|

مجموعه عکس «قربانیان جنگ» به روایت مهدی منعم

نافرمانی از فراموشی

سعید برآبادی . مریم میری

جنگ‌افروزان وظیفه‌ای دوسویه بر عهده دارند؛ آنها باید هم‌زمان با کشتار و قتل ‌عام، صدور دستور بمباران و فرمان تیر خلاص، به فکر زدودن تاریخ از رد پای مهاجم خود هم باشند. آنها مجبورند طوری رفتار کنند تا هیچ اثر و نشانه‌ای از خشونتی که در میدان نبرد وارد می‌کنند، جایی ثبت و ضبط نشود و بتوانند خود را پشت این ضرب‌المثل پنهان کنند که «وسط دعوا، حلوا تعارف نمی‌کنند». شاید به همین خاطر است که عکاسان جنگ درست مثل سربازان و شاید حتی بدتر از آنها، کاندیدای کشته‌شدن هستند چراکه آمده‌اند تا آنچه را قرار است زودوده شود، در تاریخ ثبت کنند. با این حساب تاریخ جنگ چطور ثبت و ضبط می‌شود و در حافظه انسان‌ها می‌ماند؟ شاید یک فرق اساسی میان عکس‌های مهدی منعم در مجموعه «قربانیان جنگ» با عکس‌های دیگر عکاسانی که به دنیای پساجنگ پرداخته‌اند، توجه به مسئله «فقدان» باشد. جنگ از ما چیزی می‌گیرد و مابازای این چیز ازدست‌رفته، خلأ یا چالشی است که در این مجموعه عکس با آدم‌هایی که عضوی از تن خود را از دست داده‌اند، بی‌خانه‌اند یا خانواده‌ای ندارند، به نمایش درمی‌آید.
مهدی منعم به سراغ ابژه‌های جنگ رفته است و نه سوژه‌های آن و از این زاویه، عکاسی او صرفا یک عمل زیباشناسانه به حساب نمی‌آید بلکه یک اقدام عملی و هشدار‌دهنده بر ضد جنگ است؛ او با کنار هم قراردادن مردان و زنانی که از جنگ صدمه دیده‌اند و عضوی از بدن خود را مفقودشده می‌بینند، به مخاطب یادآوری می‌کند خشونت در هر سطح و به هر دلیلی محکوم است. در چنین شرایطی اما یک سؤال مطرح می‌شود و آن تعارض چیدمانی این عکس‌ها -که بی‌شباهت به دوره‌ای از عکاسی ریچارد اودون نیست- با روح و مفهوم آنهاست: جنگ به‌ناگاه می‌آید، جنگ اتفاقی است که بختک‌وار می‌افتد روی سرمان و چنگ می‌زند در ذات زندگی. ناخوانده می‌آید و درنزده، خودش را به ما تحمیل می‌کند. آیا ثبت اتفاقی از این جنس در حافظه نگاتیوی، چینش و چیدمانی از پیش تعیین‌شده می‌خواهد؟ تصاویر تلخ همیشه در حافظه ثابت‌اند و وفادار به خاطره، گاه آن‌قدر رها که حتی در شادترین لحظه‌هایمان سرک می‌کشند، بنابراین نیازی به دسته‌بندی و فایل‌بندی آنها نیست. اصلا گویی حتی نیازی به ثبت ندارند چراکه تصاویرشان با هر چینشی در خاطرمان می‌ماند. تصاویر تلخ ثبت‌شده نیز مبرا از این نیستند و اگر اتفاق هولناک جنگ مسبب این دفتر تصویری خاطرات باشد، تأثیرگذارتر و پایدارتر خواهند بود. عکس‌های جنگ منعم نیز همین‌گونه است؛ گویی آتشی که همه‌جا را سوزانده، حالا سرد شده و خاکسترش روی همه‌چیز را پوشانده است؛ روی دست‌ها، صورت‌ها، خنده‌ها، خانه‌ها، خانواده‌ها و گاه حتی خاطره‌ها. آنچه به چشم می‌آید سکون این سکوت هولناک است که بعد از فریاد، اتفاق افتاده است. پرتره‌هایی ظاهرا آرام و حتی خندان و موقر که عکاس آنها را در قاب بسته‌ای قرار داده. با این همه مخاطب این بار جنگ را نه با خون و خمپاره، بلکه با گوشت و پوست دریده و بریده و مفقودشده می‌بیند که التیام یافته؛ درست شبیه به زخمی که اگرچه بهبود یافته است اما به قول لاکان، هرچه‌ بیشتر می‌خارانیمش، بیشتر لذتمان می‌دهد. این‌بار هیولای جنگ نه با ابژه‌هایی چون سنگر و کپسول اکسیژن و تانک و تفنگ بلکه با دست و پاهای مصنوعی روبه‌رویمان قرار می‌گیرند. می‌دانیم آنها که در این تصاویر هستند، به واسطه عبور از بحران جنگ و زنده‌ماندن، افرادی قوی و سالم‌اند اما به همان اندازه می‌ترسیم که نکند مصنوعاتی که جنگ در تنشان به یادگار گذاشته، روزی بشکند و زخمشان عود کند و بغضشان بترکد و خاطره ناگفته‌شان، سر باز کند.
نباید جایگاه مهدی منعم را به‌عنوان یک تاریخ‌نگار عصر ما فراموش کرد؛ هشت سال جنگ بر این کشور رفته و به اندازه یک هفته از آن خاطره تصویری باقی نمانده است. تلاش این عکاس کنار هم قراردادن فقدان‌های پس از جنگ برای ثبت جفای تاریخی رفته بر این مردم است. او از سرپل ذهاب تا سنندج، از کرمانشاه تا بانه، از سقز تا سردشت و از ارومیه تا کرج را قدم به قدم سفر کرده تا تکه‌های یک پازل را کنار هم بچیند. درست است که مجموعه حاضر او، گاه به علت تعدد تصاویر، خسته‌کننده به نظر می‌آیند اما واقعیت این است که گاه برای ثبت یک برهه تاریخی، عکاس مجبور است صدها فریم را کنار هم بچیند، به این امید که نه عمق فاجعه از یاد کسی برود و نه حجم بی‌محابای تلاشی که جنگ می‌کند تا تألمات پس از خود را بزداید.

