یادداشتهای پراکنده در باب یادمانها و جنگها
ماده، فضا و حافظه
علیرضا امیرحاجبی
1- هر تمدن با رویدادهایی شکل میگیرد. روندی گاه نامعین و غیرقابل پیشبینی که جوامع را تحتتأثیر قرار میدهد. رویدادها جامعه را به سمت آینده سوق میدهند و در یک کلام میتوان گفت تمدنها رویدادساز هستند و رویدادها تمدنساز. گاه جامعه متکثر با رویدادی تبدیل به بدنی واحد میشود. همدلی، همدردی و ایثار به اوج خود میرسد و معنای انسانیت بازتعریف میشود. پس از گذشتن از آن رویداد تنها چیزی که برجای میماند، خاطرات و تأثیرات بلندمدت و کوتاهمدت آن است. خاطره در ذهن به اعماق میرود و گاهوبیگاه از آن یاد میشود. دراینمیان هنر (بهطورکلی) در جامعه نقشی را برعهده میگیرد؛ بازنمایی خاطرات و واکاوی آنچه دیده شده یا دیده نشده؛ آن چیزهایی که عمدی یا غیرعمدی نادیده گرفته شدهاند. اما هنر میتواند از مرزهای بازنمایی عبور کند و به انتزاع معنایی برسد. بهنوعی از متافیزیک مفهوم نظر کند. بازنمایی رئالیستی دیگر توان جمعآوری تمام مفاهیم انسانی را ندارد. بازنمایی به پایان خود رسیده است و تلاش رئالیسم برای گزارشهای عینی و ذهنی از موقعیت بشر قرن بیستویکم تبدیل به دایرهای بسته شده است؛ دوری باطل. در اینجاست که گریزگاههای مفهومی
و انتزاعی میتواند به کمک جامعه و تمدن بیاید.
منظور و هدف اصلی از طرح این موضوع نگاهی غیرجانبدارانه به مقولهای است که هم با هنر در ارتباط است و هم میتواند خاطراتی جمعی را برای یک تمدن یا جامعه زنده نگه دارد. بازنگری متنی/ نوشتاری یک رویداد تا اندازهای مفید و حائزاهمیت است؛ بهطورمثال مستندنگاری یک رویداد تاریخی. عکس و فیلم، این رویداد را بههمراه متن حفظ و بایگانی میکنند تا دیگر نگران مخدوششدن آن لحظه تاریخی نباشیم، اما رویدادها وجوه دیگری نیز دارند که از مستندنگاری و بازنمایی فراتر میرود. وجوه مفهومی و عاطفی رویداد که گاه تبدیل به روایت میشود و در سطحی نازلتر تبدیل به داستان و قصه، اما یادمانهای هنری از داستان خالی هستند. آنها فقط به لحظه ناب یک رویداد میپردازند. از روایتگری عبور میکنند و به جوهره مفهوم میرسند. یادمانها از سمتی به معماری متمایل هستند و از سویی به چیدمان و طراحی محیطی. گستره حضورشان مشروط به رویداد است. حال این رویداد میتواند به یک شخصیت وابسته باشد یا به یک حادثه و واقعه تاریخی. البته برخی از نهضتهای هنری بر نبود یادمانسازی پافشاری میکنند. ازجمله مینیمالیستها که با هرگونه معناسازی مخالف هستند و صرفا مفهوم را در
بازسازی/ سادهسازی و تکرار هدفمند فرم میبینند. هرچند این گروه با یادمانسازی مخالفند اما دیدگاههای زیباشناختی مینیمالیسم در بسیاری از موارد به ساخت یادمانها کمک کرده است. بهخصوص وقتی که یادمان پیوندی با معماری برقرار کند، ردپای مینیمالیسم بهطور واضحتری دیده و کشف میشود. استفادهنکردن از نمادپردازی و تزئینات، یکپارچگی و خلوص در فرم میتواند به ساخت یک یادمان در جهان معاصر کمک کند. دلیل این صرفهجویی در بهرهگیری از ماده و سادهسازی شاید الگوهای ارزشی قرن بیستویکم باشد که بر مصرف بهینه و اسرافکارینکردن در زندگی و هنر تأکید میکند. در اینجاست که میتوان تغییر ابرالگوهای تمدنی یا همان پارادایمها را به وضوح حس کرد. حرکت روی خط الگوهای معاصر توان و ارادهای قوی میطلبد. زیرا حذف زوائد و سادهسازی از ترکیب و درهمآمیزی شلخته مواد و فرمها بسیار سختتر و توانفرساتر است.
