|

روایت «هاشمی‌طبا» از فشارهای اقتصادی دوران جنگ

دولت با شعارهای پوپولیستی و دهن‌پُرکن جنگ را اداره نکرد

شکوفه حبیب‌زاده

هشت سال جنگ را با «روایت فتح» آن می‌شناسند؛ اما این تمام ماجرا نیست. آنچه را در آن سال‌ها رخ داد به تمام، می‌توان در مدیریت اقتصادی آن دوران دید. درست در زمانی که کشور به سبب تحریم‌ها با کمبود منابع ارزی از یک طرف و به تبع آن کاهش درآمد ریالی دولت روبه‌رو بود، صرف بخشی از بودجه دولت برای تأمین امکانات دفاع مقدس که ضرورت اول کشور بود و در نتیجه کمبود کالاهای موردنیاز مردم در سطح کشور، توانست به خوبی روی پای خود بایستد. آن‌گونه که به گفته مصطفی هاشمی‌طبا، وزیر صنایع و معادن ایران در دوران جنگ: «سطح درآمدهای ارزی کشور یکباره دست‌کم به یک‌پنجم کاهش پیدا کرد؛ در‌حالی‌که هزینه‌های کشور مانند قبل وجود داشت و هزینه‌های جنگ هم اضافه شده بود. این شرایط، شرایط خاصی بود که به‌هیچ‌وجه نمی‌شد با سهل‌انگاری و تسامح با آن مواجه شد و تصمیمات خاصی برای مقابله با این امر ضروری بود. مهم‌ترین فکری که برای مقابله با بحران جنگ به کار رفت، ایجاد نظم و روش مقابله بود». او در نگاهی قیاسی با مدیریت بحران تحریم‌ها در دولت‌های احمدی‌نژاد، می‌افزاید: «دولت با شعارهای پوپولیستی و دهن‌پُرکن برای مردم، جنگ را اداره نکرد؛ بلکه حقیقت را به مردم گفت و مشکلات را با مردم در میان گذاشت و نشان داد که می‌شود مردم دقت و حوصله داشته باشند و منابع را طوری صرف کنیم که به همه مردم برسد و کشور دچار بحران نشود؛ درحالی‌که بعدها با وجود درآمدهای بسیار زیاد، چون اندیشه درستی پشت این قضیه نبود، ضمن اینکه شعارهایی به نام مردم و برای مردم می‌دادند؛ اما به‌تدریج مشکلات زیادی برای مردم به وجود آمد».

‌ مهم‌ترین آسیبی که جنگ به اقتصاد وارد کرد، چه بود؟
وقتی جنگ شروع شد، طبیعتا اولین آسیبی که به کشور وارد شد، از طریق بمباران‌های هوایی و توپخانه بود و همین‌طور آسیب‌های جسمانی به مردم و آلامی که پیدا کردند. پایانه‌های نفتی مثل خارک یا سایر مراکز اقتصادی؛ مثل پالایشگاه آبادان و بعضی مراکز تولیدی‌مان مورد حمله قرار گرفت که در درجه اول موجب کاهش صدور نفت شد که هزینه اصلی کشور به‌خصوص در مراودات خارجی را تأمین می‌کرد. مشکل دوم ناامنی بنادر بود که باعث کاهش مراودات تجاری می‌شد، از طریق کشتی‌هایی که برای ما کالا می‌آوردند و نمی‌توانستند یا جرئت نمی‌کردند در بنادر ما پهلو بگیرند و نیز بالارفتن حق بیمه کشتی‌ها و گران‌تمام‌شدن قیمت کالاهای وارداتی. بخش سوم كه به‌تبع اينها حاصل مي‌شد، كاهش توليد داخلي به‌خصوص توليدات صنعتي بود كه تحت‌تأثير قرار گرفتند. بمباران نيروگاه‌هايمان باعث كاهش توليد برق و توقف در كارخانه‌ها و در نتيجه كاهش توليد داخلي مي‌شد. درواقع كمبود منابع ارزي از يك طرف و به‌تبع آن كاهش درآمد ريالي دولت، براي دولت مشكلاتي ايجاد مي‌كرد. صرف بخشي از بودجه دولت براي تأمین امكانات دفاع مقدس كه ضرورت اول كشور بود و در نتيجه كمبود كالاهاي موردنياز مردم در سطح كشور، تبعاتي بود كه از قِبل جنگ براي كشور به وجود آمد. آن زمان بايد تدبيري انديشيده مي‌شد كه بتوان با اين مشكل مقابله كرد. بنابراين سطح درآمدهاي ارزي كشور يك‌باره حداقل به يك پنجم كاهش پيدا كرد، در حالي‌كه هزينه‌هاي كشور مانند قبل وجود داشت و هزينه‌هاي جنگ هم اضافه شده بود. اين شرايط، شرايط خاصي بود كه به هيچ وجه نمي‌شد با سهل‌انگاري و تسامح با آن مواجه شد و تصميمات خاصي براي مقابله با اين امر ضروري بود.
