امیر «معنوی» از اسکورت کشتیها در دفاع مقدس میگوید
نبرد با 50 کشور
علی ایوبی
نقش و تلاش نیروی دریایی ارتش برای بازنگهداشتن مرزهای دریایی و اسکورت کشتیها برای متوقفنشدن صادرات نفت ایران، در آن شرایط بحرانی از نکات درخور تأمل و جذاب جنگ هشت ساله ایران و عراق است. امیر دریادار «عبدالله معنوی رودسری»، از ابتدا تا انتهای جنگ و از شمال خلیجفارس تا تنگه هرمز، بهعنوان مسئول رزمی یگانهای نیروی دریایی در عملیاتهای اسکورت حضور داشته است. او بهعنوان فرمانده، ابتدا در منطقه دوم دریایی بوشهر و بعد در منطقه یکم دریایی بندرعباس، در ناوگان رزمی به اسکورت نفتکشها و کشتیهای ایرانی مشغول بوده است. آخرین مسئولیت او نیز، فرماندهی ناو 35هزارتنی در خارک بود. دریادار معنوی بعد از پایان جنگ، با درجه ناخدا دومی بهعنوان معاون عملیات به کار خود در نیروی دریایی ارتش ادامه داده و در سال 80، بعد از 33 سال خدمت، بازنشسته شد. او اکنون در بحث تاریخ جنگ در ستاد کل ارتش و مرکز مطالعات و اسناد نداجا فعالیت میکند. با دریادار معنوی در دانشگاه زیبا و قدیمی «جنگ» به گفتوگو نشستیم که در ادامه میآید.
پیش از شروع جنگ، عراق در دریا هم تحرکاتی داشت؟
مرزهای آبی ایران مانند مرزهای زمینی، خیلی زیاد و گسترده است. درگیریهای مرزی قبل از شروع رسمی جنگ آغاز شده بود و تحرکات عراق در آن سوی رود کارون، از پایگاه بزرگی که در خرمشهر داشتیم و تمام کشتیهای بزرگ ما در آنجا بود، کاملا مشخص بود.
آنزمان من در بوشهر بودم و بچههایی که از خرمشهر و بندرعباس میآمدند، میگفتند ارتش عراق برای پایهریزی جنگ، جلوی مرزهای خود شروع به سنگرسازی کرده است. بااینکه نیروی دریایی این اتفاقات را به تهران انتقال میداد؛ اما سیاستمداران ما آن را قبول نمیکردند، چون باورشان نمیشد فردی مانند صدام و کشور مسلمانی مانند عراق، در شرایط بعد از انقلاب ایران به ما حمله کند و اصلا دلیلی برای حمله یک کشور مسلمان به یک کشور مسلمان دیگر نمیدیدند.
پس شما جزء اولین نیروهایی بودید که متوجه تحرکات عراق شده بودید.
بله، چون دقیقا در جلوی ما بودند و تحرکات آنها را میدیدیم. کاملا میدیدیم که 500 متر آنطرفتر از ما، عراق تمام سیستمهای خود را گذاشته است؛ در این شرایط هر نظامی متوجه میشود که این حرکات برای آغاز یک جنگ است. البته حدود 15 روز قبل از شروع جنگ هم، ما در «نفتشهر» درگیری داشتیم و توپخانهها به هم شلیک کرده بودند.
اولین اقدامات شما برای مقابله با دشمن چه بود؟
نیروی دریایی ارتش که در مرز امکانات زیاد و کشتیهای بزرگ داشت، همه را قبل از آغاز رسمی جنگ، به منطقه دوم نیروی دریایی بوشهر منتقل کرد؛ چون درصورت حمله ارتش عراق به ایران و از آن فاصله کوتاه، بهراحتی با یک آرپیجی، میتوانست کشتیهای ما را از بین ببرد. همین انتقال تجهیزات باعث شد 48 ساعت قبل از شروع جنگ، یک ثروت عظیم نجات پیدا کند.
چون نیروی دریایی مطمئن بود در آن منطقه جنگ رخ خواهد داد، ستاد فرماندهی را در زیرزمین یک ساختمان 18 طبقه در منطقه دوم نیروی دریایی بوشهر، مستقر کرد. اولین کاری هم که صورت گرفت؛ اینبودکه گردان یک تکاور بوشهر را به خرمشهر فرستادند تا حداقل نیرویی نظامی در مرز وجود داشته باشد. روز اول مهر نیروهای گردان تکاور ما در خرمشهر بودند و با وجود اینکه مردم باید شهر را ترک میکردند؛ اما از تکاورها استقبال گرمی کردند و آنها هم انصافا جوانمردانه جنگیدند.
مرز ایران با عراق از شلمچه تا خرمشهر فقط نیم ساعت راه است؛ اما تکاورهای نیروی دریایی، بااینکه حتی اوایل آرپیچی هم نداشتند، با تفنگ ژ-3 مقابل لشكر زرهی و تانکها و هواپیما و هلیکوپترهای دشمن ایستاد. بااینکه ارتش عراق چنین تجهیزاتی داشت و حتی برای سر تکتک تکاورها جایزه گذاشته بود؛ اما 34 روز طول کشید تا بتواند همین نیمساعت راه را تا خرمشهر بیاید.