هیچ الزامی در این نیست که یک یادمان رابطه مستقیم با رویداد داشته باشد. نمادهایی که دلالت بر آن رویداد دارند به دلیل تکرار و استفاده بیشازحد در سطح باقی میمانند و هیچگاه مخاطب را به عمق مفهومی و عاطفی رویداد نمیبرند و به تقویت حافظه فردی و جمعی کمکی نمیکنند. (بهطورمثال کبوتر بهعنوان نماد صلح مدتهاست از صحنه هنر معاصر جهان حذف شده، اما گروهی بر استفاده از آن پافشاری دارند). از سمتی دیگر به دلیل تناقضهای معنایی و زیباشناختی، نمادپردازی با معاصریت و مفاهیم مربوط به آن در ارتباط و گفتوگو نیست یا نتوانسته دیالوگی پایدار برقرار کند.
تأکید بر معاصربودن یک یادمان هنری نوعی دغدغه است. طراحی یک محیط امروزی با آنچه در گذشته شکل میگرفت بسیار متفاوت است. بهرهگیری از مواد دلالتهای مفهومی و عاطفی را بههمراه دارد که در معماری معاصر تبدیل به مبحثی گسترده و چالشبرانگیز شده است.
2- حال پرسش در اینجاست که آیا یک یادمان میتواند نماینده تمدن و جامعه همعصر خود باشد؟ وقتی بدون توجه یا با توجه به ویژگیهای عناصر بصری معاصر دست به کار ساخت یک یادمان میزنیم، با چندینوچند چالش مواجه هستیم ازجمله مهمترین این چالشها مسئله معاصریت است. معاصربودن از کجای یک اثر هنری مشخص میشود؟ از کجا میفهمیم که هنرمند به ویژگیهای هنر و جامعه معاصر پی برده است؟ آیا اصلا هنرمند دغدغه معاصریت داشته؟ البته بسیاری از هنرمندان از جمله رئالیستها دغدغه چنین پرسشهایی را ندارند و بدون توجه به تغییر الگوهای زیباشناختی به کار خود ادامه میدهند و به نحوی از معاصریت دور میشوند.
در چنین موقعیتی ماده از فضای پیرامون خود گسسته شده و اثر هنری تبدیل به شیئی میشود که میتوان آن را با شیئی دیگر تعویض کرد. در هنر معاصر، فضا و محیط نقشی بسیار ارزشمندتر از گذشته دارند. با پافشاری بر تکرار روشهای سنتی در یادمانسازی، اولین قربانی ظاهر میشود و آن همان ارتباط بین فضا، محیط و مادهای است که واجد فرمی ویژه است؛ بهطورمثال وقتی هنرمندی با زحمت فراوان یادمانی را در کنار یک اتوبان میسازد، باید به ویژگیهای کاربردی فضای اتوبان فکر کند. در چنین شرایطی دیگر نمیتوان آن یادمان را با عناصر تزئینی و نوشتاری سروسامان داد. فضای بزرگراه با سرعت در ارتباط است در نتیجه عناصر چنین اثری الزاما باید انتزاعی باشند تا گرافیک اثر بتواند در لحظه بر سیستم بینایی بیننده تأثیر گذارد.
اگر از حدود نوشتاری و تعاریف مبهم خارج شویم، میتوانیم به نتیجه مفیدتری برسیم و ارائه مثالهایی دراینمیان میتواند به هدف این یادداشت کمک کند. یکی از نمونههای درخور توجه یادمانسازی شهری را میتوان در هیروشیما، مشهورترین شهر آسیبدیده جهان، مشاهده کرد. دروازههای صلح، یادمان قربانیان فاجعه اتمی این شهر و تذکری بر نقش صلح جهانی و تشویق بر ترویج این ایده دستنیافتنی است. این یادمان که در سال 2005 ساخته شده، نمونه زیبا و کمنظیری از تمایلات مینیمالیستی در قرن بیستویکم است. دروازههایی ده گانه که پیدرپی هم قرار گرفتهاند.
