ناخدا دوم سعید کیوانشکوهی از روزی که نیروی دریایی عراق به زانو در آمد میگوید
عملیات مروارید، شاهماهی جنگ
مسعود كاظمي
سراپا سفید پوشیده است. همین ثابت میکند که همچنان روی نیروی دریایی ارتش تعصب دارد. ناخدا دوم سعید کیوانشکوهی، فرمانده عملیات مروارید بود. عملیاتی که باعث شد نیروی دریایی عراق متحمل سختترین خسارتها شود. داخل اتاقش انواع و اقسام نشانهای نظامی دیده میشود. خودش میگوید اینجا موزه ارتش است. زمانی که از ارتش و به طور خاص نیروی دریایی سخن میگوید، صدای محکمتری دارد. روی خلیج همیشه فارس تأکید دارد و بزرگترین همدمش در جوانی را دریا میداند. مرور خاطرات او از عملیات مروارید در روزهای آغازین جنگ، نهتنها یادآور بخشی از تاریخ است بلکه مانند یک داستان، جذاب است.
میخواهیم درباره عملیات مروارید که از سرنوشتسازترین رخدادهای جنگ بود، صحبت کنیم. ابتدا فضای کلی آن زمان را برای ما تشریح میکنید؟
پس از انقلاب، ارتش در ساختارهای خود دچار اشکال بود. بااینحال در مجموعه رشادتها و مقاومتها و تلاشهایی که به صورت پراکنده و متمرکز در جایجای ایران اتفاق افتاد، نیروی دریایی ارتش با دادن بیش از 600 شهید که چندین برابر تعداد شهدای کل ارتش ایران در آن زمان بود، نقش بسیاری ایفا کرد. این یک پیام برای هر سفیدجامهای دارد. من ابتدا به بندرعباس رفتم. جنگ از این منطقه بسیار دور بود. دشمن بهسادگی نمیتوانست به بندرعباس برسد. از بوشهر خبرهایی میرسید اما جنگ در منطقهای دیگر بود. من میخواستم بجنگم. مشکلاتی هم وجود داشت. مثلا نیروهای هوایی بخشی از تجهیزات ما را بهاشتباه منهدم کرده بودند. البته این در جنگ اتفاق عجیبی نبود. به هر روی من صادقانه گفتم میخواهم بروم بوشهر تا بجنگم. به این ترتیب در سیامین روز جنگ وارد بوشهر شدم و در شصتوهفتمین روز جنگ پرچم مقدس جمهوری اسلامی ایران به دست دسته تحت فرماندهی من، بالای بلندترین دکل اسکله البکر به اهتزاز درآمد. البکر را بهعنوان اولین پایگاه از دشمن تصرف کردیم و برای اولینبار در آن 67 روز اخباری که درباره جنگ همواره غمانگیز بود، تبدیل به شیرینی یک پیروزی بزرگ شد. در
حقیقت این تکگل سرنوشتسازی بود که ما به ثمر رساندیم.
گروه شما چند نفر بود؟
هفت نفر داوطلب بودیم. ترکیبی عجیبوغریب داشتیم. چهار افسر و سه درجهدار. برای چنین ترکیبی در ارتش نمیتوان هیچ نامی انتخاب کرد. درواقع عده معدودی بودیم که میل به درگیری با دشمن داشتیم.
چرا؟ چه عجلهای داشتید؟
اگر نیروی دریایی در روز 67 جنگ، عراق را فلج نکرده بود، اتفاقات زیادی میافتاد. ما فراموش میکنیم که حیات هر ملتی با امکانات دفاعی و ملزومات جنگی و خورد و خوراک آن ارتباط مستقیم دارد. وقتی ما وارد جنگ میشویم، اولین فکری که میکنیم این است که چگونه خطوط مواصلاتی شما را قطع کند. این جریان در نیروی زمینی بسیار واضح است. تصویر و روایت و مستندات بسیاری هم از آن موجود است. اما در دریا هیچکدام از این امکانات وجود ندارد. در دریا خطوط مواصلاتی از همه زاویهای آسیبپذیر است. برای اینکه جاده وجود ندارد که از آن دفاع کنید. آن زمان خرمشهر سقوط کرده بود. بندرعباس و بندر رجایی و... هنوز توانایی پشتیبانی محدودی داشتند. در لنگرگاه بندرعباس حدود 50 کشتی منتظر نوبت بود برای تخلیه و بارگیری. تنها بندر فعال ما بندر امام بود که باید آذوقه و تجهیزات وارد آن میشد. نفت هم فقط باید از خارک صادر میشد و نفتکشهای ما که در مسیر ورودی خالی میآمدند و در مسیر برگشت چاق و چله شده بودند، هدف بسیار مناسبی برای واحدهای موشکانداز دشمن بعثی بودند. اینها تجربههایی بود که به دست آورده بودم از توانایی این ناوهای موشکانداز در اختیار عراق
بود که ساخت شوروی بود. عراق در آن زمان 12 فروند ناوچه موشکانداز از کلاس «اوزا» داشت، همراه 400 تیر موشک در زرادخانه موشکی خود. ما 9 ناوچه موشکانداز در اختیار داشتیم. از 12 فروندی که به فرانسه سفارش داده شده بود، همین 9 فروند وارد شده بود. برتری عددی با دشمن بعثی بود. نیازهای جنگی ما وارد کشور نمیشد یا با ضربات سنگینی مواجه بود. در واقع ایران در شرایط استیصال بود. البته ما مشکلات داخلی هم داشتیم. سر و بالای مجموعه نیروی دریایی فاسد بود. آنچه تاریخ به آن بهعنوان بارزترین نقطه در جنگ خواهد پرداخت، نبرد مروارید و خنثیکردن تأثیری بود که میتوانست گسترش واحدهای شناور دشمن در عرصه محدود شمال خلیجفارس و آسیب به خطوط مواصلاتی دریایی ما را در پی داشته باشد. این به سقوط قطعی انقلاب منجر میشد.