عراق چرا آنجا را برای حمله انتخاب کرده بود؟
هدف عراق، حمله به جزیره خارک بود که پالایشگاههای ایران را نابود کند؛ تا نتوانیم نفت صادر کنیم. در آن زمان اقتصاد ایران صد درصد به نفت وابسته بود. ما در کشور 35 میلیون جمعیت داشتیم و حدود 90 درصد کالاها و نیاز ما ازجمله روغن و گوشت و حتی تخممرغ از خارج وارد میشد. صدام فکر میکرد با ازبینبردن نفت ایران، میتواند خود را یک هفتهای به تهران برساند.
نیروی دریایی چگونه از صادرات نفت محافظت کرد؟
ما برای جلوگیری از تخریب سیستمهای نفتی، در ابتدا باید با دشمن مواجه میشدیم. ناوهای موشکانداز خود را تازه از فرانسه خریده بودیم و هنوز کامل به ما تحویل نداده بودند؛ بنابراین استفاده از این ناوها که کار با آن را بلد نبودیم، به زمان احتیاج داشت. فرانسویها هم فکر نمیکردند ما بتوانیم از این ناوها استفاده کنیم، چون از یکسو مستشارهای خود را از ایران برده بودند و از سوی دیگر قطعات یدکی آن را تحویل نداده بودند؛ پس با این حساب، در دریا اصلا جایگاهی نداشتیم. باوجود این برای مقابله با عملیاتی که نیروی دریایی عراق برنامهریزی کرده بود، از بندر بوشهر به سمت مرز ورودی بندر «امالقصر» که دو ترمینال بزرگ نفتی عراق صادرات نفت خود را از آن انجام میداد، حرکت کردیم تا به آنجا حمله کنیم. در عرض 67 روز، توانستیم سه عملیات «اشکان»، عملیات «شهید صفری» و عملیات «مروارید» را انجام دهیم.
دستاورد این سه عملیات برای ایران چه بود؟
در این عملیاتها مرکز ثقل اقتصاد عراق یعنی این دو ترمینال را که روزی سه تا چهار میلیون بشکه نفت از آن صادر میشد و کشتیهای بالای 200 هزار تن در آن پهلو میگرفتند، کلا از بین رفت.
اتفاق مهمی که در این میان افتاد این بود که در عملیات مروارید در هفتم آذر 59، ارتش عراق با تمام توان از دریا و هوا حمله کرد، اما نیرویهای ارتش ایران در یک جنگ از صبح تا ظهر، چنان ضربهای به آنها زدند که تقریبا سهچهارم نیروی دریایی عراق یا غرق شد یا آنقدر آسیب دید که دیگر توان کار نداشت. نزدیک 13 فروند هواپیمای نیروی هوایی آنها هم از بین رفت.
بعد از این عملیاتها، ایران رسما به دنیا اعلام کرد که کشوری حق ندارد به دولت متجاوز عراق کمک کند و کشتیهای آنها به عراق وارد شود، به این صورت در همان ابتدای جنگ تحمیلی حاکمیت خلیجفارس و دریای عمان به دست نیروی دریایی ایران افتاد و در نتیجه دروازههای ورود عراق به خلیجفارس کاملا مسدود شد و نتوانست نفت صادر کند. عراق هم مثل ایران واردات خود را از طریق دریا انجام میداد که باعث شد دیگر نتواند اجناس خود را وارد کند. به این صورت رژیم عراق در همان ابتدای جنگ، هم نیروی دریایی خود را از دست داد، هم محاصره دریایی شد که باعث شد دیگر در دریا حضوری نداشته باشد. حضور نیروی دریایی ما هم در دریا ادامه پیدا کرد تا مطمئن شویم کشورهای دیگر به جای عراق، عملیاتی انجام ندهند.
اقدامات نیروی دریایی برای رسیدن کالاهای موردنیاز به ایران چه بود؟
ما اجناس وارداتی خود را در خرمشهر و آبادان تحویل میگرفتیم. آن زمان بندر شهید رجایی را نداشتیم، در بندرعباس هم یکی، دو اسکله بیشتر نبود. بندر بوشهر هم فقط یک اسکله سنگی داشت. ما به وسیله چندین کشتی کالاها و آذوقه را وارد بندر امام میکردیم و از آنجا در کشور توزیع میشد. نیروی دریایی جوهره خود را اینجا نشان داد، فاصله بندر امام با مرز عراق و فاو حدود 50 کیلومتر است بنابراین نیروهای عراق راحت میتوانستند کشتیهای ما را با موشک و توپخانه دوربرد و هواپیما بزنند و حتی در آبراه مین میریختند. همین کشورهایی که زمان جنگ ادعای بیطرفی میکردند، به عراق تجهیزات مدرن و هواپیماهایی که مخصوص جنگهای دریایی بود، دادند تا به وسیله آنها از فاصله 50کیلومتری کشتیهای ما را بزنند. هواپیمای آنها از خاک عراق و از بین نخلها بلند میشد، شلیک میکرد و همان جا مینشست و اصلا نمیشد فهمید از کجا مورد اصابت قرار گرفتهایم. بااینحال ما این آبراهه را باز نگه داشتیم و این رفتوآمدها تا پایان جنگ ادامه داشت.