‌ با توجه به اين شرايط، چگونه اوضاع كنترل شد؟
مهم‌ترين فكري كه براي مقابله با اين امر به كار رفت، ايجاد نظم و روش مقابله بود. براي اينكه اين موضوع را روشن كنم توجهتان را به تحريم‌هايي كه شوراي امنيت در جريان مسائل هسته‌اي براي ما وضع كرد، جلب مي‌كنم. اگر دقت كنيد، اين تحريم‌ها، طليعه كمبود امكانات ارزي و تبعات حاصل از آن در كشور ما بود. اينكه كشتي‌هاي ما نتوانند در جايي پهلو بگيرند، مراودات بانكي ما مطلقا نتواند انجام شود و ساير تحريم‌ها كه مي‌گفتند تحريم‌هاي نظامي است، ولي هر چيزي را به آن مرتبط مي‌كردند. درمقابل این اتفاقات چگونه انديشيده شد؟ گفته شد تحريم‌ها كاغذپاره‌اي بيش نيست؛ يعني تفكر در دولت احمدي‌نژاد اين‌طور بود. درحالي‌كه كشورهاي مختلف ما را تحريم كرده بودند، كالاهاي حتي غيرضروري توليدي همان كشورها را با واسطه، گران‌تر و از راه‌هاي ديگر، مي‌خريديم و به داخل كشور وارد مي‌كرديم. يعني همان مقدار ارزي كه ذخيره كرده بوديم و بايد به خاطر طرح مناسبي براي اداره كشور به كار مي‌بستيم، تماما بي‌حاصل خرج كرديم. در واقع توجه‌نکردن به واقعيت‌ها، نتايج بدي را به دنبال ‌آورد. درست است كه ظاهر جامعه ما ظاهري بود كه كمبودي نداشت؛ ‌اما در حقيقت، همه منابع كشور كه رقم بسيار بالايي در هشت سال دولت نهم و دهم بود، به يغما رفت و كشور را دچار چه كنم چه كنم از لحاظ منابع مختلف كرد. درحالي‌كه در شروع جنگ، اين احساس بود كه به مراجع اقتصادي ما حمله می‌شود و كمبودهاي مختلف در كشور ايجاد خواهد شد؛ بنابراين سيستم‌دهي براي اين كار از همان ابتدا آغاز شد. فرض شد، حداقل توليدي كه داريم، طبق برآوردها 500هزار بشكه و نفت هم در آن زمان حدود شش تا هشت دلار بود. بنابراين مشخص شد امكانات داخلي كشور چقدر است. حال بايد فكر مي‌كرديم اين امكانات داخلي را چطور عرضه كنيم.
‌ يكي از مهم‌ترين سياست‌هاي دولت دفاع مقدس، به‌كارگيري سيستم كوپني بود. دولت جنگ، چرا اين سياست را در پيش گرفت؟
در آن‌زمان، تفكراتي كه رافع مسئوليت از خود است، مي‌گفت كالاها و امكانات در داخل كشور به هر طريق، تا حدي كه امكان دارد، فراهم شود و اجازه دهيم دادوستد به طور معمول در كشور انجام شود. تفكر ديگر اين بود که درست است مردم برحسب نياز خريد مي‌كنند و مصرفشان را بايد تأمین كنند؛ اما كساني مي‌توانند از امكانات كشور بهره‌برداري كنند كه توانايي مالي يا احيانا قدرت بيشتري در زمينه‌هاي مختلف داشته باشند؛ بنابراين به كساني‌كه ضعيف‌تر بودند ظلم می‌شد براین اساس سيستم توزيع به‌طور مساوي در حداقل نياز مردم طراحي شد. در آن‌زمان توزيع كالاهاي اساسي در دستور كار قرار گرفت. در همان زمان خيلي‌ها مخالف بودند. قشري مرتبط با بازار بودند كه مي‌گفتند اين كار، كار كمونيستي است. قشري مانند نهضت آزادي در روزنامه ميزان، رسما نوشتند: «كوپنيسم مساوي است با كمونيسم». متأسفانه به خاطر مقابله با دولت، از جانب بازار و نهضت آزادي با اين موضوع به‌شدت مبارزه مي‌شد كه چرا در كشور سهميه‌بندي اقتصادي انجام شده است. اما خوشبختانه پشتيباني‌هاي امام از دولت، باعث شد آرامش در جامعه برقرار شود. هرچند توزيع كالا در داخل كشور به‌حد مطلوب و مورد طلب مردم نبود، اما همه در روستاها و شهرها توانستند با دقت بيشتر، نيازهايشان را تأمین كرده و در زمان جنگ اقتصاد كشور را پيش ببرند.