از آن هفت نفر چند نفر باقی ماندهاند؟
از آن هفت نفر، یک نفر در دم به شهادت میرسد. یک نفر در مسیر به شهادت میرسد. پنج نفر در دریا دوام میآورند. ناوچه پیکان غرق میشود و این پنج نفر از آن مهلکه نجات پیدا میکنند. دو نفر هم در این سالها از دنیا رفتهاند. در مجموع سه نفر از آن جمع در قید حیات هستند.
با بازماندگان ارتباط دارید؟
گاهی اوقات موردی پیش میآید و در برخی مراسمها یا موارد اینچنینی سطوری را به خود اختصاص میدهد. من آن عملیات در خلیج همیشه فارس را شاهجنگ میدانم. این را بدون شاخ و برگهای معمولی که در هر جنگی وجود دارد، عرض میکنم. قصد اسطورهسازی هم ندارم. آنچه از نبرد مروارید میگویم، عین واقعیت است. این نبرد در عین سادگی یکی از پیچیدهترین عملیاتهای تاریخ ارتش ایران است. مروارید با همکاری و هماهنگی و تدبیر مشترک نیروی دریایی و نیروی هوایی به وجود آمد و موفق شد. به لحاظ طراحی، ما کمهزینهترین طراحی ممکن را انجام دادیم. با دامگذاری دشمن را که آمادگی رویارویی مستقیم را با ما نداشت، باید به صحنه نبرد میکشاندیم. برای آن صحنه نبرد باید از پیش مهیا بوده و شناخت کافی کسب کرده باشید.
دستاورد اصلی شما چه بود؟
فلجکردن موشکاندازهای عراقی. موشکها را داشتند اما بعد از مروارید موشکانداز نداشتند. بنابراین خطوط ما تأمین شد و از آن به بعد با تهدید جدی مستقیم در دریا مواجه نبودیم. به عبارت بهتر نیروی دریایی ارتش ایران در شصتهفتمین روز از جنگ نابرابر تحمیلی، مهره دشمن را از دور جنگ خارج کرد. هنوز هم من باور ندارم نیروی دریایی عراق به صورت کامل بازسازی شده باشد.
عملیات مروارید در واقع کاملکننده عملیات شهید صفری بود؟
ما دو عملیات داشتیم که دومی کاملکننده اولی بود. عملیات اول شهید صفری بود. این دو معمولا مخلوط میشود. ما ابتدا عملیات شهید صفری را برنامهریزی کردیم. برای من مشخص بود که دژ البکر و الامیه اگر به حال خود رها شوند، بهعنوان دو خاکریز نفوذناپذیر در دریا خواهند بود. ما در دریا عارضه طبیعی نداریم؛ این عوارض ساختهشده از فلز هستند که میتوانند نفتکشهای سنگین را به خودشان پهلو دهند. دشمن از این خاکریزهای دریایی استفاده میکرد. از امالقصر بیرون میآمد. یک باریکه آبراه دریایی ادامه خلیجفارس به نام خور عبدالله طی میکرد. در پشت این خاکریزها سنگر میگرفت. صحنه را رصد میکرد و براساس دکترینهای تاکتیکی خود وارد صحنه عمل میشد. تا حدودی هم موفق بود و دو واحد ما را مورد اصابت موشک قرار داده بود. عملیات شهید صفری در واقع رویارویی اول با حریف بود. این عملیات 16 آبان 1359 منجر به انفجار دژهای البکر و الامیه شد. انفجار الامیه کامل بود، بهطوریکه دژ از حیز انتفاع ساقط شد. انفجار البکر ناکافی بود و فقط صدماتی به آن وارد شد. البته دیگر نمیشد از آن بهرهبرداری اقتصادی کرد اما کماکان بهعنوان پایگاه نظامی مورد استفاده دشمن
بود. این عملیات با موفقیت انجام شد و برای اولین و آخرین بار اقبال نیروی دریایی بلند بود و اکیپی از صداوسیما آمده بودند برای تهیه یک گزارش و تصویری از آن عملیات منتشر شد. صحنه انفجار الامیه ثبت شد. انفجار به حدی شدید بود که فیلمبردار را به دیواره هلیکوپتر کوبید. این اولین و آخرین تصویر رسانهای است که از عملیات شهید صفری به جا ماند. عملیات مروارید 20 روز بعد و هفتم آذر بود. ارکانی که در انفجار شرکت داشتند، سه رکن بودند. یک رکن تکاوران نیروی دریایی بودند؛ موجوداتی خاص با آموزشها و قدرت بدنی خاص ;i علم و دانشی فراتر از حد طبیعی داشتند. ناوچه پیکان بود که خود بهعنوان یک واحد رزمی تجربهای را در آن ایام به دست آورده بود و یکهسواری در صحنه جنگ بود. گاهی اوقات بدون مجوز دست به اقداماتی میزد و به درون دشمن نفوذ میکرد. در عملیات شهید صفری هم بهعنوان ناجی عملیاتی که در مرحله اول با شکست مواجه شده بود، پا به عرصه گذاشت. من این شانس را دارم که تنها افسر بازمانده از مجموعه حوادث سهماهه اول جنگ هستم که روی ناوچه پیکان دو بار نبرد رویارو را تجربه کردم. هم در عملیات شهید صفری که ناوچه پیکان با سه واحد دشمن درگیر
شد و یک حرکت جسورانه انجام داد که دشمن را وادار به عقبنشینی کرد. یک واحد دشمن کاملا منهدم شد؛ از سرنوشت دو واحد دیگر خبری ندارم. این عملیات ویژه هم یک رکن دیگر بود. این سه رکن بازیگران اصلی در سهماهه اول جنگ در دریا هستند. البته پشت اینها یک خرد جمعی وجود داشت. این خرد جمعی هم مربوط به رشد نیروی دریایی از سال 1311 تا 59 بود. سازوکاری ایجاد شده بود که در آن میشد بهسرعت با کارایی جنگی جدیدی وارد صحنه شود. ضربهای که ما در شهید صفری به دشمن زدیم، بهعنوان مشعل این جنگ باید تلقی شود. من بعدها که با بسیاری از جبههدیدههای آن زمان صحبت میکردم، وقتی به نقطه شهید صفری میرسیدیم، همه متفقالقول بودند که این نقطه نورانی امید بوده است.
