|

چرا عكاسي جنگ را بايد بازخواني كنيم

عکس جنگ و اندوه انسانی

مجید سعیدی، عکاس خبری

درباره عکس‌های جنگ ایران و عراق و عکاسان آن بسیار نوشته‌اند و گفته‌اند؛ اما هنوز هم این بخش مهم از عکاسی ایران، ناگفته‌های بسیاری دارد. عکاسانی که به مناطق جنگي رفتند، هر‌کدام با موقعیتی متفاوت پا به میدان گذاشته بودند، برای همین بعد از دوران جنگ، بنا به نزدیکی هر‌کدام از محافل هنری با این عکاسان، یک گروه از عکاسان و آثارشان معرفی شدند و عکاسان دیگری که هنرمندان شایسته‌ای نیز بودند، در سایه قرار گرفتند. در واقع گروهی از عکاسان جنگ که بیشتر به آثارشان توجه شده است، فتوژورنالیست‌هایی بودند که اکثرا به ‌صورت سفارشی برای رسانه‌های بزرگ جهان عکاسی می‌کردند؛ عکاسانی مانند کاوه گلستان، آلفرد یعقوب‌زاده، محمد فرنود و کاوه کاظمی از‌جمله این فتوژورنالیست‌ها بودند که جنگ ایران و عراق را به تصویر کشیدند. عکاسانی نیز بودند که بنا بر ریشه‌های اعتقادی و مذهبی خود، برای عکاسی پا به میدان‌های جنگ گذاشتند و آثار بسیار ارزشمند و مهمی را هم توانستند خلق کنند. علی فریدونی، سعید صادقی، احمد ناطقی و سعید جانبزرگی را باید از‌جمله این عکاسان شمرد. اما گروهی دیگر از عکاسان جنگ از طرف نهاد یا سازمانی مانند صداوسیما و سروش برای عکاسی به این مناطق فرستاده شده بودند. از این دسته عکاسان باید از محمد اسلامی‌راد، بهمن جلالی، ساسان مؤیدی و مهدی منعم نام برد. عکاسانی هم به ‌صورت آزاد و البته ناشناخته از جنگ عکاسی کردند که از این گروه باید جاسم غضبان‍پور، مجتبی آقایی، صادق تیرافکن، کامران جبرئیلی، محمود کلاری و ساسان افسوسی را نام برد. موضوع جنگ در سال‌هایی با اهتمام حاکمیت ایران وارد هنر شد و همان‌طور که موسیقی، سینما، نقاشی و ادبیات را تحت ‌تأثیر خود قرار داد، عکاسی را هم متأثر از خود کرد؛ اما شرایط و امکانات عکاسان جنگ بسیار با هم متفاوت بود؛ از‌جمله اینکه به‌ خاطر مسائل امنیتی، تعداد عکاسانی که به‌ صورت آزاد و با نگاه غیرخبری به جنگ می‌رفتند، بسیار کم بود و برای همین بیشتر عکاسان آزادی که از جنگ ایران عکاسی کردند، رزمندگانی بودند که در میدان‌های جنگی همراه خود دوربین برده بودند و اکثرا هم عکاسان شناخته‌شده‌ای نبودند.