‌ گفته مي‌شود در اين دوران، طرح‌هاي توسعه‌اي نيز با وجود وضعيت بحراني به انجام رسيد. چگونه اين امر محقق شد؟
معمولا در كشورهايي كه جنگ رخ مي‌دهد و منابع دچار تهديد مي‌شود، طرح‌هاي اجتماعي و اقتصادي و توسعه كشور، كلا متوقف مي‌شود. چون معمولا منابع را براي هزينه‌هاي جاري و جنگ به كار مي‌برند. ما در زمان جنگ، منابعي كه براي جنگ مصرف مي‌كرديم، نسبت به مواقع عادي، چندبرابر شده بود. به‌فرض در مواقع عادي، ارتش يك‌سري تجهيزات را خريداري كرده و نگه مي‌دارد؛ اما در زمان جنگ دائما مصرف مي‌كند و هر گلوله و خمپاره‌انداز قيمت دارد و وقتي يك تيپ هجوم مي‌برد، خيلي از تجهيزات خودش را از دست مي‌دهد و بايد دوباره خريداري شود. تمام مهماتي كه هزينه مي‌شود، لباس‌هايي كه خريداري مي‌شود، چندين برابر زمان عادي است و بايد از بودجه كشور تأمین مي‌شد كه تأمین شد. هم اقتصاد جنگ ما تأمین شد، هم نيازهاي ضروري مردم و هم طرح‌هاي توسعه كشور، خوشبختانه به انجام رسيد. در سال 1365، درست در بحبوحه جنگ، در نخست‌وزيري، ستادي به نام «ستاد طرح‌هاي مهم انقلاب» تشكيل شد كه بنده رئيس بودم و در آن 150 طرح صنعتي و خدماتي را راهبري و ارز و نيازهاي ريالي را تهيه كرديم. بخشي مربوط به بخش خصوصي و برخي دولتي بود و با اين حمايت، طرح‌هاي توسعه كشور لطمه نخورد و به ثمر نشست. درواقع در سال 1365 كه كار را شروع كرديم، در سال 1367 و در آستانه آتش‌بس، طرح‌هايي مانند فولاد مباركه، بعضي كارخانجات سيمان و طرح‌هاي پتروشيمي به كار افتاده بود.
‌ اين طرح‌هاي توسعه‌اي در معرض حملات دشمن نبودند؟
چرا؛ درعين‌حال كار هم انجام مي‌شد. سياست‌هاي اقتصادي آن‌قدر خوب تنظيم شد كه طرح‌هاي توسعه‌اي را هم انجام داديم. طبيعتا كارخانه‌ها هم با همت و درايت مديران و كارگران، با وجود بمباران‌ها و اينكه تأمین مواد اوليه سخت بود، كار مي‌كردند و توانستند مجموعه‌اي از كشور را هدايت كنند. دليل اين بود كه دولت مسئله را شناخته و راه‌حل ارائه داده و كار را به تسامح نگذرانده بود. دولت با شعارهاي پوپوليستي و دهن‌پركن براي مردم، جنگ را اداره نكرد بلكه حقيقت را به مردم گفت و مشكلات را با مردم در ميان گذاشت و نشان داد مي‌شود مردم دقت و حوصله داشته باشند و منابع را طوري صرف كنيم كه به همه مردم برسد و كشور دچار بحران نشود. درحالي‌كه بعدها با وجود درآمدهاي بسيار زياد، چون انديشه درستي پشت اين قضيه نبود، با وجود اينكه شعارهايي به نام مردم و براي مردم مي‌دادند؛ اما به‌تدريج مشكلات زيادي براي مردم به وجود آمد.
‌ اين تيم متفكر برنامه‌ريز از چه كساني تشكيل شده بود؟ آيا هسته اصلي داشت يا حركت كاملا جمعي بود؟
هسته اصلي داشت. هسته اصلي آن به نام «ستاد بسيج اقتصادي» بود كه رياست آن را مهندس بهزاد نبودي برعهده داشت. بنده يكي از اعضا بودم و از وزارتخانه‌هاي مختلف نمايندگاني به اين ستاد مي‌آمدند. ستاد بسيج اقتصادي هم برنامه‌ها و طراحي‌هاي خودش را به شوراي اقتصاد گزارش مي‌داد. آن‌زمان دكتر نوربخش، دكتر نمازي، دكتر محمدعلي نجفي، مهندس موسوي، به‌عنوان نخست‌وزير و رئيس شوراي اقتصاد، وزير كار و برخي وزراي ديگر، عضو شوراي اقتصاد بودند.
طبيعتا اعضا، هم با رئيس‌جمهور وقت كه ‌آيت‌الله خامنه‌اي بودند هماهنگ بودند و هم حضرت امام (ره) نسبت به مسائل مطلع بودند و به‌خوبي حمايت مي‌كردند و دولت به پشتوانه حمايت ايشان توانست با قدرت، كارش را انجام دهد.