نقش دروازه یا همان Tori در فرهنگ «ذن بودیستی» و «شینتو» ژاپنی بسیار مهم است. مفهوم توری در اقدام جلوهگر میشود. اقدام به عبور از موقعیتی به سمت موقعیتی دیگر؛ از جسم مادی به ذهن و روحی متعالی. در اکثر معابد ژاپن بهویژه در کیوتو، این دروازههای انتزاعی دیده میشود. زائر میتواند از کنار آن عبور کند؛ اما جاذبهای نانوشته او را به عبور از درون این دروازه تشویق میکند. به لحاظ بصری نیز توری نوعی قابسازی برای جلب توجه مخاطب نیز هست. وی در برابر توری میایستد و بهعنوان نوعی مقدمه، میتواند به محوطه معبد نگاه کند. استفاده از این مفهوم و تبدیل آن به ایدهایی انتزاعی، نوعی ارتباط با گذشته و امروز را نیز برقرار میکند. البته بدون استفاده از تزیینات در دروازههای سنتی ژاپن. چنین اثری به ما یادآوری میکند که میتوان، هم به شکلی دیالکتیک با گذشته در ارتباط بود و از میراث بصری و اعتقادی آن استفاده کرد و هم میتوان معاصر بود و عناصر مفهومی/ بصری امروز را جلوهگر ساخت؛ از سمتی دیگر ارتباطی کارکردگرایانه نیز با محیط برقرار کرد.
موقعیت این چیدمان در یک پیادهرو و با ارتفاع 9 متر و عرض بیش از دو متر، خود نوعی دعوت است؛ دعوتی از عابران تا از درون این دروازهها عبور کنند. ایدهایی عملگرایانه که مخاطب را نیز به مشارکت و تجربه میخواند. روی این دروازهها کلمه صلح به 49 زبان حک شده است. نورپردازی عمودی (از پایین به بالا) با تشدید حس عمودیت سازه دروازه، به زیبایی این اثر در شب کمک فراوانی میکند.
این نوع یادمانسازی با تمایل و بهرهگیری از عناصر معمارانه در بسیاری از نقاط جهان رایج شده است؛ نظرگاهی که به محیط اهمیتی درخور توجه میدهد و ارزشی مضاعف را بازنمایی میکند. اینکه چرا چنین اثری در پیادهرو ساخته شده، میتواند جوابی کاملا سرراست داشته باشد؛ ارتباط با مخاطب از نوع نزدیک و دعوت به اقدام؛ اقدام و تصمیمی به نام عبور. اما بسیاری از یادمانها صرفا ارزشی بصری/ مفهومی و خاطرهساز دارند. چیدمان «شجاعان» در ساحل اوماها، واقع در نورماندی فرانسه، از این دست آثار است. مجموعهایی فلزی شبیه به شمشیر که به شکل عمودی در ساحل قرار گرفتهاند. یادمانی برای ورود سربازان آمریکایی در جنگ جهانی دوم و کشتهشدن تعداد زیادی از این سربازان در ساحل. چنین یادمانی از عملگرایی فاصله میگیرد و به شکلی عاطفی به پدیده مقاومت و پایداری میپردازد؛ البته بدون استفاده از نمادپردازیهای رایج. اجرای دقیق آرمهکردن قدرتمند در بستر ماسهایی ساحل، خود به جذابیت اثر میافزاید. کاربرد فلز، خاطرهایی تلخ را در حافظه نگهداری میکند. موانع فولادی و بُرندهایی که نیروهای رایش برای جلوگیری از پیشروی متفقین در ساحل قرار داده بودند. ساحل
اوماها پوشیده از این موانع چهارگوش خشن شده بود. لطافت و نرمی سطح ساحل همچنین موجهای دریا با برخورد به سازه فولادی اثر، تضادی را به وجود میآورد که بسیار درخور توجه است. خبری از نمادهای جنگی نیست؛ بلکه به شکلی انتزاعی و عاطفی، موقعیت بحرانی و تراژیک نبرد روز D (روز حمله) به حافظه مخاطب سپرده میشود.