در اینجا میخواهم مقایسهای کنم؛ سال 1982 بین انگلیس و آرژانتین به خاطر جزایر فالکلند، جنگی آغاز میشود. انگلیس با تمام توان به آنجا میرود و آرژانتین هم با امکاناتی به این جنگ وارد میشود که دقیقا همان هواپیماها و موشکهایی است که غربیها به عراق هم داده بودند. آنها با ناوهای جنگی خود حدود یک ماه با ابرقدرتی مثل انگلیس جنگیدند. در این نزاع نزدیک 13 فروند شناور جنگی مثل ناوشکن «شفیلد» که انگلیس به آنها افتخار میکرد، غرق شدند. اما ما در جنگ با عراق با ارتشی درگیر بودیم که همین سلاحهای آرژانتین را داشت و از آنها علیه شناورهای بیدفاع ایران در نزدیک مرز استفاده میکرد، اما آمار رسمی ما نشان میدهد که در کل این هشت سال، 24 کشتی از ایران که جنگی هم نبودند، غرق شدند. این را نسل جوان ما باید بداند که چیزی که الان در کشور داریم، بر اساس و پایه همین مقاومتها بوده است.
در آن زمان اقتصاد به میزان زیادی به نفت وابسته بود؛ در شرایط جنگی چگونه میشد نفت را صادر کرد؟
نفت بهسادگی صادر نشد. در آسمان نیروی هوایی از جزیره خارک پاسداری میکرد، پدافند در ارتفاع متوسط و نیروی دریایی هم در ارتفاع پایین مراقبت میکرد، یعنی مثلثی بودیم که اگر هواپیمای عراقی میآمد، اصلا نمیتوانست رد شود. برای همین عراقیها هواپیماهایی بهکار میبردند که بالای هواپیماهای ما پرواز کنند که البته این هواپیماها را هم کشورهای غربی به آنها داده بودند وگرنه ارتش عراق در مقابل نیروهای ما هیچ نبود. این یعنی ما فقط با عراق نجنگیدیم. اگر به همین اسکورت نفت نگاه کنید، نشان میدهد که عملا با 50 کشور جنگیدیم. من یادم نمیرود وقتی میخواستیم نفت را بهوسیله کشتی از خارک بیرون ببریم، عربستان بهوسیله هواپیماهای راداردار «آواکس» که از آمریکا کرایه کرده بود، اخبار و اطلاعات مسیر کشتیهای ما را به عراق میداد و آنها هم بهراحتی از این اطلاعات استفاده و با هواپیما به ما حمله میکردند و ما را با موشک میزدند. ما این شرایط را در طول جنگ داشتیم اما با وجود این، عراق نتوانست برای ما مشکل مهمی درست کند.
صادرات نفت هیچگاه قطع نشد؟
قطع نشد اما گاهی یک هفته صادرات کم میشد و دوباره به میزان قبل برمیگشت.
به چه شیوهای نفتکشها را اسکورت میکردید؟
اسکورت اینگونه بود که داخل شناورها سیستم میگذاشتیم، از هوا به وسیله نیروی هوایی و از دریا هم ما از آنها محافظت میکردیم. نیروی زمینی هم گردان توپخانه خود را پای کار میآورد. این یعنی یک عملیات مشترک کاملا هوشمند که در هشت سال دفاع مقدس آن را انجام دادیم و حاکمیت خودمان را در دریا برقرار کردیم. البته تعدادی از کشتیها هم مورد حمله قرار میگرفتند اما ما میتوانستیم آنها را به مقصد برسانیم، بارشان را تخلیه کنیم و برگردانیم تا تعمیر شوند.
یک روش دیگر اسکورت هم به این صورت بود که کشتیها را در یک ردیف قرار میدادیم که اطراف آنها چند کشتی جنگی قرار میگرفت. هواپیماهای جنگنده هم از ارتفاع بالا آنان را حمایت میکرد. عراق برای حمله به ما کشتی نداشت اما این احتمال وجود داشت که با هواپیماهای خود به ما حمله کند. اگر هواپیمای دشمن در ارتفاع بالا بود، با هواپیماهای ما درگیر میشد و اگر پایین میآمد، با اسکورتها به آنها حمله میکردیم، بعد از آن وارد کانال میشدیم که در کانال هم کشتیهای دیگری آنها را اسکورت میکردند.