‌ در بحران، همواره رانت‌جويي مرکز توجه سودجويان قرار مي‌گيرد؛ با توجه به اينكه از جنگ، به‌عنوان بحراني‌ترين زمان ممكن، ياد مي‌شود، آن‌زمان رانت‌جويي وجود داشت؟ و اگر بود، چطور با آنها برخورد مي‌شد؟
وقتي نظارت و كنترل وجود داشته باشد، طبيعتا اين نوع رانت‌ها نمي‌تواند وجود داشته باشد. نمي‌گويم آن زمان رانت نبود. مثلا درباره كوپن، ممكن بود يك‌سري از كوپن‌ها لو برود. مثلا اگر يك ميليون كوپن چاپ مي‌‌شد، امكان داشت 20هزار كوپن از سيستم خارج شود كه امکان پيش‌بيني آن بود؛ ولي فضا و شرايط اين‌طور نبود. آنچه از جانب جناح بازار مخالفت مي‌شد، بحث كج‌فهمي و ناداني است كه فكر مي‌كردند اگر همه چيز آزاد باشد، خودبه‌خود حل مي‌شود. جناحي هم بود كه مي‌ديد جلوي خيلي از سوءاستفاد‌ه‌ها گرفته شده و مخالفت مي‌كرد. هرچند در همان سيستم توزيع هم احيانا سوءاستفاده‌هايي بود يا مثلا بعضي از مردم كوپنشان را مي‌فروختند؛ خب اين ديگر سوءاستفاد‌ه‌ نيست. ممكن است سودي هم ببرد. مثلا يك كالا را مصرف نمي‌كند و كوپن مربوطه را مي‌‌فروشد. رانت، زماني ايجاد مي‌شود كه اطلاعات درزكرده از يك موضوع همراه با يك‌سري امكانات وجود داشته باشد. طبيعتا وقتي چارچوب امكانات مشخص و محدود بود و روي همه آن نظارت وجود داشت، اين رانت به حداقل مي‌رسيد. نمي‌گويم هيچ رانت و بهره‌برداري نادرستي نبوده اما اگر بوده رقم كمي بوده چون همه‌چيز تحت كنترل بود و جايي براي اين نوع سوءاستفاده‌ها نبود. اما بعدها به هر طريقي واردات كالا را به يك نفر يا مؤسسه واگذار كردند كه اين رانت است. در آن زمان تمام بازرگاني دولتي به وسیله شركت بازرگاني دولتي انجام مي‌شد. توزيع به وسیله ادارات بازرگاني كل انجام مي‌شد و حساب و كتاب هم داشت. يعني اگر كالايي فرستاده مي‌شد معادل آن بايد از كوپن‌هايي كه توزيع شده بود، برمي‌گشت، البته اين میان ريزش‌هايي هم وجود داشت.
‌ پس سنگ‌اندازي جدي در حوزه اقتصاد نشده بود؟
مي‌خواستند اين كار را انجام دهند اما نتوانستند. دولت بسيار يكپارچه بود و از طرف رهبر و رئيس‌جمهور حمايت مي‌‌شد و افرادي هم كه تصميم‌گير بودند، كساني بودند كه محكم سر اين موضوع ايستاده بودند. به‌طور مثال دكتر نوربخش كه رئيس كل بانك مركزي بود، بسيار دقيق عمل مي‌كرد و ذره‌اي تسامح نسبت به اموال بيت‌المال در بانك مركزي نداشت. آقاي دكتر نمازي، وزير اقتصاد و دارايي، هم بسيار صحيح عمل مي‌كرد. از سوی آقاي بهزاد نبوي كه رئيس ستاد بسيج اقتصادي بودند يا مهندس موسوي به‌هيچ‌وجه نمی‌شد هيچ شائبه‌اي را تصور كرد. مهندس موسوي به‌شدت در اين موارد حساس بودند. حتي موردي بود كه عليه من گزارش كذبي تهيه كرده بودند كه در ستاد طرح‌هاي مهم انقلاب بايد رسيدگي مي‌‌شد و اين گزارش به او ارائه شده بود. او چون با من از سال 1348 آشنا بود، دوست من به حساب مي‌آمد، اما قضاوت را بر عهده قوه قضائیه سپرد. ايشان به يكي از نزديكان من گفته بود چون با فلاني آشنا هستم، اگر بخواهم رسيدگي كنم، ممكن است به عدالت رفتار نكنم. بقيه وزرا هم كه در شوراي اقتصاد بودند صحيح‌العمل بودند و چيزي را از قلم نمي‌انداختند. اتفاقا آن زمان جناح‌هاي مختلفي در دولت بودند و چون فضا مناسب بود و آن افراد هم خداترس بودند، با اينكه اخلاق و روحياتشان متفاوت بود اما همكاري لازم را با هم داشتند.