جنگ‌افروزان وظیفه‌ای دوسویه بر عهده دارند؛ آنها باید هم‌زمان با کشتار و قتل ‌عام، صدور دستور بمباران و فرمان تیر خلاص، به فکر زدودن تاریخ از رد پای مهاجم خود هم باشند. آنها مجبورند طوری رفتار کنند تا هیچ اثر و نشانه‌ای از خشونتی که در میدان نبرد وارد می‌کنند، جایی ثبت و ضبط نشود و بتوانند خود را پشت این ضرب‌المثل پنهان کنند که «وسط دعوا، حلوا تعارف نمی‌کنند». شاید به همین خاطر است که عکاسان جنگ درست مثل سربازان و شاید حتی بدتر از آنها، کاندیدای کشته‌شدن هستند چراکه آمده‌اند تا آنچه را قرار است زودوده شود، در تاریخ ثبت کنند. با این حساب تاریخ جنگ چطور ثبت و ضبط می‌شود و در حافظه انسان‌ها می‌ماند؟ شاید یک فرق اساسی میان عکس‌های مهدی منعم در مجموعه «قربانیان جنگ» با عکس‌های دیگر عکاسانی که به دنیای پساجنگ پرداخته‌اند، توجه به مسئله «فقدان» باشد. جنگ از ما چیزی می‌گیرد و مابازای این چیز ازدست‌رفته، خلأ یا چالشی است که در این مجموعه عکس با آدم‌هایی که عضوی از تن خود را از دست داده‌اند، بی‌خانه‌اند یا خانواده‌ای ندارند، به نمایش درمی‌آید.
مهدی منعم به سراغ ابژه‌های جنگ رفته است و نه سوژه‌های آن و از این زاویه، عکاسی او صرفا یک عمل زیباشناسانه به حساب نمی‌آید بلکه یک اقدام عملی و هشدار‌دهنده بر ضد جنگ است؛ او با کنار هم قراردادن مردان و زنانی که از جنگ صدمه دیده‌اند و عضوی از بدن خود را مفقودشده می‌بینند، به مخاطب یادآوری می‌کند خشونت در هر سطح و به هر دلیلی محکوم است. در چنین شرایطی اما یک سؤال مطرح می‌شود و آن تعارض چیدمانی این عکس‌ها -که بی‌شباهت به دوره‌ای از عکاسی ریچارد اودون نیست- با روح و مفهوم آنهاست: جنگ به‌ناگاه می‌آید، جنگ اتفاقی است که بختک‌وار می‌افتد روی سرمان و چنگ می‌زند در ذات زندگی. ناخوانده می‌آید و درنزده، خودش را به ما تحمیل می‌کند. آیا ثبت اتفاقی از این جنس در حافظه نگاتیوی، چینش و چیدمانی از پیش تعیین‌شده می‌خواهد؟ تصاویر تلخ همیشه در حافظه ثابت‌اند و وفادار به خاطره، گاه آن‌قدر رها که حتی در شادترین لحظه‌هایمان سرک می‌کشند، بنابراین نیازی به دسته‌بندی و فایل‌بندی آنها نیست. اصلا گویی حتی نیازی به ثبت ندارند چراکه تصاویرشان با هر چینشی در خاطرمان می‌ماند. تصاویر تلخ ثبت‌شده نیز مبرا از این نیستند و اگر اتفاق هولناک جنگ مسبب این دفتر تصویری خاطرات باشد، تأثیرگذارتر و پایدارتر خواهند بود. عکس‌های جنگ منعم نیز همین‌گونه است؛ گویی آتشی که همه‌جا را سوزانده، حالا سرد شده و خاکسترش روی همه‌چیز را پوشانده است؛ روی دست‌ها، صورت‌ها، خنده‌ها، خانه‌ها، خانواده‌ها و گاه حتی خاطره‌ها. آنچه به چشم می‌آید سکون این سکوت هولناک است که بعد از فریاد، اتفاق افتاده است. پرتره‌هایی ظاهرا آرام و حتی خندان و موقر که عکاس آنها را در قاب بسته‌ای قرار داده. با این همه مخاطب این بار جنگ را نه با خون و خمپاره، بلکه با گوشت و پوست دریده و بریده و مفقودشده می‌بیند که التیام یافته؛ درست شبیه به زخمی که اگرچه بهبود یافته است اما به قول لاکان، هرچه‌ بیشتر می‌خارانیمش، بیشتر لذتمان می‌دهد. این‌بار هیولای جنگ نه با ابژه‌هایی چون سنگر و کپسول اکسیژن و تانک و تفنگ بلکه با دست و پاهای مصنوعی روبه‌رویمان قرار می‌گیرند. می‌دانیم آنها که در این تصاویر هستند، به واسطه عبور از بحران جنگ و زنده‌ماندن، افرادی قوی و سالم‌اند اما به همان اندازه می‌ترسیم که نکند مصنوعاتی که جنگ در تنشان به یادگار گذاشته، روزی بشکند و زخمشان عود کند و بغضشان بترکد و خاطره ناگفته‌شان، سر باز کند.
نباید جایگاه مهدی منعم را به‌عنوان یک تاریخ‌نگار عصر ما فراموش کرد؛ هشت سال جنگ بر این کشور رفته و به اندازه یک هفته از آن خاطره تصویری باقی نمانده است. تلاش این عکاس کنار هم قراردادن فقدان‌های پس از جنگ برای ثبت جفای تاریخی رفته بر این مردم است. او از سرپل ذهاب تا سنندج، از کرمانشاه تا بانه، از سقز تا سردشت و از ارومیه تا کرج را قدم به قدم سفر کرده تا تکه‌های یک پازل را کنار هم بچیند. درست است که مجموعه حاضر او، گاه به علت تعدد تصاویر، خسته‌کننده به نظر می‌آیند اما واقعیت این است که گاه برای ثبت یک برهه تاریخی، عکاس مجبور است صدها فریم را کنار هم بچیند، به این امید که نه عمق فاجعه از یاد کسی برود و نه حجم بی‌محابای تلاشی که جنگ می‌کند تا تألمات پس از خود را بزداید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.