با نگاهی گذرا به همین دو اثر میتوان درک بهتری از هدفگذاری این یادداشت پیدا کرد. در ایران یادمانهای دفاع مقدس دچار نوعی گسست بین زمان، مکان، فرم و اجرا هستند که دلایل متعددی از این ضعف استخراج میشود؛ درک ناصحیح از پدیده معاصریت و نیز بیتوجهی به مسئله ارتباطات بین ماده و محیط، بهرهگیری بیش از حد از نمادها و سمبلهایی مستعمل که مدتهاست استفاده میشوند. بلندپروازی در زمینه عظیمسازی و بزرگ جلوهگرسازی، خود باعث شکست بسیاری از پروژههای یادمانها میشود. همانطورکه گفته شد، یادمان میتواند ساده و بیپیرایه باشد که همین سادگی بهسرعت و بهرهوری در زمان کمک میکند. انتخاب مواد و مصالح از دیگر مشکلات بزرگ یادمانسازیهاست. چیدمانهای موقت دارای این حساسیت نیستند؛ بهایندلیل که پدیدآورنده میداند در مدتی مشخص ماندگاری دارد؛ اما یادمانها آثاری هستند که باید سالهای سال باقی و استوار بمانند. بههمیندلیل مطالعه محیط و مصالح در اولویت قرار میگیرد. در تجربه به من ثابت شده است، متأسفانه در ایران «مشاوره» معنای خود را تا حدود زیادی از دست داده و تصمیمات بر مبنای آزمون و خطا و نیز رقابتهای ناسالم شکل میگیرد.
هرکس حرف خود را میزند و به نظرات دیگران گوش نمیدهد. یعنی مفاهیم و سخنان مبداء دارند؛ اما دارای مقصد نیستند. گویی در هوا چیزی پراکنده میشود؛ دود میشود و ناپدید. ارتباطنداشتن مستمر نهادها با هنرمندان بهویژه معماران و هنرمندان حوزه طراحی محیطی، خود باعث میشود تا پروژههای یادمانسازی، چه شهری و چه غیرشهری، ناقص و بیاثر شوند. رویداد دفاع مقدس رویدادی قبیلهایی -عشیرهایی نیست؛ ارزشهای این رویداد متعلق به تکتک ایرانیان است. شهدا متعلق به هیچ جناح و دسته سیاسی نیستند. در نتیجه تصمیمگیری در زمینه یادمانسازی مقاومت هشتساله این بزرگمردان و بزرگزنان، تصمیمی جمعی را میطلبد که تنها در یک سیستم دموکراتیک اجراشدنی است.
1- هر تمدن با رویدادهایی شکل میگیرد. روندی گاه نامعین و غیرقابل پیشبینی که جوامع را تحتتأثیر قرار میدهد. رویدادها جامعه را به سمت آینده سوق میدهند و در یک کلام میتوان گفت تمدنها رویدادساز هستند و رویدادها تمدنساز. گاه جامعه متکثر با رویدادی تبدیل به بدنی واحد میشود. همدلی، همدردی و ایثار به اوج خود میرسد و معنای انسانیت بازتعریف میشود. پس از گذشتن از آن رویداد تنها چیزی که برجای میماند، خاطرات و تأثیرات بلندمدت و کوتاهمدت آن است. خاطره در ذهن به اعماق میرود و گاهوبیگاه از آن یاد میشود. دراینمیان هنر (بهطورکلی) در جامعه نقشی را برعهده میگیرد؛ بازنمایی خاطرات و واکاوی آنچه دیده شده یا دیده نشده؛ آن چیزهایی که عمدی یا غیرعمدی نادیده گرفته شدهاند. اما هنر میتواند از مرزهای بازنمایی عبور کند و به انتزاع معنایی برسد. بهنوعی از متافیزیک مفهوم نظر کند. بازنمایی رئالیستی دیگر توان جمعآوری تمام مفاهیم انسانی را ندارد. بازنمایی به پایان خود رسیده است و تلاش رئالیسم برای گزارشهای عینی و ذهنی از موقعیت بشر قرن بیستویکم تبدیل به دایرهای بسته شده است؛ دوری باطل. در اینجاست که گریزگاههای مفهومی
و انتزاعی میتواند به کمک جامعه و تمدن بیاید.