هشت سال جنگ را با «روایت فتح» آن می‌شناسند؛ اما این تمام ماجرا نیست. آنچه را در آن سال‌ها رخ داد به تمام، می‌توان در مدیریت اقتصادی آن دوران دید. درست در زمانی که کشور به سبب تحریم‌ها با کمبود منابع ارزی از یک طرف و به تبع آن کاهش درآمد ریالی دولت روبه‌رو بود، صرف بخشی از بودجه دولت برای تأمین امکانات دفاع مقدس که ضرورت اول کشور بود و در نتیجه کمبود کالاهای موردنیاز مردم در سطح کشور، توانست به خوبی روی پای خود بایستد. آن‌گونه که به گفته مصطفی هاشمی‌طبا، وزیر صنایع و معادن ایران در دوران جنگ: «سطح درآمدهای ارزی کشور یکباره دست‌کم به یک‌پنجم کاهش پیدا کرد؛ در‌حالی‌که هزینه‌های کشور مانند قبل وجود داشت و هزینه‌های جنگ هم اضافه شده بود. این شرایط، شرایط خاصی بود که به‌هیچ‌وجه نمی‌شد با سهل‌انگاری و تسامح با آن مواجه شد و تصمیمات خاصی برای مقابله با این امر ضروری بود. مهم‌ترین فکری که برای مقابله با بحران جنگ به کار رفت، ایجاد نظم و روش مقابله بود». او در نگاهی قیاسی با مدیریت بحران تحریم‌ها در دولت‌های احمدی‌نژاد، می‌افزاید: «دولت با شعارهای پوپولیستی و دهن‌پُرکن برای مردم، جنگ را اداره نکرد؛ بلکه حقیقت را به مردم گفت و مشکلات را با مردم در میان گذاشت و نشان داد که می‌شود مردم دقت و حوصله داشته باشند و منابع را طوری صرف کنیم که به همه مردم برسد و کشور دچار بحران نشود؛ درحالی‌که بعدها با وجود درآمدهای بسیار زیاد، چون اندیشه درستی پشت این قضیه نبود، ضمن اینکه شعارهایی به نام مردم و برای مردم می‌دادند؛ اما به‌تدریج مشکلات زیادی برای مردم به وجود آمد».

‌ مهم‌ترین آسیبی که جنگ به اقتصاد وارد کرد، چه بود؟
وقتی جنگ شروع شد، طبیعتا اولین آسیبی که به کشور وارد شد، از طریق بمباران‌های هوایی و توپخانه بود و همین‌طور آسیب‌های جسمانی به مردم و آلامی که پیدا کردند. پایانه‌های نفتی مثل خارک یا سایر مراکز اقتصادی؛ مثل پالایشگاه آبادان و بعضی مراکز تولیدی‌مان مورد حمله قرار گرفت که در درجه اول موجب کاهش صدور نفت شد که هزینه اصلی کشور به‌خصوص در مراودات خارجی را تأمین می‌کرد. مشکل دوم ناامنی بنادر بود که باعث کاهش مراودات تجاری می‌شد، از طریق کشتی‌هایی که برای ما کالا می‌آوردند و نمی‌توانستند یا جرئت نمی‌کردند در بنادر ما پهلو بگیرند و نیز بالارفتن حق بیمه کشتی‌ها و گران‌تمام‌شدن قیمت کالاهای وارداتی. بخش سوم كه به‌تبع اينها حاصل مي‌شد، كاهش توليد داخلي به‌خصوص توليدات صنعتي بود كه تحت‌تأثير قرار گرفتند. بمباران نيروگاه‌هايمان باعث كاهش توليد برق و توقف در كارخانه‌ها و در نتيجه كاهش توليد داخلي مي‌شد. درواقع كمبود منابع ارزي از يك طرف و به‌تبع آن كاهش درآمد ريالي دولت، براي دولت مشكلاتي ايجاد مي‌كرد. صرف بخشي از بودجه دولت براي تأمین امكانات دفاع مقدس كه ضرورت اول كشور بود و در نتيجه كمبود كالاهاي موردنياز مردم در سطح كشور، تبعاتي بود كه از قِبل جنگ براي كشور به وجود آمد. آن زمان بايد تدبيري انديشيده مي‌شد كه بتوان با اين مشكل مقابله كرد. بنابراين سطح درآمدهاي ارزي كشور يك‌باره حداقل به يك پنجم كاهش پيدا كرد، در حالي‌كه هزينه‌هاي كشور مانند قبل وجود داشت و هزينه‌هاي جنگ هم اضافه شده بود. اين شرايط، شرايط خاصي بود كه به هيچ وجه نمي‌شد با سهل‌انگاري و تسامح با آن مواجه شد و تصميمات خاصي براي مقابله با اين امر ضروري بود.