واکنش دولت بعثی را چطور پیشبینی میکردید؟
معمولا در چنین شرایطی درجههایی هست که کنده میشود و اختلاف در اردوگاه دشمن به اوج خود میرسد. اینها را ما بازسازی ذهنی میکردیم. ما حتی جابهجایی نیروهای عراق را متصور شدیم. همه چیز را پیشبینی کردیم. مطمئن بودیم وقتی صدام بشنود دژ اصلی او مجددا تسخیر شده، عکسالعملش چه خواهد بود. اینها را حدس زدیم. برای ما یقین بود با حمله به دژ البکر به بهانه تکمیل انفجار دژ بهانه بود. آن زمان مشخص نبود چه کسی تودهای است. موانعی بود که ما درک نمیکردیم چرا. آنها مخالف انجام عملیات مروارید بودند. برای راضیکردن تودهایها مجبور شدیم بگوییم صرفا میرویم و دژ را کامل منفجر میکنیم و باز میگردیم. با ترفندهای بسیاری موفق شدیم رضایت فرماندهی نیروی دریایی را جلب کنیم. ما مجبور بودیم در میانه قدرت تودهایها در ارتش کار خود را پیش ببریم. به تودهایها باج دادیم. درباره کارگذاشتن شنود و برخی مسائل اینچنینی. اطلاعات نیرو در اختیار تودهایها بود. به هر روی به آنها باج دادیم. هر آنچه طراحی شد، آن عناصر تودهای متوجه نمیشدند این بود که ما با نیروی هوایی جزئیات حمله برقآسا را هماهنگ کردیم. همه چیز آماده برای عملیات بود. قرار
بود در طلوع آفتاب هفتم آذر 59 دژ البکر را تسخیر کنیم. با لباس شخصی سوار بالگرد نیروی هوایی شدیم. در آن ایام تصور ما این بود که عملیات ما که در مقطع قبل کامل نشد، لو رفته است. شاید هم اینطور نبود اما این ابهام وجود داشت و این تصمیمگیری را سخت میکرد. با لباس شخصی رفتیم؛ به این مفهوم که مسافریم و قصد تردد داریم. پد هلیکوپتر دژ هم از بین رفته بود و ما باید از بالگرد به روی دژ میپریدیم. موفق شدیم این کار را انجام دهیم. با دشمن در مرحله اولیه فرود درگیر شدیم. هواپیماهای دشمن روی ما مستقر شدند. همه را میشد پیشبینی کرد و تشخیص داد. هم از نظر روانی در جایگاه خوبی بودیم و هم از نظر نظامی. هفت داوطلب بودیم و فشار خاصی از نظر سیاسی و نظامی روی ما نبود. هر کدام از این اکیپ عجیب با انگیزهای در داستان وارد شده بودند. دژ را تسخیر کردیم. ساعت 8:30 شب ارتباط ما با ناوچه پیکان برقرار شد. فرمانده دژ را قبل آن اسیر کرده بودیم. او را با بالگرد به منطقه تحت اختیار خودمان فرستادیم. در تمام این مسائل رمز و راز بسیاری نهفته است. دژ در تسخیر ما بود و بر دشمن فائق آمدیم. ناوچه پیکان به ما پیوست. وضعیت عمومی صحنه نبرد را به پست
فرماندهی نیروی رزمی اطلاع دادیم. درعینحال همهچیز برای فردایی که روز واقعه بود، پیشبینی شده بود. دشمن در تمام شب تحرکاتی را علیه ما داشت، اما ناوچه پیکان بهخوبی از ما حراست میکرد. 9 اسیر عراقی در اختیار ما بود، اما چون جایی برای نگهداری از آنها در دژ نداشتیم، آنها را داخل پیکان فرستادیم.