منظور و هدف اصلی از طرح این موضوع نگاهی غیرجانبدارانه به مقولهای است که هم با هنر در ارتباط است و هم میتواند خاطراتی جمعی را برای یک تمدن یا جامعه زنده نگه دارد. بازنگری متنی/ نوشتاری یک رویداد تا اندازهای مفید و حائزاهمیت است؛ بهطورمثال مستندنگاری یک رویداد تاریخی. عکس و فیلم، این رویداد را بههمراه متن حفظ و بایگانی میکنند تا دیگر نگران مخدوششدن آن لحظه تاریخی نباشیم، اما رویدادها وجوه دیگری نیز دارند که از مستندنگاری و بازنمایی فراتر میرود. وجوه مفهومی و عاطفی رویداد که گاه تبدیل به روایت میشود و در سطحی نازلتر تبدیل به داستان و قصه، اما یادمانهای هنری از داستان خالی هستند. آنها فقط به لحظه ناب یک رویداد میپردازند. از روایتگری عبور میکنند و به جوهره مفهوم میرسند. یادمانها از سمتی به معماری متمایل هستند و از سویی به چیدمان و طراحی محیطی. گستره حضورشان مشروط به رویداد است. حال این رویداد میتواند به یک شخصیت وابسته باشد یا به یک حادثه و واقعه تاریخی. البته برخی از نهضتهای هنری بر نبود یادمانسازی پافشاری میکنند. ازجمله مینیمالیستها که با هرگونه معناسازی مخالف هستند و صرفا مفهوم را در
بازسازی/ سادهسازی و تکرار هدفمند فرم میبینند. هرچند این گروه با یادمانسازی مخالفند اما دیدگاههای زیباشناختی مینیمالیسم در بسیاری از موارد به ساخت یادمانها کمک کرده است. بهخصوص وقتی که یادمان پیوندی با معماری برقرار کند، ردپای مینیمالیسم بهطور واضحتری دیده و کشف میشود. استفادهنکردن از نمادپردازی و تزئینات، یکپارچگی و خلوص در فرم میتواند به ساخت یک یادمان در جهان معاصر کمک کند. دلیل این صرفهجویی در بهرهگیری از ماده و سادهسازی شاید الگوهای ارزشی قرن بیستویکم باشد که بر مصرف بهینه و اسرافکارینکردن در زندگی و هنر تأکید میکند. در اینجاست که میتوان تغییر ابرالگوهای تمدنی یا همان پارادایمها را به وضوح حس کرد. حرکت روی خط الگوهای معاصر توان و ارادهای قوی میطلبد. زیرا حذف زوائد و سادهسازی از ترکیب و درهمآمیزی شلخته مواد و فرمها بسیار سختتر و توانفرساتر است.
هیچ الزامی در این نیست که یک یادمان رابطه مستقیم با رویداد داشته باشد. نمادهایی که دلالت بر آن رویداد دارند به دلیل تکرار و استفاده بیشازحد در سطح باقی میمانند و هیچگاه مخاطب را به عمق مفهومی و عاطفی رویداد نمیبرند و به تقویت حافظه فردی و جمعی کمکی نمیکنند. (بهطورمثال کبوتر بهعنوان نماد صلح مدتهاست از صحنه هنر معاصر جهان حذف شده، اما گروهی بر استفاده از آن پافشاری دارند). از سمتی دیگر به دلیل تناقضهای معنایی و زیباشناختی، نمادپردازی با معاصریت و مفاهیم مربوط به آن در ارتباط و گفتوگو نیست یا نتوانسته دیالوگی پایدار برقرار کند.
تأکید بر معاصربودن یک یادمان هنری نوعی دغدغه است. طراحی یک محیط امروزی با آنچه در گذشته شکل میگرفت بسیار متفاوت است. بهرهگیری از مواد دلالتهای مفهومی و عاطفی را بههمراه دارد که در معماری معاصر تبدیل به مبحثی گسترده و چالشبرانگیز شده است.
2- حال پرسش در اینجاست که آیا یک یادمان میتواند نماینده تمدن و جامعه همعصر خود باشد؟ وقتی بدون توجه یا با توجه به ویژگیهای عناصر بصری معاصر دست به کار ساخت یک یادمان میزنیم، با چندینوچند چالش مواجه هستیم ازجمله مهمترین این چالشها مسئله معاصریت است. معاصربودن از کجای یک اثر هنری مشخص میشود؟ از کجا میفهمیم که هنرمند به ویژگیهای هنر و جامعه معاصر پی برده است؟ آیا اصلا هنرمند دغدغه معاصریت داشته؟ البته بسیاری از هنرمندان از جمله رئالیستها دغدغه چنین پرسشهایی را ندارند و بدون توجه به تغییر الگوهای زیباشناختی به کار خود ادامه میدهند و به نحوی از معاصریت دور میشوند.