‌ با توجه به اين شرايط، چگونه اوضاع كنترل شد؟
مهم‌ترين فكري كه براي مقابله با اين امر به كار رفت، ايجاد نظم و روش مقابله بود. براي اينكه اين موضوع را روشن كنم توجهتان را به تحريم‌هايي كه شوراي امنيت در جريان مسائل هسته‌اي براي ما وضع كرد، جلب مي‌كنم. اگر دقت كنيد، اين تحريم‌ها، طليعه كمبود امكانات ارزي و تبعات حاصل از آن در كشور ما بود. اينكه كشتي‌هاي ما نتوانند در جايي پهلو بگيرند، مراودات بانكي ما مطلقا نتواند انجام شود و ساير تحريم‌ها كه مي‌گفتند تحريم‌هاي نظامي است، ولي هر چيزي را به آن مرتبط مي‌كردند. درمقابل این اتفاقات چگونه انديشيده شد؟ گفته شد تحريم‌ها كاغذپاره‌اي بيش نيست؛ يعني تفكر در دولت احمدي‌نژاد اين‌طور بود. درحالي‌كه كشورهاي مختلف ما را تحريم كرده بودند، كالاهاي حتي غيرضروري توليدي همان كشورها را با واسطه، گران‌تر و از راه‌هاي ديگر، مي‌خريديم و به داخل كشور وارد مي‌كرديم. يعني همان مقدار ارزي كه ذخيره كرده بوديم و بايد به خاطر طرح مناسبي براي اداره كشور به كار مي‌بستيم، تماما بي‌حاصل خرج كرديم. در واقع توجه‌نکردن به واقعيت‌ها، نتايج بدي را به دنبال ‌آورد. درست است كه ظاهر جامعه ما ظاهري بود كه كمبودي نداشت؛ ‌اما در حقيقت، همه منابع كشور كه رقم بسيار بالايي در هشت سال دولت نهم و دهم بود، به يغما رفت و كشور را دچار چه كنم چه كنم از لحاظ منابع مختلف كرد. درحالي‌كه در شروع جنگ، اين احساس بود كه به مراجع اقتصادي ما حمله می‌شود و كمبودهاي مختلف در كشور ايجاد خواهد شد؛ بنابراين سيستم‌دهي براي اين كار از همان ابتدا آغاز شد. فرض شد، حداقل توليدي كه داريم، طبق برآوردها 500هزار بشكه و نفت هم در آن زمان حدود شش تا هشت دلار بود. بنابراين مشخص شد امكانات داخلي كشور چقدر است. حال بايد فكر مي‌كرديم اين امكانات داخلي را چطور عرضه كنيم.
‌ يكي از مهم‌ترين سياست‌هاي دولت دفاع مقدس، به‌كارگيري سيستم كوپني بود. دولت جنگ، چرا اين سياست را در پيش گرفت؟
در آن‌زمان، تفكراتي كه رافع مسئوليت از خود است، مي‌گفت كالاها و امكانات در داخل كشور به هر طريق، تا حدي كه امكان دارد، فراهم شود و اجازه دهيم دادوستد به طور معمول در كشور انجام شود. تفكر ديگر اين بود که درست است مردم برحسب نياز خريد مي‌كنند و مصرفشان را بايد تأمین كنند؛ اما كساني مي‌توانند از امكانات كشور بهره‌برداري كنند كه توانايي مالي يا احيانا قدرت بيشتري در زمينه‌هاي مختلف داشته باشند؛ بنابراين به كساني‌كه ضعيف‌تر بودند ظلم می‌شد براین اساس سيستم توزيع به‌طور مساوي در حداقل نياز مردم طراحي شد. در آن‌زمان توزيع كالاهاي اساسي در دستور كار قرار گرفت. در همان زمان خيلي‌ها مخالف بودند. قشري مرتبط با بازار بودند كه مي‌گفتند اين كار، كار كمونيستي است. قشري مانند نهضت آزادي در روزنامه ميزان، رسما نوشتند: «كوپنيسم مساوي است با كمونيسم». متأسفانه به خاطر مقابله با دولت، از جانب بازار و نهضت آزادي با اين موضوع به‌شدت مبارزه مي‌شد كه چرا در كشور سهميه‌بندي اقتصادي انجام شده است. اما خوشبختانه پشتيباني‌هاي امام از دولت، باعث شد آرامش در جامعه برقرار شود. هرچند توزيع كالا در داخل كشور به‌حد مطلوب و مورد طلب مردم نبود، اما همه در روستاها و شهرها توانستند با دقت بيشتر، نيازهايشان را تأمین كرده و در زمان جنگ اقتصاد كشور را پيش ببرند.