هرچند تاکنون کمتر درباره آثار آن دسته از عکاسان که به‌ صورت آزاد یا از طرف سازمان یا نهادی به منطقه‌های جنگی فرستاده شده بودند، صحبت شده؛ اما باید گفت اینها اغلب عکاسانی بودند که در آن دوره از سواد تئوری بالایی برخوردار بودند که آثار هنرمندانی مانند بهمن جلالی گواه بر این ادعاست. تکنیک‌هایی که این عکاسان برای ظهور، چاپ و نگهداری آثارشان به کار برده‌اند، نشان از درک و دانش بالای آنها دارد؛ همان‌طور که در نگاه به جنگ نیز بسیار متفاوت هستند. در شرایط جنگی طبیعتا همه عکاسان سعی داشتند که در خط مقدم جنگ باشند و عکس‌های تکان‌دهنده از صحنه‌های جنگی تهیه کنند. هر قدر عکس‌ها تکان‌دهنده‌تر باشد، به تصاویر بیشتر توجه می‌شود. جنگ ایران و عراق هم از این قاعده مستثنا نبود و فتوژورنالیست‌هایی که به مناطق جنگی فرستاده شدند، سعی داشتند تا از خط مقدم عکاسی کنند؛ اما در‌این‌میان برخی از عکاسان مانند بهمن جلالی سعی کردند نگاه فتوژورنالیستی و هنری خود را با هم درآمیزند و گویی هیچ اصراری به عکاسی از لحظه‌های خاص و تکان‌دهنده جنگ نداشتند. البته من اطلاعی ندارم که آیا خود این هنرمندان علاقه‌ای به عکاسی در خط مقدم و حوادث آن نداشتند یا به ‌خاطر مسائل امنیتی و محدودیت‌های موجود نتوانستند به این مناطق بروند یا زیاد در آنجا بمانند؛ اما وقتی به آثار آنها نگاه می‌کنم، احساس می‌کنم از نگاه صرف ژورنالیستی دور بودند و ترجیج می‌دادند فرصت بیشتری را پشت ویزور بگذرانند و با فکر بیشتر از حوادث جنگ عکاسی کنند. این هنرمندان اغلب از لنز‌های واید انگل بسیار باز استفاده نکرده و ترجیحا از انگل‌های نرمال‌تری استفاده می‌کردند. در کارهایشان زمان و مکان، مفهوم اصلی عکس نیست و به نظر می‌رسد هنرمند با اندیشه خود وارد صحنه شده و می‌خواهد با همه جهان و در همه زمان‌ها از جنگ سخن بگوید. به اعتقاد من آثار جنگ بهمن جلالی، مهم‌ترین نمونه‌ها در‌این‌باره است. عکاسی از جنگ، فصل پختگی و کامل‌شدن این هنرمند است. جلالی که روزهای انقلاب را با همه تحولات و هیجان‌هایش عکاسی کرده بود، وقتی به روزهای جنگ می‌رسد، می‌خواهد از عمق اندوه انسانی بگوید و از جنگ با همه ویرانگری‌هایش برای همه بشریت حرف بزند. فکر می‌کنم این نظر درست باشد که عکس‌های وی، به‌هیچ‌وجه در قالب رویدادی با زمان مشخص در موقعیت و مکان مشخص نیست، قدیمی نمی‌شوند و می‌توان گفت آثار وی تنها از جنگ علیه بشریت می‌گوید. نمی‌دانم چرا به عکس‌های جنگ بهمن جلالی کمتر از عکس‌های انقلاب وی توجه شده؛ درحالی‌که به اعتقاد من اتفاقا عکس‌های جنگ در کارنامه او بیشتر هنر این عکاس را نشان می‌دهد.