شرایط اسکورت چگونه بود؟
روزهای اول واقعا سخت بود و اصلا شبانهروز نداشتیم و گاهی در 10 روز، حتی روزی دو ساعت هم نمیخوابیدیم ولی در روزهای آخر 300 تا 350 فروند شناور در دریا داشتیم. به یاد دارم در سال 67 در دریا با آمریکا درگیر شدیم و ناو ما آسیب دید، طوری که هر آن امکان این وجود داشت که عرشه کشتی دچار انفجار شود. 10 نفر از نیروهای ما در آنجا بودند که دستور دادم آنجا را ترک کنند؛ چون حتی اگر انفجار هم صورت نمیگرفت ممکن بود آب به آنجا سرازیر شود و غرق شوند، اما این جوانان حاضر نبودند آنجا را ترک کنند و نهایتا مجبور شدم خودم بهعنوان فرمانده به آنجا بروم. آنها باورشان نمیشد که فرمانده دستور دهد چنین جای مهمی در ناو را تخلیه کنند. وقتی فهمیدند داستان از چه قرار است با گریه آنجا را ترک کردند که نشان میدهد چه جوانان و نیروهای عزیز و فداکاری در نیروی دریایی وجود داشت.
در طول جنگ چه تعداد اسکورت انجام دادید؟
بیش از 150 اسکورت رسمی انجام دادیم. اسکورت غیررسمی هم خیلی زیاد بود که توانستیم بیش از 10 هزار فروند شناورهای مختلف از جمله نفتکش و غیرنفتکش را اسکورت کنیم.
برنامه اسکورت کشتیها چگونه بود؟ هر روز انجام میشد؟
نه، هر روز نمیشد. وقتی 15 تا 20 کشتی جمع میشدند، آنها را اسکورت میکردیم. برای عملیات اسکورت هم صبر میکردیم و موقعی را انتخاب میکردیم که دشمن برای مقابله آمادگی کافی نداشته باشد. البته بعضی وقتها هم اعلام میکردیم که در حال اسکورت هستیم اما کشتی با خود نمیبردیم و آنها را فریب میدادیم. گاهی هم چنان با مهارت عملیات خود را انجام میدادیم که دشمن اصلا متوجه نمیشد ما چه زمانی اسکورت کردیم و دوباره برگشتیم.
همه این اسکورتها با درگیری هم همراه بود؟
همیشه نه، ولی اکثر آنها درگیری هم داشت. وقتی به دریا میروید، اصلا مشخص نیست در آنجا چه اتفاقی خواهد افتاد. همیشه باید برای درگیری آمادگی داشت و این خیلی خستهکننده است. بالاخره اسکورتها همیشه محدودیت ایجاد میکنند مخصوصا اگر کنار مرز دشمن باشد. عراق هم از این محدودیت نهایت سوءاستفاده را میكرد و به ما حمله میکرد. وقتی 20 کشتی در کنار هم قرار میگیرند، این برای دشمن موقعیت بسیار مناسبی برای حملهکردن است، در یک آبراهه هم نمیشود خیلی مانور داد؛ چون اگر خیلی حرکت کنید، به گل میخورید، به همین دلیل نیروی هوایی ما وارد درگیری میشد و به ما کمک میکرد. همین که در آن شرایط نان و غذای مردم تأمین شد و هیچکس در کشور گرسنه نماند، بهمراتب از خود جنگ با عراق مهمتر بود که خوشبختانه بچههای نیروی دریایی توانستند از این مأموریتها روسفید بیرون بیایند.
در آخرین روزهای جنگ، درگیری شدیدی هم بین نیروی دریایی ایران با آمریکا اتفاق افتاده است، شما در آن حضور داشتید؟
این برای پایان جنگ بود. در 29 فروردین 67 که مصادف با روز ارتش است، آمریکا که میدید نیروی دریایی و هوایی صدام در برابر ایران توان ندارد، در دریا با ما وارد جنگ شد. درحالیکه پیش از آن به ما اعلام نکرده بود که قصد حمله و تلافی دارد. بنده 9 روز قبل از حمله آنها در دریا بودم و اصلا حرکتی از آنها ندیدم که ما را متوجه عملیات کند، اما یکباره در ساعت هشت صبح 29 فروردین حمله کرد که باید آن را یک حرکت تروریستی قلمداد کرد، نه عملیات جنگی چون نه نیروی هوایی ما خبر داشت و نه پدافند ما. شما اگر سوار هلیکوپتر شوید و یکباره بالای ناو آمریکایی بروید، اگر یک سنگ هم از آنجا پرت کنید به سر ناخدای آن میخورد، آمریکا دقیقا همین کار را کرد. پدافند و نیروی هوایی ما خبر نداشت و یکباره با ما درگیر شدند. البته آنها فکر نمیکردند ما مقابله کنیم؛ تصورشان این بود که تا حمله کنند ما فرار میکنیم، اما ما ایستادیم. در این عملیاتها حملات یکی، دو دقیقه بیشتر طول نمیکشد اما ما نیمساعت با هواپیماهای آمریکایی درگیر بودیم و واقعا شوخی نیست. این یک شاهکار بود که بچهها اینگونه مقاومت کردند و در آنجا با تمام وجود حرف امام راحل را حس کردیم
که میفرمود ما باید آقای خودمان باشیم.