واکنش دشمن چه بود؟
طلوع آفتاب جمعه هفتم آذر 1359 افق دریایی خور عبدالله از دیدگاه ما در دژ البکر، صحنهای بود که به فیلمهای سینمایی مربوط به دوران جنگ جهانی دوم شباهت داشت. افق دریایی پر از واحد شناور عراقی به صورت همزمان و در کنار هم بود. همگی به سمت دژ حالت تهاجمی به خود گرفته بودند. اولین موج حملات ما که حامل موشکهای هوابههوا برای زدن واحدهای هوایی دشمن بود، شلیک شد. این امر برای پاکسازی فضای هوایی بود. درگیری بسیار شدیدی به وقوع پیوست. F14های ما روی خور موسی لنگر انداخته بودند و در یک بیضی خاصی در گردش بودند و واحدهای هوایی دشمن را شکار میکردند. آن روز گرچه دشمن بیشترین صدمه را در دریا دید، اما در هوا هم از حملات نیروهای ما بینصیب نماند. خسارتهای ما محدود بود به یک هواپیمای F4 که به نوعی به تیر غیب دچار شد. ما در روز عملیات آماده ادامه تسلط بر دریا بودیم. میخواستیم نیروی دریایی عراق را از بین ببریم تا بتوانیم از این طریق، در آینده به جنوب این کشور حمله کنیم. من در طراحیها و توجیه نیروهای بالاسری، این منطقه را نرمه شکم عراق نامیدم. اینجا نقطه آسیبپذیری عراق بود. درخواست من از نیروی نظامی پشتیبان این بود که
نیروی کمکی بفرستند تا جایی را که در اختیار گرفتیم نگه داریم. نمیدانم چه کسی مانع شد. زمانی است که کسی نمیتواند از خودش دفاع کند و هر نسبتی را میتوان به او داد. اما این را نمیتوانم نادیده بگیرم که آنچه رخ داد به این ترتیب بود: اکنون که مشخص شد ما فتحالفتوح کردیم، باید از این استفاده سیاسی میکردیم. بنیصدر، رئیسجمهور بود و بهسادگی مدال و درجه میداد و در واقع خیرات میکرد. حزب توده علاقه داشت در کابینه دولت عنصری نفوذی داشته باشد. در نیروی دریایی ارتش این عنصر را داشت. فرمانده وقت نیروی دریایی را آماده کرده بودند تا با استفاده از شرایط جدید که دو ضربه سنگین به دشمن زده بود. یل نیروهای مسلح بود و بعضا با غرور و تکبر خودنمایی میکرد. طراحی تودهایها این بود که ناوچه قهرمان پیکان را فرامیخوانیم و رئیسجمهور وقت را هم به منطقه میآوریم و فرمانده نیرو توضیحات را به او میدهد و با این عملکرد شاخص نیروی دریایی با سایر برنامههایی که تدارک دیده بودند، حکم وزارت دفاع آقای ناخدا افضلی را به دست میآورند. او به لحاظ انسانی بسیار شایسته بود. فردی تحصیلکرده و متخصص بود. اما از تاکتیک و نبرد دریایی چیز زیادی
نمیدانست و مدیریتش از نوع مماشات بود که البته برای آن زمان معقول بود. تأکید میکنم از نظر فردی بسیار شخص مقبولی بود. اما در آن جایگاه به اشتباه حضور داشت. بههرروی یکباره اطلاع داده شد که دژ را تخلیه کنید و بازگردید. ابتدا ما هفت نفری که دژ را تسخیر کردیم، مقاومت کردیم. خودمان را رویینتن میدیدیم و میخواستیم ادامه دهیم. البته باید ذکر کنم ناوچه پیکان در اثر جنگ شبانه فرسوده شده بود. 9 اسیر را هم که داخل خود جای داده بود وبال گردنش و مهماتش هم مقداری کم شده بود. در مجموع شرایط ایدهآلی نداشت. مجموعه عواملی که خارج از منطق در نبرد دریایی پیروزمندانه میتوانست به وقوع بپیوندد رخ داد. ناوچه پیکان باید بازمیگشت و ما هم مجبور به ترک دژالبکر بودیم. ممانعت از ورود ناوچه جایگزین هم باعث شد در وضعیت شگفتانگیزی قرار بگیریم. ما هم شب نخوابیده بودیم و مقدار زیاد درگیری و کار دشواری که انجام داده بودیم. باعث شده بود از نظر بدنی هم دچار مشکل بشویم. در ابتدا مهمات کافی هم نداشتیم، پیکان کمی کمک تسلیحاتی و غذایی به ما داد؛ مقداری آب خوردن برایمان آورد؛ اما با همه اینها در وضعیت خوبی قرار نداشتیم. زمزمههایی از نوعی
شورش بین ما هفت نفر بود. سؤال داشتیم که چرا باید بازگردیم؛ ما میتوانیم دژ را با همه مشکلات حفظ کنیم؛ اما دستور از بالا بود. بههرروی وارد ناوچه پیکان شدیم. حس بدی داشتم. گفتم جمع کنید برویم که اگر اتفاقی بیفتد، ما را مقصر جلوه میدهند. شهید همتی، فرمانده ناوچه پیکان، گفت دیر شده و باید برویم. من هم سؤالی نپرسیدم. ما در وضعیتی بودیم که کم مانده بود حریف را ضربهفنی کنیم، اما مربی میگفت رها کن تا برویم. دلخور و گنگ بودیم. بههرروی آماده بازگشت شدیم. به یکباره دو موشک به سوی ما پرتاب شد. کشوقوس فراوان و انحراف به چپ ما باعث شد یکی از موشکها به موتور ناوچه برخورد کند. دیگر قادر به حرکت نبودیم. چندین زخمی و کشته درون ناوچه داشتیم. سلاح ژ3 داشتیم که در واقع کمک روحی بود. موشک سوم غرشکنان پرتاب شد؛ یا باید مانند افسران شجاع ناوچه پیکان میماندیم و با ناوچه غرق میشدیم یا به درون آب میپریدیم. سالها با دریا مأنوس بودم. از همه خواهش کردیم به دریا بپرند. چند نفر را هم به دریا انداختم و خودم نیز پریدم. ناوچه منهدم شد. در دریا معلق بودم. فرمانده عملیاتی بودم که تصور میکردم این پایان کار است. اتفاقات بسیاری
افتاد تا اینکه درست زمانی که ناوچه عراقی به من نزدیک میشد سفیدی زیبای زیر شکم F4 خودی را دیدم. خلبان شجاع و قهرمان، شهید عباس دوران آمد و چرخید و موشک اولش به سمت راست ناوچه عراقی خورد و موشک دومش درست وسط ناوچه دشمن فرود آمد. بالگردهای خودی پس از آن آمدند و ما را از آب گرفتند. این پایان روز هفتم آذر بود. نیروی دریایی عراق دیگر پس از آن نتوانست کمر راست کند.