درباره عکس‌های جنگ ایران و عراق و عکاسان آن بسیار نوشته‌اند و گفته‌اند؛ اما هنوز هم این بخش مهم از عکاسی ایران، ناگفته‌های بسیاری دارد. عکاسانی که به مناطق جنگي رفتند، هر‌کدام با موقعیتی متفاوت پا به میدان گذاشته بودند، برای همین بعد از دوران جنگ، بنا به نزدیکی هر‌کدام از محافل هنری با این عکاسان، یک گروه از عکاسان و آثارشان معرفی شدند و عکاسان دیگری که هنرمندان شایسته‌ای نیز بودند، در سایه قرار گرفتند. در واقع گروهی از عکاسان جنگ که بیشتر به آثارشان توجه شده است، فتوژورنالیست‌هایی بودند که اکثرا به ‌صورت سفارشی برای رسانه‌های بزرگ جهان عکاسی می‌کردند؛ عکاسانی مانند کاوه گلستان، آلفرد یعقوب‌زاده، محمد فرنود و کاوه کاظمی از‌جمله این فتوژورنالیست‌ها بودند که جنگ ایران و عراق را به تصویر کشیدند. عکاسانی نیز بودند که بنا بر ریشه‌های اعتقادی و مذهبی خود، برای عکاسی پا به میدان‌های جنگ گذاشتند و آثار بسیار ارزشمند و مهمی را هم توانستند خلق کنند. علی فریدونی، سعید صادقی، احمد ناطقی و سعید جانبزرگی را باید از‌جمله این عکاسان شمرد. اما گروهی دیگر از عکاسان جنگ از طرف نهاد یا سازمانی مانند صداوسیما و سروش برای عکاسی به این مناطق فرستاده شده بودند. از این دسته عکاسان باید از محمد اسلامی‌راد، بهمن جلالی، ساسان مؤیدی و مهدی منعم نام برد. عکاسانی هم به ‌صورت آزاد و البته ناشناخته از جنگ عکاسی کردند که از این گروه باید جاسم غضبان‍پور، مجتبی آقایی، صادق تیرافکن، کامران جبرئیلی، محمود کلاری و ساسان افسوسی را نام برد. موضوع جنگ در سال‌هایی با اهتمام حاکمیت ایران وارد هنر شد و همان‌طور که موسیقی، سینما، نقاشی و ادبیات را تحت ‌تأثیر خود قرار داد، عکاسی را هم متأثر از خود کرد؛ اما شرایط و امکانات عکاسان جنگ بسیار با هم متفاوت بود؛ از‌جمله اینکه به‌ خاطر مسائل امنیتی، تعداد عکاسانی که به‌ صورت آزاد و با نگاه غیرخبری به جنگ می‌رفتند، بسیار کم بود و برای همین بیشتر عکاسان آزادی که از جنگ ایران عکاسی کردند، رزمندگانی بودند که در میدان‌های جنگی همراه خود دوربین برده بودند و اکثرا هم عکاسان شناخته‌شده‌ای نبودند.
هرچند تاکنون کمتر درباره آثار آن دسته از عکاسان که به‌ صورت آزاد یا از طرف سازمان یا نهادی به منطقه‌های جنگی فرستاده شده بودند، صحبت شده؛ اما باید گفت اینها اغلب عکاسانی بودند که در آن دوره از سواد تئوری بالایی برخوردار بودند که آثار هنرمندانی مانند بهمن جلالی گواه بر این ادعاست. تکنیک‌هایی که این عکاسان برای ظهور، چاپ و نگهداری آثارشان به کار برده‌اند، نشان از درک و دانش بالای آنها دارد؛ همان‌طور که در نگاه به جنگ نیز بسیار متفاوت هستند. در شرایط جنگی طبیعتا همه عکاسان سعی داشتند که در خط مقدم جنگ باشند و عکس‌های تکان‌دهنده از صحنه‌های جنگی تهیه کنند. هر قدر عکس‌ها تکان‌دهنده‌تر باشد، به تصاویر بیشتر توجه می‌شود. جنگ ایران و عراق هم از این قاعده مستثنا نبود و فتوژورنالیست‌هایی که به مناطق جنگی فرستاده شدند، سعی داشتند تا از خط مقدم عکاسی کنند؛ اما در‌این‌میان برخی از عکاسان مانند بهمن جلالی سعی کردند نگاه فتوژورنالیستی و هنری خود را با هم درآمیزند و گویی هیچ اصراری به عکاسی از لحظه‌های خاص و تکان‌دهنده جنگ نداشتند. البته من اطلاعی ندارم که آیا خود این هنرمندان علاقه‌ای به عکاسی در خط مقدم و حوادث آن نداشتند یا به ‌خاطر مسائل امنیتی و محدودیت‌های موجود نتوانستند به این مناطق بروند یا زیاد در آنجا بمانند؛ اما وقتی به آثار آنها نگاه می‌کنم، احساس می‌کنم از نگاه صرف ژورنالیستی دور بودند و ترجیج می‌دادند فرصت بیشتری را پشت ویزور بگذرانند و با فکر بیشتر از حوادث جنگ عکاسی کنند. این هنرمندان اغلب از لنز‌های واید انگل بسیار باز استفاده نکرده و ترجیحا از انگل‌های نرمال‌تری استفاده می‌کردند. در کارهایشان زمان و مکان، مفهوم اصلی عکس نیست و به نظر می‌رسد هنرمند با اندیشه خود وارد صحنه شده و می‌خواهد با همه جهان و در همه زمان‌ها از جنگ سخن بگوید. به اعتقاد من آثار جنگ بهمن جلالی، مهم‌ترین نمونه‌ها در‌این‌باره است. عکاسی از جنگ، فصل پختگی و کامل‌شدن این هنرمند است. جلالی که روزهای انقلاب را با همه تحولات و هیجان‌هایش عکاسی کرده بود، وقتی به روزهای جنگ می‌رسد، می‌خواهد از عمق اندوه انسانی بگوید و از جنگ با همه ویرانگری‌هایش برای همه بشریت حرف بزند. فکر می‌کنم این نظر درست باشد که عکس‌های وی، به‌هیچ‌وجه در قالب رویدادی با زمان مشخص در موقعیت و مکان مشخص نیست، قدیمی نمی‌شوند و می‌توان گفت آثار وی تنها از جنگ علیه بشریت می‌گوید. نمی‌دانم چرا به عکس‌های جنگ بهمن جلالی کمتر از عکس‌های انقلاب وی توجه شده؛ درحالی‌که به اعتقاد من اتفاقا عکس‌های جنگ در کارنامه او بیشتر هنر این عکاس را نشان می‌دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.