‌ گفته مي‌شود در اين دوران، طرح‌هاي توسعه‌اي نيز با وجود وضعيت بحراني به انجام رسيد. چگونه اين امر محقق شد؟
معمولا در كشورهايي كه جنگ رخ مي‌دهد و منابع دچار تهديد مي‌شود، طرح‌هاي اجتماعي و اقتصادي و توسعه كشور، كلا متوقف مي‌شود. چون معمولا منابع را براي هزينه‌هاي جاري و جنگ به كار مي‌برند. ما در زمان جنگ، منابعي كه براي جنگ مصرف مي‌كرديم، نسبت به مواقع عادي، چندبرابر شده بود. به‌فرض در مواقع عادي، ارتش يك‌سري تجهيزات را خريداري كرده و نگه مي‌دارد؛ اما در زمان جنگ دائما مصرف مي‌كند و هر گلوله و خمپاره‌انداز قيمت دارد و وقتي يك تيپ هجوم مي‌برد، خيلي از تجهيزات خودش را از دست مي‌دهد و بايد دوباره خريداري شود. تمام مهماتي كه هزينه مي‌شود، لباس‌هايي كه خريداري مي‌شود، چندين برابر زمان عادي است و بايد از بودجه كشور تأمین مي‌شد كه تأمین شد. هم اقتصاد جنگ ما تأمین شد، هم نيازهاي ضروري مردم و هم طرح‌هاي توسعه كشور، خوشبختانه به انجام رسيد. در سال 1365، درست در بحبوحه جنگ، در نخست‌وزيري، ستادي به نام «ستاد طرح‌هاي مهم انقلاب» تشكيل شد كه بنده رئيس بودم و در آن 150 طرح صنعتي و خدماتي را راهبري و ارز و نيازهاي ريالي را تهيه كرديم. بخشي مربوط به بخش خصوصي و برخي دولتي بود و با اين حمايت، طرح‌هاي توسعه كشور لطمه نخورد و به ثمر نشست. درواقع در سال 1365 كه كار را شروع كرديم، در سال 1367 و در آستانه آتش‌بس، طرح‌هايي مانند فولاد مباركه، بعضي كارخانجات سيمان و طرح‌هاي پتروشيمي به كار افتاده بود.
‌ اين طرح‌هاي توسعه‌اي در معرض حملات دشمن نبودند؟
چرا؛ درعين‌حال كار هم انجام مي‌شد. سياست‌هاي اقتصادي آن‌قدر خوب تنظيم شد كه طرح‌هاي توسعه‌اي را هم انجام داديم. طبيعتا كارخانه‌ها هم با همت و درايت مديران و كارگران، با وجود بمباران‌ها و اينكه تأمین مواد اوليه سخت بود، كار مي‌كردند و توانستند مجموعه‌اي از كشور را هدايت كنند. دليل اين بود كه دولت مسئله را شناخته و راه‌حل ارائه داده و كار را به تسامح نگذرانده بود. دولت با شعارهاي پوپوليستي و دهن‌پركن براي مردم، جنگ را اداره نكرد بلكه حقيقت را به مردم گفت و مشكلات را با مردم در ميان گذاشت و نشان داد مي‌شود مردم دقت و حوصله داشته باشند و منابع را طوري صرف كنيم كه به همه مردم برسد و كشور دچار بحران نشود. درحالي‌كه بعدها با وجود درآمدهاي بسيار زياد، چون انديشه درستي پشت اين قضيه نبود، با وجود اينكه شعارهايي به نام مردم و براي مردم مي‌دادند؛ اما به‌تدريج مشكلات زيادي براي مردم به وجود آمد.
‌ اين تيم متفكر برنامه‌ريز از چه كساني تشكيل شده بود؟ آيا هسته اصلي داشت يا حركت كاملا جمعي بود؟
هسته اصلي داشت. هسته اصلي آن به نام «ستاد بسيج اقتصادي» بود كه رياست آن را مهندس بهزاد نبودي برعهده داشت. بنده يكي از اعضا بودم و از وزارتخانه‌هاي مختلف نمايندگاني به اين ستاد مي‌آمدند. ستاد بسيج اقتصادي هم برنامه‌ها و طراحي‌هاي خودش را به شوراي اقتصاد گزارش مي‌داد. آن‌زمان دكتر نوربخش، دكتر نمازي، دكتر محمدعلي نجفي، مهندس موسوي، به‌عنوان نخست‌وزير و رئيس شوراي اقتصاد، وزير كار و برخي وزراي ديگر، عضو شوراي اقتصاد بودند.
طبيعتا اعضا، هم با رئيس‌جمهور وقت كه ‌آيت‌الله خامنه‌اي بودند هماهنگ بودند و هم حضرت امام (ره) نسبت به مسائل مطلع بودند و به‌خوبي حمايت مي‌كردند و دولت به پشتوانه حمايت ايشان توانست با قدرت، كارش را انجام دهد.