سراپا سفید پوشیده است. همین ثابت میکند که همچنان روی نیروی دریایی ارتش تعصب دارد. ناخدا دوم سعید کیوانشکوهی، فرمانده عملیات مروارید بود. عملیاتی که باعث شد نیروی دریایی عراق متحمل سختترین خسارتها شود. داخل اتاقش انواع و اقسام نشانهای نظامی دیده میشود. خودش میگوید اینجا موزه ارتش است. زمانی که از ارتش و به طور خاص نیروی دریایی سخن میگوید، صدای محکمتری دارد. روی خلیج همیشه فارس تأکید دارد و بزرگترین همدمش در جوانی را دریا میداند. مرور خاطرات او از عملیات مروارید در روزهای آغازین جنگ، نهتنها یادآور بخشی از تاریخ است بلکه مانند یک داستان، جذاب است.
میخواهیم درباره عملیات مروارید که از سرنوشتسازترین رخدادهای جنگ بود، صحبت کنیم. ابتدا فضای کلی آن زمان را برای ما تشریح میکنید؟
پس از انقلاب، ارتش در ساختارهای خود دچار اشکال بود. بااینحال در مجموعه رشادتها و مقاومتها و تلاشهایی که به صورت پراکنده و متمرکز در جایجای ایران اتفاق افتاد، نیروی دریایی ارتش با دادن بیش از 600 شهید که چندین برابر تعداد شهدای کل ارتش ایران در آن زمان بود، نقش بسیاری ایفا کرد. این یک پیام برای هر سفیدجامهای دارد. من ابتدا به بندرعباس رفتم. جنگ از این منطقه بسیار دور بود. دشمن بهسادگی نمیتوانست به بندرعباس برسد. از بوشهر خبرهایی میرسید اما جنگ در منطقهای دیگر بود. من میخواستم بجنگم. مشکلاتی هم وجود داشت. مثلا نیروهای هوایی بخشی از تجهیزات ما را بهاشتباه منهدم کرده بودند. البته این در جنگ اتفاق عجیبی نبود. به هر روی من صادقانه گفتم میخواهم بروم بوشهر تا بجنگم. به این ترتیب در سیامین روز جنگ وارد بوشهر شدم و در شصتوهفتمین روز جنگ پرچم مقدس جمهوری اسلامی ایران به دست دسته تحت فرماندهی من، بالای بلندترین دکل اسکله البکر به اهتزاز درآمد. البکر را بهعنوان اولین پایگاه از دشمن تصرف کردیم و برای اولینبار در آن 67 روز اخباری که درباره جنگ همواره غمانگیز بود، تبدیل به شیرینی یک پیروزی بزرگ شد. در
حقیقت این تکگل سرنوشتسازی بود که ما به ثمر رساندیم.
گروه شما چند نفر بود؟
هفت نفر داوطلب بودیم. ترکیبی عجیبوغریب داشتیم. چهار افسر و سه درجهدار. برای چنین ترکیبی در ارتش نمیتوان هیچ نامی انتخاب کرد. درواقع عده معدودی بودیم که میل به درگیری با دشمن داشتیم.
چرا؟ چه عجلهای داشتید؟
اگر نیروی دریایی در روز 67 جنگ، عراق را فلج نکرده بود، اتفاقات زیادی میافتاد. ما فراموش میکنیم که حیات هر ملتی با امکانات دفاعی و ملزومات جنگی و خورد و خوراک آن ارتباط مستقیم دارد. وقتی ما وارد جنگ میشویم، اولین فکری که میکنیم این است که چگونه خطوط مواصلاتی شما را قطع کند. این جریان در نیروی زمینی بسیار واضح است. تصویر و روایت و مستندات بسیاری هم از آن موجود است. اما در دریا هیچکدام از این امکانات وجود ندارد. در دریا خطوط مواصلاتی از همه زاویهای آسیبپذیر است. برای اینکه جاده وجود ندارد که از آن دفاع کنید. آن زمان خرمشهر سقوط کرده بود. بندرعباس و بندر رجایی و... هنوز توانایی پشتیبانی محدودی داشتند. در لنگرگاه بندرعباس حدود 50 کشتی منتظر نوبت بود برای تخلیه و بارگیری. تنها بندر فعال ما بندر امام بود که باید آذوقه و تجهیزات وارد آن میشد. نفت هم فقط باید از خارک صادر میشد و نفتکشهای ما که در مسیر ورودی خالی میآمدند و در مسیر برگشت چاق و چله شده بودند، هدف بسیار مناسبی برای واحدهای موشکانداز دشمن بعثی بودند. اینها تجربههایی بود که به دست آورده بودم از توانایی این ناوهای موشکانداز در اختیار عراق
بود که ساخت شوروی بود. عراق در آن زمان 12 فروند ناوچه موشکانداز از کلاس «اوزا» داشت، همراه 400 تیر موشک در زرادخانه موشکی خود. ما 9 ناوچه موشکانداز در اختیار داشتیم. از 12 فروندی که به فرانسه سفارش داده شده بود، همین 9 فروند وارد شده بود. برتری عددی با دشمن بعثی بود. نیازهای جنگی ما وارد کشور نمیشد یا با ضربات سنگینی مواجه بود. در واقع ایران در شرایط استیصال بود. البته ما مشکلات داخلی هم داشتیم. سر و بالای مجموعه نیروی دریایی فاسد بود. آنچه تاریخ به آن بهعنوان بارزترین نقطه در جنگ خواهد پرداخت، نبرد مروارید و خنثیکردن تأثیری بود که میتوانست گسترش واحدهای شناور دشمن در عرصه محدود شمال خلیجفارس و آسیب به خطوط مواصلاتی دریایی ما را در پی داشته باشد. این به سقوط قطعی انقلاب منجر میشد.
