|

گفت‌وگو با «محمدحسین مهدویان»، ‌کارگردان فیلم «ایستاده در غبار»

«سینمای جنگ» را از سکه انداختند

بهناز شیربانی

با محمدحسین مهدویان به مناسبت هفته «دفاع مقدس» درباره آسیب‌شناسی سینمای جنگ در دوره اخیر گفت‌وگو کردیم. این فیلم‌ساز خوش‌ذوق پیش از ساخت فیلم تحسین‌برانگیزِ «ایستاده در غبار»، فیلم مستندِ «آخرین روزهای زمستان» را که درباره زندگی شهید باقری است، کارگردانی كرد که البته توجهات را هم به خود جلب کرد؛ اما فیلم بلند سینمایی او یعنی «ایستاده در غبار» که در تعریف درست‌تر آن فیلمی مستند است، ‌زندگی عجیب یکی از فرماندهان بزرگ هشت سال دفاع مقدس یعنی احمد متوسلیان را به تصویر می‌کشد. متوسلیان از زمره فرماندهاني است که با صدور فرمان امام (ره) مبنی بر کمک ایران در لبنان به بیروت سفر کرد که تا امروز پایان زندگی او با اماواگرهایی روبه‌روست. این فیلم‌ساز جوان در این فیلم توانست روایت جدیدی از سفر به درون آدم‌ها را ارائه کند و تصویر جدیدی از دفاع مقدس پیش‌ِروی جوانان و مخاطبان قرار دهد. مهدویان معتقد است سینمای جنگ در سال‌های گذشته آن‌چنان‌که باید، نتوانسته موقعیت واقعی خود را به دست بیاورد و به‌همین‌دلیل این حوزه به بازنگری دوباره نیاز دارد. آنچه در ادامه مي‌آيد، حاصل گفت‌وگوی ما با محمدحسین مهدویان است:

«ایستاده در غبار» فیلمی با نگاه نو و روایت تصویری درباره یکی از فرماندهان بزرگ جنگ هشت‌ساله ایران و عراق است که توانست نظر بسیاری از منتقدان را جلب کند. چرا و به چه دلیل علاقه‌مند شدید این برهه از تاریخ معاصر ایران را به تصویر بکشید؟ ‌
در ابتدا رویکردم برای ساخت این فیلم تاریخی بود. اصولا نگاهم به جنگ به پدیده‌های تاریخی است، اگر درباره جنگ فیلم می‌سازم سعی می‌کنم با محوریت مرور تاریخ آن زمان پیش بروم. خودم را مقید به اصولی که پیش از این به ‌عنوان سینمای جنگ شناخته شده است نمی‌کنم. همه می‌دانیم که سینمای جنگ یک‌سری الگوهای ثابت و تکرارشونده دارد و من سعی کردم از این کلیشه‌ها دوری کنم و فیلم خودم را بسازم.
پس می‌توان انتظار داشت در آینده باز هم شاهد فیلم‌هایی در گونه دفاع مقدس از شما باشيم؟ ‌
اگر زمینه کار فراهم شود چراکه نه. به ‌عنوان یک جوان ایرانی نگران تاریخ ایران هستم؛ خصوصا تاریخ معاصر ما که به زعم من گرفتار نگاه ابلاغی شده است. ما مشکل بزرگی در روایت‌های تاریخی داریم؛ این اتفاق خوبی برای نسل‌های بعد از ما نیست. متأسفانه در چند سال اخیر می‌بینم که برداشت خاصی از تاریخ به ‌صورت فیلم یا سریال پخش می‌شود و برخی از نهادهای حاکمیتی عملا تاریخ رسمی درست کردند. شاید خنده‌دار باشد اما برخی از سریال‌های تاریخی ما روایتی در حد تاریخ دوره راهنمایی دارند و واقعیت تصویر نشده است و ابعاد مختلف تاریخ در آثار ما کمتر دیده می‌شود. طبعا به ‌عنوان جوانی که به تاریخ این سرزمین علاقه‌مند هستم دوست دارم با کارهای پژوهشی به روایت‌های تازه سینمایی برسم. طبعا ساخت فیلم تاریخی زمان‌بر و پرهزینه است و روایت شکل تاریخی یک موضوع در سینما و تلویزیون سخت است. عملا تلویزیون که اجازه نمی‌دهد روایت مستقل داشته باشید و سینما هم بحث‌ها و دردسر‌های خاص خودش را دارد؛ اما تصویر تاریخ را به شیوه‌هایي که به آن علاقه‌مندم دنبال خواهم کرد.
به طور اختصاصی روایتی از دوران جنگ یا سایر مقاطع تاریخی؟
فکر می‌کنم از زمان مشروطه به بعد تاریخ ایران بسیار پرفرازونشیب و جذاب است و روزهای پرحادثه‌ای را پشت سر گذاشته‌ایم و تمام این اتفاقات نیاز به بازخوانی مجدد دارد. مثل کودتای 28 مرداد که می‌توان سال‌ها درباره آن حرف زد و فیلم ساخت. انقلاب مشروطه و جنگ یا دوران پهلوی و تمام اتفاقاتی که بتوان از آنها روایت مستقل داشت.
آقای مهدویان! بسیاری از فیلم‌سازان دفاع مقدس معتقدند این بخش از سینمای ما در معرفی به دنیا مغفول مانده و توجه چندانی به آن نشده است. شاید بسیاری از فیلم‌های ما در این‌ گونه، قابلیت دیده‌شدن در دنیا را داشته‌اند و چنین اتفاقی رخ نداده؛ تصور می‌کنم «ایستاده در غبار» ازجمله فیلم‌هایی است که بحث‌های جدی برای دیده‌شدن آن در دنیا مطرح شده؛ نگاه شما به این وجه از فیلم‌های دفاع مقدس چیست؟
طبعا تابه‌حال فیلم‌های دفاع مقدس ما مصرف داخلی داشته است. رویکرد ما از ساخت فیلم‌های دفاع مقدس در گذشته چیز دیگری بوده چه در زمان جنگ و چه بعد از آن. به لحاظ ساختار و سر و شکل اثر هم که در نظر بگیریم فیلم‌ها به گونه‌ای نبوده که بتوانند در خارج از مرزها اکران گسترده‌ای شوند. متأسفانه در دوره‌ای سینماي جنگ به دست عده‌ای افتاد که به قول معروف آن را از سکه انداختند؛ کسانی که کارشان اساسا ساخت فیلم جنگی بود و درباره آن مدعی بودند. تصور می‌کنم اگر رویکرد ساخت فیلم‌های دفاع مقدس با نگاهی به تاریخ باشد، طبعا می‌تواند در عرصه‌های بین‌المللی هم دیده شود. حضور بین‌المللی لزوما حضور در جشنواره‌ها نیست. مقصودم سهمی از اکران در خارج از کشور است. اساسا در تمام این سال‌ها برای حضور این دسته از فیلم‌ها در عرصه‌های بین‌المللی تلاش نشده است، چراکه نهاد تولید‌کننده فیلم‌ها نظامی است و بیشترین تأکید آنها بر تولید است نه اکران و عرضه، عرضه این‌گونه فیلم‌ها خیلی کارآمد نیست، چه‌بسا که در عرضه داخلی نیز ناکارآمد هستند و البته بسیاری از این نهادها بر سر حضور فیلم در عرصه‌های جهانی موضع دارند و ناگزیر این بخش از عرضه فیلم مغفول می‌ماند. معتقدم از گذشته تا‌به‌حال برخی از فیلم‌های حوزه دفاع مقدس شایستگی دیده‌شدن در عرصه بین‌المللی را داشته‌اند. فیلم‌هایی مثل دیده‌بان، سرزمین خورشید، کیمیا و... فیلم‌هایی که زبان سینما دارند، فیلم‌هایی که استاندارد خوبی در ساخت و محتوا داشتند و داستان‌گو هستند و می‌توانستند مخاطب خارجی را هم با خود همراه کنند؛ اما متأسفانه این اتفاق نیفتاد چراکه تلاشی برای عرضه بین‌المللی آنها نشد؛ البته انگیزه‌ای هم نداشتند. درباره «ایستاده در غبار» باید بگویم که این فیلم نخستین تجربه ساخت فیلم بلند من است و من هرروز نقل‌قول‌هایی از بسیاری درباره این فیلم می‌خوانم و می‌شنوم. تابه‌حال کسی به من نگفته درباره پخش بین‌المللی این فیلم برنامه خاصی وجود دارد؛ با اینکه نقل‌قول‌های بسیاری درباره حضور این فیلم در معرفی به آکادمی اسکار وجود داشت اما معتقدم که همه چیز در دست هیأت معرفی فیلم ایرانی به آکادمی اسکار است و آنها هستند که با شناخت از عرصه بین‌المللی، آثار را می‌سنجند و در نهایت فیلمی که شایستگی دارد انتخاب می‌شود. به نظرم سپردن همه چیز به هیأت انتخاب و تکیه بر عقل و منطق بهترین اتفاق ممکن است. هر فیلمی که معرفی شود نماینده سینمای ایران است و همه از آن حمایت می‌کنیم.

