مخاطب احساس نکند این جملات به ضرورت موقعیت است و شعارزده است. بهدنبال این بودم که از بنیاد شعارزدگی را دچار تحدید کنم و قبل از اینکه سراغ اثرم بیاید، بیش از هر چیزی تأکید کنم که پاهای شهید چمران روی زمین است و نمیخواستم چمران را شخصیتی فرشتهگون با بالهای سفید نشان دهم؛ درحالیکه در آثار منتسب به جنگ، اغلب این اشخاص پاهایشان بر زمین نیست و این میتواند همان آغاز شعارزدگی باشد. درحالیکه چمران در تکههای سنگین سرب، پا بر زمین و سر در آسمان دارد. اینگونه میشود از شعارزدگی دور شد؛ چون بر زمین است، مثل من و تو میتواند خطا هم بکند. او میتواند عاشق باشد و عشقاش هم زمینی باشد و میتواند مهربان و ناراضی از یکسری از اتفاقات که در زندگی هر یک از ما نیز هست، باشد. میخواستم برای نسل کنونی درباره چمران این را یادآوری کنم که او یک فرشته دستنیافتنی نیست، بلکه مثل توست؛ اما توانسته به این درجه برسد و این بُرد بهتری دارد. نمیخواستم اثبات کنم فاصله ما از او مثل فاصله ما با ستارگان و کواکب است. ما در تاریخ جنگ
تحمیلی دچار نقضغرض شدهایم و طوری به ارزشها پرداختهایم که دچار ضدارزش شدهایم و مردم را از آنها فراری دادهایم.
یک راه اساسی برای اینکه درامهای درخورتأملی ایجاد کنیم، وجه انتقادی است که جامعه ما نیازمند انتقاد گسترده است تا بشود حالوهوای بهتری را در اجتماع حاکم کنیم. شما چقدر وجه انتقادی برایتان در ارائه چمران مهم بوده است؟
قطعا...؛ نه به معنای انتقادکردن از افراد، بلکه نگاه انتقادی به شرایطی که این افراد در آن رشد کردهاند، بوده است. هرکسی باید قلم سالم داشته باشد و متأسفانه ما وقتی به این زمینهها میپردازیم، قلممان بو میدهد و متولیان که مثل کاسه داغتر از آش میمانند، اینگونه اظهار میکنند که وای همهچیز از دست رفت و باید نجات بدهید. تمام سعیشان این است که چیزی را حفظ کنند؛ درحالیکه وظیفه من هنرمند است که آنها را حفظ کنم و بسیاری به غلط توان جنگیدن با این افراد دگم را ندارند، برای همین دلشان نمیخواهد به جنگ بپردازند. برای همین عموما به مقوله جنگ ورود پیدا نمیکنند و باید به آنها حق داد؛ چون این کار فرساینده است و متقاعدکردن هر چیزی از حوصلهشان بیرون است. درحالیکه باید گفت نباید نگران بود، شهید چمران میتواند بهعنوان یک ایرانی برای هریک از ما مهم باشد و اینگونه خطکشیکردنها بهنفع فرهنگ جامعه نیست. جنگ مقوله مهمی است که به هر هنرمندی میتواند ایده بدهد و این موانع بزرگ باید از سر راه هنرمندان برداشته شود.
به هر تقدیر کسانی که به جنگ میپردازند در جامعه با بدگمانی نیز همراه میشوند؛ چگونه میشود از آن عبور کرد؟
این دیگر صبر میخواهد. بسیاری از همکاران با بدگمانی به دیگرانی که میخواهند درباره جنگ کاری را تولید کنند، نگاه میکنند. این برایم مهم نیست؛ چون میدانم که بنابر خواست قبلیام، دارم این کار را میکنم. من یک هنرمند آزاداندیشم که به جایی وابستگی ندارم و اینکه با اصطکاک بخواهم با جامعه مواجه شوم و از سوی دیگر جوابگوی اصحاب رسانه باشم، همچنین بتوانم با مخاطب درگیر شوم و علایق و سلایقاش را جوابگو باشم و برای خردهگیریهایش دلایلی داشته باشم، اینها همیشه هست و من بهعنوان یک کارگردان و حرفهای این کار، همواره خواستهام آثار شاخص و متقاعدکنندهای تولید کنم. جامعه برای ماست و در آن مسائل گوناگونی هست که یکی از آنها هم جنگ است که هنوز هم در جامعه آثارش محسوس است. پس نمیتوانم به آن بیتوجه بمانم؛ چون جنگ آسیبهایی به ما زده و حالا برخی به غلط هرکسی را که میخواهد سمت جنگ برود، منتسب به جناح دستراستی میکنند. این جریان متعلق به همه ایران است و یک واقعیت تاریخی است که شامل حال همه میشود. آثار مربوط به جنگ، دفاع مقدس و مقاومت و هر نامی که برایش بگذاریم نباید در انحصار افرادی باشد که افراد درجه سه و چهار هستند و
نمیتوانند برای اعتلای کیفی این آثار حرکت مؤثری انجام دهند. این آدمهای کوتاهقد مانع از حضور بلندقدها خواهند شد؛ چون از این خطکشیها میترسند و اینگونه این راه را مخدوش و ناسالم نگه میدارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.