نقش و تلاش نیروی دریایی ارتش برای بازنگهداشتن مرزهای دریایی و اسکورت کشتیها برای متوقفنشدن صادرات نفت ایران، در آن شرایط بحرانی از نکات درخور تأمل و جذاب جنگ هشت ساله ایران و عراق است. امیر دریادار «عبدالله معنوی رودسری»، از ابتدا تا انتهای جنگ و از شمال خلیجفارس تا تنگه هرمز، بهعنوان مسئول رزمی یگانهای نیروی دریایی در عملیاتهای اسکورت حضور داشته است. او بهعنوان فرمانده، ابتدا در منطقه دوم دریایی بوشهر و بعد در منطقه یکم دریایی بندرعباس، در ناوگان رزمی به اسکورت نفتکشها و کشتیهای ایرانی مشغول بوده است. آخرین مسئولیت او نیز، فرماندهی ناو 35هزارتنی در خارک بود. دریادار معنوی بعد از پایان جنگ، با درجه ناخدا دومی بهعنوان معاون عملیات به کار خود در نیروی دریایی ارتش ادامه داده و در سال 80، بعد از 33 سال خدمت، بازنشسته شد. او اکنون در بحث تاریخ جنگ در ستاد کل ارتش و مرکز مطالعات و اسناد نداجا فعالیت میکند. با دریادار معنوی در دانشگاه زیبا و قدیمی «جنگ» به گفتوگو نشستیم که در ادامه میآید.
پیش از شروع جنگ، عراق در دریا هم تحرکاتی داشت؟
مرزهای آبی ایران مانند مرزهای زمینی، خیلی زیاد و گسترده است. درگیریهای مرزی قبل از شروع رسمی جنگ آغاز شده بود و تحرکات عراق در آن سوی رود کارون، از پایگاه بزرگی که در خرمشهر داشتیم و تمام کشتیهای بزرگ ما در آنجا بود، کاملا مشخص بود.
آنزمان من در بوشهر بودم و بچههایی که از خرمشهر و بندرعباس میآمدند، میگفتند ارتش عراق برای پایهریزی جنگ، جلوی مرزهای خود شروع به سنگرسازی کرده است. بااینکه نیروی دریایی این اتفاقات را به تهران انتقال میداد؛ اما سیاستمداران ما آن را قبول نمیکردند، چون باورشان نمیشد فردی مانند صدام و کشور مسلمانی مانند عراق، در شرایط بعد از انقلاب ایران به ما حمله کند و اصلا دلیلی برای حمله یک کشور مسلمان به یک کشور مسلمان دیگر نمیدیدند.
پس شما جزء اولین نیروهایی بودید که متوجه تحرکات عراق شده بودید.
بله، چون دقیقا در جلوی ما بودند و تحرکات آنها را میدیدیم. کاملا میدیدیم که 500 متر آنطرفتر از ما، عراق تمام سیستمهای خود را گذاشته است؛ در این شرایط هر نظامی متوجه میشود که این حرکات برای آغاز یک جنگ است. البته حدود 15 روز قبل از شروع جنگ هم، ما در «نفتشهر» درگیری داشتیم و توپخانهها به هم شلیک کرده بودند.
اولین اقدامات شما برای مقابله با دشمن چه بود؟
نیروی دریایی ارتش که در مرز امکانات زیاد و کشتیهای بزرگ داشت، همه را قبل از آغاز رسمی جنگ، به منطقه دوم نیروی دریایی بوشهر منتقل کرد؛ چون درصورت حمله ارتش عراق به ایران و از آن فاصله کوتاه، بهراحتی با یک آرپیجی، میتوانست کشتیهای ما را از بین ببرد. همین انتقال تجهیزات باعث شد 48 ساعت قبل از شروع جنگ، یک ثروت عظیم نجات پیدا کند.
چون نیروی دریایی مطمئن بود در آن منطقه جنگ رخ خواهد داد، ستاد فرماندهی را در زیرزمین یک ساختمان 18 طبقه در منطقه دوم نیروی دریایی بوشهر، مستقر کرد. اولین کاری هم که صورت گرفت؛ اینبودکه گردان یک تکاور بوشهر را به خرمشهر فرستادند تا حداقل نیرویی نظامی در مرز وجود داشته باشد. روز اول مهر نیروهای گردان تکاور ما در خرمشهر بودند و با وجود اینکه مردم باید شهر را ترک میکردند؛ اما از تکاورها استقبال گرمی کردند و آنها هم انصافا جوانمردانه جنگیدند.
مرز ایران با عراق از شلمچه تا خرمشهر فقط نیم ساعت راه است؛ اما تکاورهای نیروی دریایی، بااینکه حتی اوایل آرپیچی هم نداشتند، با تفنگ ژ-3 مقابل لشكر زرهی و تانکها و هواپیما و هلیکوپترهای دشمن ایستاد. بااینکه ارتش عراق چنین تجهیزاتی داشت و حتی برای سر تکتک تکاورها جایزه گذاشته بود؛ اما 34 روز طول کشید تا بتواند همین نیمساعت راه را تا خرمشهر بیاید.