در چنین موقعیتی ماده از فضای پیرامون خود گسسته شده و اثر هنری تبدیل به شیئی میشود که میتوان آن را با شیئی دیگر تعویض کرد. در هنر معاصر، فضا و محیط نقشی بسیار ارزشمندتر از گذشته دارند. با پافشاری بر تکرار روشهای سنتی در یادمانسازی، اولین قربانی ظاهر میشود و آن همان ارتباط بین فضا، محیط و مادهای است که واجد فرمی ویژه است؛ بهطورمثال وقتی هنرمندی با زحمت فراوان یادمانی را در کنار یک اتوبان میسازد، باید به ویژگیهای کاربردی فضای اتوبان فکر کند. در چنین شرایطی دیگر نمیتوان آن یادمان را با عناصر تزئینی و نوشتاری سروسامان داد. فضای بزرگراه با سرعت در ارتباط است در نتیجه عناصر چنین اثری الزاما باید انتزاعی باشند تا گرافیک اثر بتواند در لحظه بر سیستم بینایی بیننده تأثیر گذارد.
اگر از حدود نوشتاری و تعاریف مبهم خارج شویم، میتوانیم به نتیجه مفیدتری برسیم و ارائه مثالهایی دراینمیان میتواند به هدف این یادداشت کمک کند. یکی از نمونههای درخور توجه یادمانسازی شهری را میتوان در هیروشیما، مشهورترین شهر آسیبدیده جهان، مشاهده کرد. دروازههای صلح، یادمان قربانیان فاجعه اتمی این شهر و تذکری بر نقش صلح جهانی و تشویق بر ترویج این ایده دستنیافتنی است. این یادمان که در سال 2005 ساخته شده، نمونه زیبا و کمنظیری از تمایلات مینیمالیستی در قرن بیستویکم است. دروازههایی ده گانه که پیدرپی هم قرار گرفتهاند.
نقش دروازه یا همان Tori در فرهنگ «ذن بودیستی» و «شینتو» ژاپنی بسیار مهم است. مفهوم توری در اقدام جلوهگر میشود. اقدام به عبور از موقعیتی به سمت موقعیتی دیگر؛ از جسم مادی به ذهن و روحی متعالی. در اکثر معابد ژاپن بهویژه در کیوتو، این دروازههای انتزاعی دیده میشود. زائر میتواند از کنار آن عبور کند؛ اما جاذبهای نانوشته او را به عبور از درون این دروازه تشویق میکند. به لحاظ بصری نیز توری نوعی قابسازی برای جلب توجه مخاطب نیز هست. وی در برابر توری میایستد و بهعنوان نوعی مقدمه، میتواند به محوطه معبد نگاه کند. استفاده از این مفهوم و تبدیل آن به ایدهایی انتزاعی، نوعی ارتباط با گذشته و امروز را نیز برقرار میکند. البته بدون استفاده از تزیینات در دروازههای سنتی ژاپن. چنین اثری به ما یادآوری میکند که میتوان، هم به شکلی دیالکتیک با گذشته در ارتباط بود و از میراث بصری و اعتقادی آن استفاده کرد و هم میتوان معاصر بود و عناصر مفهومی/ بصری امروز را جلوهگر ساخت؛ از سمتی دیگر ارتباطی کارکردگرایانه نیز با محیط برقرار کرد.
موقعیت این چیدمان در یک پیادهرو و با ارتفاع 9 متر و عرض بیش از دو متر، خود نوعی دعوت است؛ دعوتی از عابران تا از درون این دروازهها عبور کنند. ایدهایی عملگرایانه که مخاطب را نیز به مشارکت و تجربه میخواند. روی این دروازهها کلمه صلح به 49 زبان حک شده است. نورپردازی عمودی (از پایین به بالا) با تشدید حس عمودیت سازه دروازه، به زیبایی این اثر در شب کمک فراوانی میکند.