از آن هفت نفر چند نفر باقی ماندهاند؟
از آن هفت نفر، یک نفر در دم به شهادت میرسد. یک نفر در مسیر به شهادت میرسد. پنج نفر در دریا دوام میآورند. ناوچه پیکان غرق میشود و این پنج نفر از آن مهلکه نجات پیدا میکنند. دو نفر هم در این سالها از دنیا رفتهاند. در مجموع سه نفر از آن جمع در قید حیات هستند.
با بازماندگان ارتباط دارید؟
گاهی اوقات موردی پیش میآید و در برخی مراسمها یا موارد اینچنینی سطوری را به خود اختصاص میدهد. من آن عملیات در خلیج همیشه فارس را شاهجنگ میدانم. این را بدون شاخ و برگهای معمولی که در هر جنگی وجود دارد، عرض میکنم. قصد اسطورهسازی هم ندارم. آنچه از نبرد مروارید میگویم، عین واقعیت است. این نبرد در عین سادگی یکی از پیچیدهترین عملیاتهای تاریخ ارتش ایران است. مروارید با همکاری و هماهنگی و تدبیر مشترک نیروی دریایی و نیروی هوایی به وجود آمد و موفق شد. به لحاظ طراحی، ما کمهزینهترین طراحی ممکن را انجام دادیم. با دامگذاری دشمن را که آمادگی رویارویی مستقیم را با ما نداشت، باید به صحنه نبرد میکشاندیم. برای آن صحنه نبرد باید از پیش مهیا بوده و شناخت کافی کسب کرده باشید.
دستاورد اصلی شما چه بود؟
فلجکردن موشکاندازهای عراقی. موشکها را داشتند اما بعد از مروارید موشکانداز نداشتند. بنابراین خطوط ما تأمین شد و از آن به بعد با تهدید جدی مستقیم در دریا مواجه نبودیم. به عبارت بهتر نیروی دریایی ارتش ایران در شصتهفتمین روز از جنگ نابرابر تحمیلی، مهره دشمن را از دور جنگ خارج کرد. هنوز هم من باور ندارم نیروی دریایی عراق به صورت کامل بازسازی شده باشد.
عملیات مروارید در واقع کاملکننده عملیات شهید صفری بود؟
ما دو عملیات داشتیم که دومی کاملکننده اولی بود. عملیات اول شهید صفری بود. این دو معمولا مخلوط میشود. ما ابتدا عملیات شهید صفری را برنامهریزی کردیم. برای من مشخص بود که دژ البکر و الامیه اگر به حال خود رها شوند، بهعنوان دو خاکریز نفوذناپذیر در دریا خواهند بود. ما در دریا عارضه طبیعی نداریم؛ این عوارض ساختهشده از فلز هستند که میتوانند نفتکشهای سنگین را به خودشان پهلو دهند. دشمن از این خاکریزهای دریایی استفاده میکرد. از امالقصر بیرون میآمد. یک باریکه آبراه دریایی ادامه خلیجفارس به نام خور عبدالله طی میکرد. در پشت این خاکریزها سنگر میگرفت. صحنه را رصد میکرد و براساس دکترینهای تاکتیکی خود وارد صحنه عمل میشد. تا حدودی هم موفق بود و دو واحد ما را مورد اصابت موشک قرار داده بود. عملیات شهید صفری در واقع رویارویی اول با حریف بود. این عملیات 16 آبان 1359 منجر به انفجار دژهای البکر و الامیه شد. انفجار الامیه کامل بود، بهطوریکه دژ از حیز انتفاع ساقط شد. انفجار البکر ناکافی بود و فقط صدماتی به آن وارد شد. البته دیگر نمیشد از آن بهرهبرداری اقتصادی کرد اما کماکان بهعنوان پایگاه نظامی مورد استفاده دشمن
بود. این عملیات با موفقیت انجام شد و برای اولین و آخرین بار اقبال نیروی دریایی بلند بود و اکیپی از صداوسیما آمده بودند برای تهیه یک گزارش و تصویری از آن عملیات منتشر شد. صحنه انفجار الامیه ثبت شد. انفجار به حدی شدید بود که فیلمبردار را به دیواره هلیکوپتر کوبید. این اولین و آخرین تصویر رسانهای است که از عملیات شهید صفری به جا ماند. عملیات مروارید 20 روز بعد و هفتم آذر بود. ارکانی که در انفجار شرکت داشتند، سه رکن بودند. یک رکن تکاوران نیروی دریایی بودند؛ موجوداتی خاص با آموزشها و قدرت بدنی خاص ;i علم و دانشی فراتر از حد طبیعی داشتند. ناوچه پیکان بود که خود بهعنوان یک واحد رزمی تجربهای را در آن ایام به دست آورده بود و یکهسواری در صحنه جنگ بود. گاهی اوقات بدون مجوز دست به اقداماتی میزد و به درون دشمن نفوذ میکرد. در عملیات شهید صفری هم بهعنوان ناجی عملیاتی که در مرحله اول با شکست مواجه شده بود، پا به عرصه گذاشت. من این شانس را دارم که تنها افسر بازمانده از مجموعه حوادث سهماهه اول جنگ هستم که روی ناوچه پیکان دو بار نبرد رویارو را تجربه کردم. هم در عملیات شهید صفری که ناوچه پیکان با سه واحد دشمن درگیر
شد و یک حرکت جسورانه انجام داد که دشمن را وادار به عقبنشینی کرد. یک واحد دشمن کاملا منهدم شد؛ از سرنوشت دو واحد دیگر خبری ندارم. این عملیات ویژه هم یک رکن دیگر بود. این سه رکن بازیگران اصلی در سهماهه اول جنگ در دریا هستند. البته پشت اینها یک خرد جمعی وجود داشت. این خرد جمعی هم مربوط به رشد نیروی دریایی از سال 1311 تا 59 بود. سازوکاری ایجاد شده بود که در آن میشد بهسرعت با کارایی جنگی جدیدی وارد صحنه شود. ضربهای که ما در شهید صفری به دشمن زدیم، بهعنوان مشعل این جنگ باید تلقی شود. من بعدها که با بسیاری از جبههدیدههای آن زمان صحبت میکردم، وقتی به نقطه شهید صفری میرسیدیم، همه متفقالقول بودند که این نقطه نورانی امید بوده است.