عراق چرا آنجا را برای حمله انتخاب کرده بود؟
هدف عراق، حمله به جزیره خارک بود که پالایشگاههای ایران را نابود کند؛ تا نتوانیم نفت صادر کنیم. در آن زمان اقتصاد ایران صد درصد به نفت وابسته بود. ما در کشور 35 میلیون جمعیت داشتیم و حدود 90 درصد کالاها و نیاز ما ازجمله روغن و گوشت و حتی تخممرغ از خارج وارد میشد. صدام فکر میکرد با ازبینبردن نفت ایران، میتواند خود را یک هفتهای به تهران برساند.
نیروی دریایی چگونه از صادرات نفت محافظت کرد؟
ما برای جلوگیری از تخریب سیستمهای نفتی، در ابتدا باید با دشمن مواجه میشدیم. ناوهای موشکانداز خود را تازه از فرانسه خریده بودیم و هنوز کامل به ما تحویل نداده بودند؛ بنابراین استفاده از این ناوها که کار با آن را بلد نبودیم، به زمان احتیاج داشت. فرانسویها هم فکر نمیکردند ما بتوانیم از این ناوها استفاده کنیم، چون از یکسو مستشارهای خود را از ایران برده بودند و از سوی دیگر قطعات یدکی آن را تحویل نداده بودند؛ پس با این حساب، در دریا اصلا جایگاهی نداشتیم. باوجود این برای مقابله با عملیاتی که نیروی دریایی عراق برنامهریزی کرده بود، از بندر بوشهر به سمت مرز ورودی بندر «امالقصر» که دو ترمینال بزرگ نفتی عراق صادرات نفت خود را از آن انجام میداد، حرکت کردیم تا به آنجا حمله کنیم. در عرض 67 روز، توانستیم سه عملیات «اشکان»، عملیات «شهید صفری» و عملیات «مروارید» را انجام دهیم.
دستاورد این سه عملیات برای ایران چه بود؟
در این عملیاتها مرکز ثقل اقتصاد عراق یعنی این دو ترمینال را که روزی سه تا چهار میلیون بشکه نفت از آن صادر میشد و کشتیهای بالای 200 هزار تن در آن پهلو میگرفتند، کلا از بین رفت.
اتفاق مهمی که در این میان افتاد این بود که در عملیات مروارید در هفتم آذر 59، ارتش عراق با تمام توان از دریا و هوا حمله کرد، اما نیرویهای ارتش ایران در یک جنگ از صبح تا ظهر، چنان ضربهای به آنها زدند که تقریبا سهچهارم نیروی دریایی عراق یا غرق شد یا آنقدر آسیب دید که دیگر توان کار نداشت. نزدیک 13 فروند هواپیمای نیروی هوایی آنها هم از بین رفت.
بعد از این عملیاتها، ایران رسما به دنیا اعلام کرد که کشوری حق ندارد به دولت متجاوز عراق کمک کند و کشتیهای آنها به عراق وارد شود، به این صورت در همان ابتدای جنگ تحمیلی حاکمیت خلیجفارس و دریای عمان به دست نیروی دریایی ایران افتاد و در نتیجه دروازههای ورود عراق به خلیجفارس کاملا مسدود شد و نتوانست نفت صادر کند. عراق هم مثل ایران واردات خود را از طریق دریا انجام میداد که باعث شد دیگر نتواند اجناس خود را وارد کند. به این صورت رژیم عراق در همان ابتدای جنگ، هم نیروی دریایی خود را از دست داد، هم محاصره دریایی شد که باعث شد دیگر در دریا حضوری نداشته باشد. حضور نیروی دریایی ما هم در دریا ادامه پیدا کرد تا مطمئن شویم کشورهای دیگر به جای عراق، عملیاتی انجام ندهند.
اقدامات نیروی دریایی برای رسیدن کالاهای موردنیاز به ایران چه بود؟
ما اجناس وارداتی خود را در خرمشهر و آبادان تحویل میگرفتیم. آن زمان بندر شهید رجایی را نداشتیم، در بندرعباس هم یکی، دو اسکله بیشتر نبود. بندر بوشهر هم فقط یک اسکله سنگی داشت. ما به وسیله چندین کشتی کالاها و آذوقه را وارد بندر امام میکردیم و از آنجا در کشور توزیع میشد. نیروی دریایی جوهره خود را اینجا نشان داد، فاصله بندر امام با مرز عراق و فاو حدود 50 کیلومتر است بنابراین نیروهای عراق راحت میتوانستند کشتیهای ما را با موشک و توپخانه دوربرد و هواپیما بزنند و حتی در آبراه مین میریختند. همین کشورهایی که زمان جنگ ادعای بیطرفی میکردند، به عراق تجهیزات مدرن و هواپیماهایی که مخصوص جنگهای دریایی بود، دادند تا به وسیله آنها از فاصله 50کیلومتری کشتیهای ما را بزنند. هواپیمای آنها از خاک عراق و از بین نخلها بلند میشد، شلیک میکرد و همان جا مینشست و اصلا نمیشد فهمید از کجا مورد اصابت قرار گرفتهایم. بااینحال ما این آبراهه را باز نگه داشتیم و این رفتوآمدها تا پایان جنگ ادامه داشت.