این نوع یادمانسازی با تمایل و بهرهگیری از عناصر معمارانه در بسیاری از نقاط جهان رایج شده است؛ نظرگاهی که به محیط اهمیتی درخور توجه میدهد و ارزشی مضاعف را بازنمایی میکند. اینکه چرا چنین اثری در پیادهرو ساخته شده، میتواند جوابی کاملا سرراست داشته باشد؛ ارتباط با مخاطب از نوع نزدیک و دعوت به اقدام؛ اقدام و تصمیمی به نام عبور. اما بسیاری از یادمانها صرفا ارزشی بصری/ مفهومی و خاطرهساز دارند. چیدمان «شجاعان» در ساحل اوماها، واقع در نورماندی فرانسه، از این دست آثار است. مجموعهایی فلزی شبیه به شمشیر که به شکل عمودی در ساحل قرار گرفتهاند. یادمانی برای ورود سربازان آمریکایی در جنگ جهانی دوم و کشتهشدن تعداد زیادی از این سربازان در ساحل. چنین یادمانی از عملگرایی فاصله میگیرد و به شکلی عاطفی به پدیده مقاومت و پایداری میپردازد؛ البته بدون استفاده از نمادپردازیهای رایج. اجرای دقیق آرمهکردن قدرتمند در بستر ماسهایی ساحل، خود به جذابیت اثر میافزاید. کاربرد فلز، خاطرهایی تلخ را در حافظه نگهداری میکند. موانع فولادی و بُرندهایی که نیروهای رایش برای جلوگیری از پیشروی متفقین در ساحل قرار داده بودند. ساحل
اوماها پوشیده از این موانع چهارگوش خشن شده بود. لطافت و نرمی سطح ساحل همچنین موجهای دریا با برخورد به سازه فولادی اثر، تضادی را به وجود میآورد که بسیار درخور توجه است. خبری از نمادهای جنگی نیست؛ بلکه به شکلی انتزاعی و عاطفی، موقعیت بحرانی و تراژیک نبرد روز D (روز حمله) به حافظه مخاطب سپرده میشود.
با نگاهی گذرا به همین دو اثر میتوان درک بهتری از هدفگذاری این یادداشت پیدا کرد. در ایران یادمانهای دفاع مقدس دچار نوعی گسست بین زمان، مکان، فرم و اجرا هستند که دلایل متعددی از این ضعف استخراج میشود؛ درک ناصحیح از پدیده معاصریت و نیز بیتوجهی به مسئله ارتباطات بین ماده و محیط، بهرهگیری بیش از حد از نمادها و سمبلهایی مستعمل که مدتهاست استفاده میشوند. بلندپروازی در زمینه عظیمسازی و بزرگ جلوهگرسازی، خود باعث شکست بسیاری از پروژههای یادمانها میشود. همانطورکه گفته شد، یادمان میتواند ساده و بیپیرایه باشد که همین سادگی بهسرعت و بهرهوری در زمان کمک میکند. انتخاب مواد و مصالح از دیگر مشکلات بزرگ یادمانسازیهاست. چیدمانهای موقت دارای این حساسیت نیستند؛ بهایندلیل که پدیدآورنده میداند در مدتی مشخص ماندگاری دارد؛ اما یادمانها آثاری هستند که باید سالهای سال باقی و استوار بمانند. بههمیندلیل مطالعه محیط و مصالح در اولویت قرار میگیرد. در تجربه به من ثابت شده است، متأسفانه در ایران «مشاوره» معنای خود را تا حدود زیادی از دست داده و تصمیمات بر مبنای آزمون و خطا و نیز رقابتهای ناسالم شکل میگیرد.
هرکس حرف خود را میزند و به نظرات دیگران گوش نمیدهد. یعنی مفاهیم و سخنان مبداء دارند؛ اما دارای مقصد نیستند. گویی در هوا چیزی پراکنده میشود؛ دود میشود و ناپدید. ارتباطنداشتن مستمر نهادها با هنرمندان بهویژه معماران و هنرمندان حوزه طراحی محیطی، خود باعث میشود تا پروژههای یادمانسازی، چه شهری و چه غیرشهری، ناقص و بیاثر شوند. رویداد دفاع مقدس رویدادی قبیلهایی -عشیرهایی نیست؛ ارزشهای این رویداد متعلق به تکتک ایرانیان است. شهدا متعلق به هیچ جناح و دسته سیاسی نیستند. در نتیجه تصمیمگیری در زمینه یادمانسازی مقاومت هشتساله این بزرگمردان و بزرگزنان، تصمیمی جمعی را میطلبد که تنها در یک سیستم دموکراتیک اجراشدنی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.