واکنش دولت بعثی را چطور پیشبینی میکردید؟
معمولا در چنین شرایطی درجههایی هست که کنده میشود و اختلاف در اردوگاه دشمن به اوج خود میرسد. اینها را ما بازسازی ذهنی میکردیم. ما حتی جابهجایی نیروهای عراق را متصور شدیم. همه چیز را پیشبینی کردیم. مطمئن بودیم وقتی صدام بشنود دژ اصلی او مجددا تسخیر شده، عکسالعملش چه خواهد بود. اینها را حدس زدیم. برای ما یقین بود با حمله به دژ البکر به بهانه تکمیل انفجار دژ بهانه بود. آن زمان مشخص نبود چه کسی تودهای است. موانعی بود که ما درک نمیکردیم چرا. آنها مخالف انجام عملیات مروارید بودند. برای راضیکردن تودهایها مجبور شدیم بگوییم صرفا میرویم و دژ را کامل منفجر میکنیم و باز میگردیم. با ترفندهای بسیاری موفق شدیم رضایت فرماندهی نیروی دریایی را جلب کنیم. ما مجبور بودیم در میانه قدرت تودهایها در ارتش کار خود را پیش ببریم. به تودهایها باج دادیم. درباره کارگذاشتن شنود و برخی مسائل اینچنینی. اطلاعات نیرو در اختیار تودهایها بود. به هر روی به آنها باج دادیم. هر آنچه طراحی شد، آن عناصر تودهای متوجه نمیشدند این بود که ما با نیروی هوایی جزئیات حمله برقآسا را هماهنگ کردیم. همه چیز آماده برای عملیات بود. قرار
بود در طلوع آفتاب هفتم آذر 59 دژ البکر را تسخیر کنیم. با لباس شخصی سوار بالگرد نیروی هوایی شدیم. در آن ایام تصور ما این بود که عملیات ما که در مقطع قبل کامل نشد، لو رفته است. شاید هم اینطور نبود اما این ابهام وجود داشت و این تصمیمگیری را سخت میکرد. با لباس شخصی رفتیم؛ به این مفهوم که مسافریم و قصد تردد داریم. پد هلیکوپتر دژ هم از بین رفته بود و ما باید از بالگرد به روی دژ میپریدیم. موفق شدیم این کار را انجام دهیم. با دشمن در مرحله اولیه فرود درگیر شدیم. هواپیماهای دشمن روی ما مستقر شدند. همه را میشد پیشبینی کرد و تشخیص داد. هم از نظر روانی در جایگاه خوبی بودیم و هم از نظر نظامی. هفت داوطلب بودیم و فشار خاصی از نظر سیاسی و نظامی روی ما نبود. هر کدام از این اکیپ عجیب با انگیزهای در داستان وارد شده بودند. دژ را تسخیر کردیم. ساعت 8:30 شب ارتباط ما با ناوچه پیکان برقرار شد. فرمانده دژ را قبل آن اسیر کرده بودیم. او را با بالگرد به منطقه تحت اختیار خودمان فرستادیم. در تمام این مسائل رمز و راز بسیاری نهفته است. دژ در تسخیر ما بود و بر دشمن فائق آمدیم. ناوچه پیکان به ما پیوست. وضعیت عمومی صحنه نبرد را به پست
فرماندهی نیروی رزمی اطلاع دادیم. درعینحال همهچیز برای فردایی که روز واقعه بود، پیشبینی شده بود. دشمن در تمام شب تحرکاتی را علیه ما داشت، اما ناوچه پیکان بهخوبی از ما حراست میکرد. 9 اسیر عراقی در اختیار ما بود، اما چون جایی برای نگهداری از آنها در دژ نداشتیم، آنها را داخل پیکان فرستادیم.