در اینجا میخواهم مقایسهای کنم؛ سال 1982 بین انگلیس و آرژانتین به خاطر جزایر فالکلند، جنگی آغاز میشود. انگلیس با تمام توان به آنجا میرود و آرژانتین هم با امکاناتی به این جنگ وارد میشود که دقیقا همان هواپیماها و موشکهایی است که غربیها به عراق هم داده بودند. آنها با ناوهای جنگی خود حدود یک ماه با ابرقدرتی مثل انگلیس جنگیدند. در این نزاع نزدیک 13 فروند شناور جنگی مثل ناوشکن «شفیلد» که انگلیس به آنها افتخار میکرد، غرق شدند. اما ما در جنگ با عراق با ارتشی درگیر بودیم که همین سلاحهای آرژانتین را داشت و از آنها علیه شناورهای بیدفاع ایران در نزدیک مرز استفاده میکرد، اما آمار رسمی ما نشان میدهد که در کل این هشت سال، 24 کشتی از ایران که جنگی هم نبودند، غرق شدند. این را نسل جوان ما باید بداند که چیزی که الان در کشور داریم، بر اساس و پایه همین مقاومتها بوده است.
در آن زمان اقتصاد به میزان زیادی به نفت وابسته بود؛ در شرایط جنگی چگونه میشد نفت را صادر کرد؟
نفت بهسادگی صادر نشد. در آسمان نیروی هوایی از جزیره خارک پاسداری میکرد، پدافند در ارتفاع متوسط و نیروی دریایی هم در ارتفاع پایین مراقبت میکرد، یعنی مثلثی بودیم که اگر هواپیمای عراقی میآمد، اصلا نمیتوانست رد شود. برای همین عراقیها هواپیماهایی بهکار میبردند که بالای هواپیماهای ما پرواز کنند که البته این هواپیماها را هم کشورهای غربی به آنها داده بودند وگرنه ارتش عراق در مقابل نیروهای ما هیچ نبود. این یعنی ما فقط با عراق نجنگیدیم. اگر به همین اسکورت نفت نگاه کنید، نشان میدهد که عملا با 50 کشور جنگیدیم. من یادم نمیرود وقتی میخواستیم نفت را بهوسیله کشتی از خارک بیرون ببریم، عربستان بهوسیله هواپیماهای راداردار «آواکس» که از آمریکا کرایه کرده بود، اخبار و اطلاعات مسیر کشتیهای ما را به عراق میداد و آنها هم بهراحتی از این اطلاعات استفاده و با هواپیما به ما حمله میکردند و ما را با موشک میزدند. ما این شرایط را در طول جنگ داشتیم اما با وجود این، عراق نتوانست برای ما مشکل مهمی درست کند.
صادرات نفت هیچگاه قطع نشد؟
قطع نشد اما گاهی یک هفته صادرات کم میشد و دوباره به میزان قبل برمیگشت.
به چه شیوهای نفتکشها را اسکورت میکردید؟
اسکورت اینگونه بود که داخل شناورها سیستم میگذاشتیم، از هوا به وسیله نیروی هوایی و از دریا هم ما از آنها محافظت میکردیم. نیروی زمینی هم گردان توپخانه خود را پای کار میآورد. این یعنی یک عملیات مشترک کاملا هوشمند که در هشت سال دفاع مقدس آن را انجام دادیم و حاکمیت خودمان را در دریا برقرار کردیم. البته تعدادی از کشتیها هم مورد حمله قرار میگرفتند اما ما میتوانستیم آنها را به مقصد برسانیم، بارشان را تخلیه کنیم و برگردانیم تا تعمیر شوند.
یک روش دیگر اسکورت هم به این صورت بود که کشتیها را در یک ردیف قرار میدادیم که اطراف آنها چند کشتی جنگی قرار میگرفت. هواپیماهای جنگنده هم از ارتفاع بالا آنان را حمایت میکرد. عراق برای حمله به ما کشتی نداشت اما این احتمال وجود داشت که با هواپیماهای خود به ما حمله کند. اگر هواپیمای دشمن در ارتفاع بالا بود، با هواپیماهای ما درگیر میشد و اگر پایین میآمد، با اسکورتها به آنها حمله میکردیم، بعد از آن وارد کانال میشدیم که در کانال هم کشتیهای دیگری آنها را اسکورت میکردند.