با محمدحسین مهدویان به مناسبت هفته «دفاع مقدس» درباره آسیب‌شناسی سینمای جنگ در دوره اخیر گفت‌وگو کردیم. این فیلم‌ساز خوش‌ذوق پیش از ساخت فیلم تحسین‌برانگیزِ «ایستاده در غبار»، فیلم مستندِ «آخرین روزهای زمستان» را که درباره زندگی شهید باقری است، کارگردانی كرد که البته توجهات را هم به خود جلب کرد؛ اما فیلم بلند سینمایی او یعنی «ایستاده در غبار» که در تعریف درست‌تر آن فیلمی مستند است، ‌زندگی عجیب یکی از فرماندهان بزرگ هشت سال دفاع مقدس یعنی احمد متوسلیان را به تصویر می‌کشد. متوسلیان از زمره فرماندهاني است که با صدور فرمان امام (ره) مبنی بر کمک ایران در لبنان به بیروت سفر کرد که تا امروز پایان زندگی او با اماواگرهایی روبه‌روست. این فیلم‌ساز جوان در این فیلم توانست روایت جدیدی از سفر به درون آدم‌ها را ارائه کند و تصویر جدیدی از دفاع مقدس پیش‌ِروی جوانان و مخاطبان قرار دهد. مهدویان معتقد است سینمای جنگ در سال‌های گذشته آن‌چنان‌که باید، نتوانسته موقعیت واقعی خود را به دست بیاورد و به‌همین‌دلیل این حوزه به بازنگری دوباره نیاز دارد. آنچه در ادامه مي‌آيد، حاصل گفت‌وگوی ما با محمدحسین مهدویان است:

«ایستاده در غبار» فیلمی با نگاه نو و روایت تصویری درباره یکی از فرماندهان بزرگ جنگ هشت‌ساله ایران و عراق است که توانست نظر بسیاری از منتقدان را جلب کند. چرا و به چه دلیل علاقه‌مند شدید این برهه از تاریخ معاصر ایران را به تصویر بکشید؟ ‌
در ابتدا رویکردم برای ساخت این فیلم تاریخی بود. اصولا نگاهم به جنگ به پدیده‌های تاریخی است، اگر درباره جنگ فیلم می‌سازم سعی می‌کنم با محوریت مرور تاریخ آن زمان پیش بروم. خودم را مقید به اصولی که پیش از این به ‌عنوان سینمای جنگ شناخته شده است نمی‌کنم. همه می‌دانیم که سینمای جنگ یک‌سری الگوهای ثابت و تکرارشونده دارد و من سعی کردم از این کلیشه‌ها دوری کنم و فیلم خودم را بسازم.
پس می‌توان انتظار داشت در آینده باز هم شاهد فیلم‌هایی در گونه دفاع مقدس از شما باشيم؟ ‌
اگر زمینه کار فراهم شود چراکه نه. به ‌عنوان یک جوان ایرانی نگران تاریخ ایران هستم؛ خصوصا تاریخ معاصر ما که به زعم من گرفتار نگاه ابلاغی شده است. ما مشکل بزرگی در روایت‌های تاریخی داریم؛ این اتفاق خوبی برای نسل‌های بعد از ما نیست. متأسفانه در چند سال اخیر می‌بینم که برداشت خاصی از تاریخ به ‌صورت فیلم یا سریال پخش می‌شود و برخی از نهادهای حاکمیتی عملا تاریخ رسمی درست کردند. شاید خنده‌دار باشد اما برخی از سریال‌های تاریخی ما روایتی در حد تاریخ دوره راهنمایی دارند و واقعیت تصویر نشده است و ابعاد مختلف تاریخ در آثار ما کمتر دیده می‌شود. طبعا به ‌عنوان جوانی که به تاریخ این سرزمین علاقه‌مند هستم دوست دارم با کارهای پژوهشی به روایت‌های تازه سینمایی برسم. طبعا ساخت فیلم تاریخی زمان‌بر و پرهزینه است و روایت شکل تاریخی یک موضوع در سینما و تلویزیون سخت است. عملا تلویزیون که اجازه نمی‌دهد روایت مستقل داشته باشید و سینما هم بحث‌ها و دردسر‌های خاص خودش را دارد؛ اما تصویر تاریخ را به شیوه‌هایي که به آن علاقه‌مندم دنبال خواهم کرد.
به طور اختصاصی روایتی از دوران جنگ یا سایر مقاطع تاریخی؟
فکر می‌کنم از زمان مشروطه به بعد تاریخ ایران بسیار پرفرازونشیب و جذاب است و روزهای پرحادثه‌ای را پشت سر گذاشته‌ایم و تمام این اتفاقات نیاز به بازخوانی مجدد دارد. مثل کودتای 28 مرداد که می‌توان سال‌ها درباره آن حرف زد و فیلم ساخت. انقلاب مشروطه و جنگ یا دوران پهلوی و تمام اتفاقاتی که بتوان از آنها روایت مستقل داشت.
آقای مهدویان! بسیاری از فیلم‌سازان دفاع مقدس معتقدند این بخش از سینمای ما در معرفی به دنیا مغفول مانده و توجه چندانی به آن نشده است. شاید بسیاری از فیلم‌های ما در این‌ گونه، قابلیت دیده‌شدن در دنیا را داشته‌اند و چنین اتفاقی رخ نداده؛ تصور می‌کنم «ایستاده در غبار» ازجمله فیلم‌هایی است که بحث‌های جدی برای دیده‌شدن آن در دنیا مطرح شده؛ نگاه شما به این وجه از فیلم‌های دفاع مقدس چیست؟
طبعا تابه‌حال فیلم‌های دفاع مقدس ما مصرف داخلی داشته است. رویکرد ما از ساخت فیلم‌های دفاع مقدس در گذشته چیز دیگری بوده چه در زمان جنگ و چه بعد از آن. به لحاظ ساختار و سر و شکل اثر هم که در نظر بگیریم فیلم‌ها به گونه‌ای نبوده که بتوانند در خارج از مرزها اکران گسترده‌ای شوند. متأسفانه در دوره‌ای سینماي جنگ به دست عده‌ای افتاد که به قول معروف آن را از سکه انداختند؛ کسانی که کارشان اساسا ساخت فیلم جنگی بود و درباره آن مدعی بودند. تصور می‌کنم اگر رویکرد ساخت فیلم‌های دفاع مقدس با نگاهی به تاریخ باشد، طبعا می‌تواند در عرصه‌های بین‌المللی هم دیده شود. حضور بین‌المللی لزوما حضور در جشنواره‌ها نیست. مقصودم سهمی از اکران در خارج از کشور است. اساسا در تمام این سال‌ها برای حضور این دسته از فیلم‌ها در عرصه‌های بین‌المللی تلاش نشده است، چراکه نهاد تولید‌کننده فیلم‌ها نظامی است و بیشترین تأکید آنها بر تولید است نه اکران و عرضه، عرضه این‌گونه فیلم‌ها خیلی کارآمد نیست، چه‌بسا که در عرضه داخلی نیز ناکارآمد هستند و البته بسیاری از این نهادها بر سر حضور فیلم در عرصه‌های جهانی موضع دارند و ناگزیر این بخش از عرضه فیلم مغفول می‌ماند. معتقدم از گذشته تا‌به‌حال برخی از فیلم‌های حوزه دفاع مقدس شایستگی دیده‌شدن در عرصه بین‌المللی را داشته‌اند. فیلم‌هایی مثل دیده‌بان، سرزمین خورشید، کیمیا و... فیلم‌هایی که زبان سینما دارند، فیلم‌هایی که استاندارد خوبی در ساخت و محتوا داشتند و داستان‌گو هستند و می‌توانستند مخاطب خارجی را هم با خود همراه کنند؛ اما متأسفانه این اتفاق نیفتاد چراکه تلاشی برای عرضه بین‌المللی آنها نشد؛ البته انگیزه‌ای هم نداشتند. درباره «ایستاده در غبار» باید بگویم که این فیلم نخستین تجربه ساخت فیلم بلند من است و من هرروز نقل‌قول‌هایی از بسیاری درباره این فیلم می‌خوانم و می‌شنوم. تابه‌حال کسی به من نگفته درباره پخش بین‌المللی این فیلم برنامه خاصی وجود دارد؛ با اینکه نقل‌قول‌های بسیاری درباره حضور این فیلم در معرفی به آکادمی اسکار وجود داشت اما معتقدم که همه چیز در دست هیأت معرفی فیلم ایرانی به آکادمی اسکار است و آنها هستند که با شناخت از عرصه بین‌المللی، آثار را می‌سنجند و در نهایت فیلمی که شایستگی دارد انتخاب می‌شود. به نظرم سپردن همه چیز به هیأت انتخاب و تکیه بر عقل و منطق بهترین اتفاق ممکن است. هر فیلمی که معرفی شود نماینده سینمای ایران است و همه از آن حمایت می‌کنیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.