واکنش دشمن چه بود؟
طلوع آفتاب جمعه هفتم آذر 1359 افق دریایی خور عبدالله از دیدگاه ما در دژ البکر، صحنهای بود که به فیلمهای سینمایی مربوط به دوران جنگ جهانی دوم شباهت داشت. افق دریایی پر از واحد شناور عراقی به صورت همزمان و در کنار هم بود. همگی به سمت دژ حالت تهاجمی به خود گرفته بودند. اولین موج حملات ما که حامل موشکهای هوابههوا برای زدن واحدهای هوایی دشمن بود، شلیک شد. این امر برای پاکسازی فضای هوایی بود. درگیری بسیار شدیدی به وقوع پیوست. F14های ما روی خور موسی لنگر انداخته بودند و در یک بیضی خاصی در گردش بودند و واحدهای هوایی دشمن را شکار میکردند. آن روز گرچه دشمن بیشترین صدمه را در دریا دید، اما در هوا هم از حملات نیروهای ما بینصیب نماند. خسارتهای ما محدود بود به یک هواپیمای F4 که به نوعی به تیر غیب دچار شد. ما در روز عملیات آماده ادامه تسلط بر دریا بودیم. میخواستیم نیروی دریایی عراق را از بین ببریم تا بتوانیم از این طریق، در آینده به جنوب این کشور حمله کنیم. من در طراحیها و توجیه نیروهای بالاسری، این منطقه را نرمه شکم عراق نامیدم. اینجا نقطه آسیبپذیری عراق بود. درخواست من از نیروی نظامی پشتیبان این بود که
نیروی کمکی بفرستند تا جایی را که در اختیار گرفتیم نگه داریم. نمیدانم چه کسی مانع شد. زمانی است که کسی نمیتواند از خودش دفاع کند و هر نسبتی را میتوان به او داد. اما این را نمیتوانم نادیده بگیرم که آنچه رخ داد به این ترتیب بود: اکنون که مشخص شد ما فتحالفتوح کردیم، باید از این استفاده سیاسی میکردیم. بنیصدر، رئیسجمهور بود و بهسادگی مدال و درجه میداد و در واقع خیرات میکرد. حزب توده علاقه داشت در کابینه دولت عنصری نفوذی داشته باشد. در نیروی دریایی ارتش این عنصر را داشت. فرمانده وقت نیروی دریایی را آماده کرده بودند تا با استفاده از شرایط جدید که دو ضربه سنگین به دشمن زده بود. یل نیروهای مسلح بود و بعضا با غرور و تکبر خودنمایی میکرد. طراحی تودهایها این بود که ناوچه قهرمان پیکان را فرامیخوانیم و رئیسجمهور وقت را هم به منطقه میآوریم و فرمانده نیرو توضیحات را به او میدهد و با این عملکرد شاخص نیروی دریایی با سایر برنامههایی که تدارک دیده بودند، حکم وزارت دفاع آقای ناخدا افضلی را به دست میآورند. او به لحاظ انسانی بسیار شایسته بود. فردی تحصیلکرده و متخصص بود. اما از تاکتیک و نبرد دریایی چیز زیادی
نمیدانست و مدیریتش از نوع مماشات بود که البته برای آن زمان معقول بود. تأکید میکنم از نظر فردی بسیار شخص مقبولی بود. اما در آن جایگاه به اشتباه حضور داشت. بههرروی یکباره اطلاع داده شد که دژ را تخلیه کنید و بازگردید. ابتدا ما هفت نفری که دژ را تسخیر کردیم، مقاومت کردیم. خودمان را رویینتن میدیدیم و میخواستیم ادامه دهیم. البته باید ذکر کنم ناوچه پیکان در اثر جنگ شبانه فرسوده شده بود. 9 اسیر را هم که داخل خود جای داده بود وبال گردنش و مهماتش هم مقداری کم شده بود. در مجموع شرایط ایدهآلی نداشت. مجموعه عواملی که خارج از منطق در نبرد دریایی پیروزمندانه میتوانست به وقوع بپیوندد رخ داد. ناوچه پیکان باید بازمیگشت و ما هم مجبور به ترک دژالبکر بودیم. ممانعت از ورود ناوچه جایگزین هم باعث شد در وضعیت شگفتانگیزی قرار بگیریم. ما هم شب نخوابیده بودیم و مقدار زیاد درگیری و کار دشواری که انجام داده بودیم. باعث شده بود از نظر بدنی هم دچار مشکل بشویم. در ابتدا مهمات کافی هم نداشتیم، پیکان کمی کمک تسلیحاتی و غذایی به ما داد؛ مقداری آب خوردن برایمان آورد؛ اما با همه اینها در وضعیت خوبی قرار نداشتیم. زمزمههایی از نوعی
شورش بین ما هفت نفر بود. سؤال داشتیم که چرا باید بازگردیم؛ ما میتوانیم دژ را با همه مشکلات حفظ کنیم؛ اما دستور از بالا بود. بههرروی وارد ناوچه پیکان شدیم. حس بدی داشتم. گفتم جمع کنید برویم که اگر اتفاقی بیفتد، ما را مقصر جلوه میدهند. شهید همتی، فرمانده ناوچه پیکان، گفت دیر شده و باید برویم. من هم سؤالی نپرسیدم. ما در وضعیتی بودیم که کم مانده بود حریف را ضربهفنی کنیم، اما مربی میگفت رها کن تا برویم. دلخور و گنگ بودیم. بههرروی آماده بازگشت شدیم. به یکباره دو موشک به سوی ما پرتاب شد. کشوقوس فراوان و انحراف به چپ ما باعث شد یکی از موشکها به موتور ناوچه برخورد کند. دیگر قادر به حرکت نبودیم. چندین زخمی و کشته درون ناوچه داشتیم. سلاح ژ3 داشتیم که در واقع کمک روحی بود. موشک سوم غرشکنان پرتاب شد؛ یا باید مانند افسران شجاع ناوچه پیکان میماندیم و با ناوچه غرق میشدیم یا به درون آب میپریدیم. سالها با دریا مأنوس بودم. از همه خواهش کردیم به دریا بپرند. چند نفر را هم به دریا انداختم و خودم نیز پریدم. ناوچه منهدم شد. در دریا معلق بودم. فرمانده عملیاتی بودم که تصور میکردم این پایان کار است. اتفاقات بسیاری
افتاد تا اینکه درست زمانی که ناوچه عراقی به من نزدیک میشد سفیدی زیبای زیر شکم F4 خودی را دیدم. خلبان شجاع و قهرمان، شهید عباس دوران آمد و چرخید و موشک اولش به سمت راست ناوچه عراقی خورد و موشک دومش درست وسط ناوچه دشمن فرود آمد. بالگردهای خودی پس از آن آمدند و ما را از آب گرفتند. این پایان روز هفتم آذر بود. نیروی دریایی عراق دیگر پس از آن نتوانست کمر راست کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.