شرایط اسکورت چگونه بود؟
روزهای اول واقعا سخت بود و اصلا شبانهروز نداشتیم و گاهی در 10 روز، حتی روزی دو ساعت هم نمیخوابیدیم ولی در روزهای آخر 300 تا 350 فروند شناور در دریا داشتیم. به یاد دارم در سال 67 در دریا با آمریکا درگیر شدیم و ناو ما آسیب دید، طوری که هر آن امکان این وجود داشت که عرشه کشتی دچار انفجار شود. 10 نفر از نیروهای ما در آنجا بودند که دستور دادم آنجا را ترک کنند؛ چون حتی اگر انفجار هم صورت نمیگرفت ممکن بود آب به آنجا سرازیر شود و غرق شوند، اما این جوانان حاضر نبودند آنجا را ترک کنند و نهایتا مجبور شدم خودم بهعنوان فرمانده به آنجا بروم. آنها باورشان نمیشد که فرمانده دستور دهد چنین جای مهمی در ناو را تخلیه کنند. وقتی فهمیدند داستان از چه قرار است با گریه آنجا را ترک کردند که نشان میدهد چه جوانان و نیروهای عزیز و فداکاری در نیروی دریایی وجود داشت.
در طول جنگ چه تعداد اسکورت انجام دادید؟
بیش از 150 اسکورت رسمی انجام دادیم. اسکورت غیررسمی هم خیلی زیاد بود که توانستیم بیش از 10 هزار فروند شناورهای مختلف از جمله نفتکش و غیرنفتکش را اسکورت کنیم.
برنامه اسکورت کشتیها چگونه بود؟ هر روز انجام میشد؟
نه، هر روز نمیشد. وقتی 15 تا 20 کشتی جمع میشدند، آنها را اسکورت میکردیم. برای عملیات اسکورت هم صبر میکردیم و موقعی را انتخاب میکردیم که دشمن برای مقابله آمادگی کافی نداشته باشد. البته بعضی وقتها هم اعلام میکردیم که در حال اسکورت هستیم اما کشتی با خود نمیبردیم و آنها را فریب میدادیم. گاهی هم چنان با مهارت عملیات خود را انجام میدادیم که دشمن اصلا متوجه نمیشد ما چه زمانی اسکورت کردیم و دوباره برگشتیم.
همه این اسکورتها با درگیری هم همراه بود؟
همیشه نه، ولی اکثر آنها درگیری هم داشت. وقتی به دریا میروید، اصلا مشخص نیست در آنجا چه اتفاقی خواهد افتاد. همیشه باید برای درگیری آمادگی داشت و این خیلی خستهکننده است. بالاخره اسکورتها همیشه محدودیت ایجاد میکنند مخصوصا اگر کنار مرز دشمن باشد. عراق هم از این محدودیت نهایت سوءاستفاده را میكرد و به ما حمله میکرد. وقتی 20 کشتی در کنار هم قرار میگیرند، این برای دشمن موقعیت بسیار مناسبی برای حملهکردن است، در یک آبراهه هم نمیشود خیلی مانور داد؛ چون اگر خیلی حرکت کنید، به گل میخورید، به همین دلیل نیروی هوایی ما وارد درگیری میشد و به ما کمک میکرد. همین که در آن شرایط نان و غذای مردم تأمین شد و هیچکس در کشور گرسنه نماند، بهمراتب از خود جنگ با عراق مهمتر بود که خوشبختانه بچههای نیروی دریایی توانستند از این مأموریتها روسفید بیرون بیایند.
در آخرین روزهای جنگ، درگیری شدیدی هم بین نیروی دریایی ایران با آمریکا اتفاق افتاده است، شما در آن حضور داشتید؟
این برای پایان جنگ بود. در 29 فروردین 67 که مصادف با روز ارتش است، آمریکا که میدید نیروی دریایی و هوایی صدام در برابر ایران توان ندارد، در دریا با ما وارد جنگ شد. درحالیکه پیش از آن به ما اعلام نکرده بود که قصد حمله و تلافی دارد. بنده 9 روز قبل از حمله آنها در دریا بودم و اصلا حرکتی از آنها ندیدم که ما را متوجه عملیات کند، اما یکباره در ساعت هشت صبح 29 فروردین حمله کرد که باید آن را یک حرکت تروریستی قلمداد کرد، نه عملیات جنگی چون نه نیروی هوایی ما خبر داشت و نه پدافند ما. شما اگر سوار هلیکوپتر شوید و یکباره بالای ناو آمریکایی بروید، اگر یک سنگ هم از آنجا پرت کنید به سر ناخدای آن میخورد، آمریکا دقیقا همین کار را کرد. پدافند و نیروی هوایی ما خبر نداشت و یکباره با ما درگیر شدند. البته آنها فکر نمیکردند ما مقابله کنیم؛ تصورشان این بود که تا حمله کنند ما فرار میکنیم، اما ما ایستادیم. در این عملیاتها حملات یکی، دو دقیقه بیشتر طول نمیکشد اما ما نیمساعت با هواپیماهای آمریکایی درگیر بودیم و واقعا شوخی نیست. این یک شاهکار بود که بچهها اینگونه مقاومت کردند و در آنجا با تمام وجود حرف امام راحل را حس کردیم
که میفرمود ما باید آقای خودمان باشیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.