‌ در بحران، همواره رانت‌جويي مرکز توجه سودجويان قرار مي‌گيرد؛ با توجه به اينكه از جنگ، به‌عنوان بحراني‌ترين زمان ممكن، ياد مي‌شود، آن‌زمان رانت‌جويي وجود داشت؟ و اگر بود، چطور با آنها برخورد مي‌شد؟
وقتي نظارت و كنترل وجود داشته باشد، طبيعتا اين نوع رانت‌ها نمي‌تواند وجود داشته باشد. نمي‌گويم آن زمان رانت نبود. مثلا درباره كوپن، ممكن بود يك‌سري از كوپن‌ها لو برود. مثلا اگر يك ميليون كوپن چاپ مي‌‌شد، امكان داشت 20هزار كوپن از سيستم خارج شود كه امکان پيش‌بيني آن بود؛ ولي فضا و شرايط اين‌طور نبود. آنچه از جانب جناح بازار مخالفت مي‌شد، بحث كج‌فهمي و ناداني است كه فكر مي‌كردند اگر همه چيز آزاد باشد، خودبه‌خود حل مي‌شود. جناحي هم بود كه مي‌ديد جلوي خيلي از سوءاستفاد‌ه‌ها گرفته شده و مخالفت مي‌كرد. هرچند در همان سيستم توزيع هم احيانا سوءاستفاده‌هايي بود يا مثلا بعضي از مردم كوپنشان را مي‌فروختند؛ خب اين ديگر سوءاستفاد‌ه‌ نيست. ممكن است سودي هم ببرد. مثلا يك كالا را مصرف نمي‌كند و كوپن مربوطه را مي‌‌فروشد. رانت، زماني ايجاد مي‌شود كه اطلاعات درزكرده از يك موضوع همراه با يك‌سري امكانات وجود داشته باشد. طبيعتا وقتي چارچوب امكانات مشخص و محدود بود و روي همه آن نظارت وجود داشت، اين رانت به حداقل مي‌رسيد. نمي‌گويم هيچ رانت و بهره‌برداري نادرستي نبوده اما اگر بوده رقم كمي بوده چون همه‌چيز تحت كنترل بود و جايي براي اين نوع سوءاستفاده‌ها نبود. اما بعدها به هر طريقي واردات كالا را به يك نفر يا مؤسسه واگذار كردند كه اين رانت است. در آن زمان تمام بازرگاني دولتي به وسیله شركت بازرگاني دولتي انجام مي‌شد. توزيع به وسیله ادارات بازرگاني كل انجام مي‌شد و حساب و كتاب هم داشت. يعني اگر كالايي فرستاده مي‌شد معادل آن بايد از كوپن‌هايي كه توزيع شده بود، برمي‌گشت، البته اين میان ريزش‌هايي هم وجود داشت.
‌ پس سنگ‌اندازي جدي در حوزه اقتصاد نشده بود؟
مي‌خواستند اين كار را انجام دهند اما نتوانستند. دولت بسيار يكپارچه بود و از طرف رهبر و رئيس‌جمهور حمايت مي‌‌شد و افرادي هم كه تصميم‌گير بودند، كساني بودند كه محكم سر اين موضوع ايستاده بودند. به‌طور مثال دكتر نوربخش كه رئيس كل بانك مركزي بود، بسيار دقيق عمل مي‌كرد و ذره‌اي تسامح نسبت به اموال بيت‌المال در بانك مركزي نداشت. آقاي دكتر نمازي، وزير اقتصاد و دارايي، هم بسيار صحيح عمل مي‌كرد. از سوی آقاي بهزاد نبوي كه رئيس ستاد بسيج اقتصادي بودند يا مهندس موسوي به‌هيچ‌وجه نمی‌شد هيچ شائبه‌اي را تصور كرد. مهندس موسوي به‌شدت در اين موارد حساس بودند. حتي موردي بود كه عليه من گزارش كذبي تهيه كرده بودند كه در ستاد طرح‌هاي مهم انقلاب بايد رسيدگي مي‌‌شد و اين گزارش به او ارائه شده بود. او چون با من از سال 1348 آشنا بود، دوست من به حساب مي‌آمد، اما قضاوت را بر عهده قوه قضائیه سپرد. ايشان به يكي از نزديكان من گفته بود چون با فلاني آشنا هستم، اگر بخواهم رسيدگي كنم، ممكن است به عدالت رفتار نكنم. بقيه وزرا هم كه در شوراي اقتصاد بودند صحيح‌العمل بودند و چيزي را از قلم نمي‌انداختند. اتفاقا آن زمان جناح‌هاي مختلفي در دولت بودند و چون فضا مناسب بود و آن افراد هم خداترس بودند، با اينكه اخلاق و روحياتشان متفاوت بود اما همكاري لازم را با هم داشتند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.