|

معادلات و تناقضات *

احمد غلامی

به شیوه آنتونیو گرامشی که برای واکاوی و تحلیل سیاست از تاکتیک‌های جنگی استفاده می‌کند، می‌خواهم خام‌دستانه با بیان تصویری از جنگ، به شایع‌ترین مسئله سیاست کنونی؛ درگیری بین نیروهای تندرو بپردازم. اگر سیاست، جنگِ قدرت یا توزیع و تقسیم ناعادلانه آن باشد، در این جبهه به‌‌ندرت صلحی اتفاق می‌افتد، و صلح‌ها و ائتلاف‌ها آن‌قدر شکننده‌اند که با کوچک‌ترین جابه‌جایی در توزیع قدرت و ثروت به‌یکباره آتش جنگ برافروخته می‌شود. بدیهی است از دل این بستر، دوستان و دشمنان شکل می‌گیرند و رشد می‌کنند که حیات و ممات آنها در گرو همین آتش‌افروزی‌ها است. تندروهای هر دو جناح سیاسیِ چپ و راست حتی صلحی یک‌ساعته را برنمی‌تابند و اگر کسی از درون آنها قد علم کند تا با حقایق موجود منصفانه برخورد کند، به‌شدت مورد تعرض قرار گرفته و طرد می‌شود. علی مطهری و احمد توکلی در سطحی وسیع‌تر و رحمت‌الله حافظی در سطح کوچک‌تر معرف این شیوه برخوردند.
دستیابی به صلح پایدار در سیاست، ناممکن و از جهاتی بی‌دلیل است. جنگ بین جناح‌ها، سیاست را شکوفا می‌کند و سیاست از دل مواجهه تضاد و تخاصم‌، درست‌ و نادرست‌، حق و باطل خلق می‌شود. خلق سیاست یا سیاست به معنای سیاست همان چیزی است که در کنش تندروها به بن‌بست کشیده می‌شود و در فرایند دموکراسی اخلال ایجاد می‌کند. اخلالی که درنهایت منجر به «قیصرگرایی» می‌شود.
احمدی‌نژاد که روی کار آمد، چندان مقتدر نبود. اما به واسطه حمایت همه‌جانبه اصولگرایان قدرت در او متمرکز شد و این قدرت زیاد فردیت پیدا کرد. انحصار قدرت به خودی خود قابلیت اقتدارگرایی دارد. احمدی‌نژاد به سمت اقتدارگرایی رفت. او پس از انحصار قدرت اجرائی و تضعیف مجلس تمام امور را در دست گرفت. به همین سبب با وجود قانون اساسی و ساختار دموکراتیک، عمل سیاسی به شکل اقتدارگرایی درآمد. اگرچه دیرهنگام بود اما اصولگرایان فهمیدند با حذف مخالفان کم‌کم خود نیز در شرف حذف شدن قرار گرفته‌اند. البته جنگ در سیاست به‌معنای متعارفِ جنگی عینی نیست، جنگی ذهنی است که تلفات و قربانیان نادیده بسیار دارد. در جنگ عینی یک ساعت صلح یا حتی ساعتی آتش‌بس گاه به‌اندازه پیروزی در عملیاتی بزرگ ارزشمند است. در اتفاقی که می‌خواهم برایتان شرح بدهم اگر یک ساعت آتش‌بس می‌شد یا بین طرفین درگیر ساعتی صلح اتفاق می‌افتاد، آنها می‌توانستند بروند و جنازه هم‌رزمانشان را به عقب برگردانند. اما پذیرش این عقل نامتعارف، آن‌هم برای جنازه‌ای که همه امکان‌های زندگی‌اش را از دست داده و حیاتش در حیات بی‌ثمر است در جنگی عینی و با اتکا به عقلی متعارف امکان‌پذیر نیست. در این شرایط بسیار طبیعی است، سربازان هر دو جبهه از جان‌شان محافظت کنند. همان‌گونه که در سیاست به‌خصوص در طرف جناح‌های تندرو اثبات مکرر وفاداری، طبیعی و الزامی است. پس سربازان جنازه‌ها را نادیده ‌گرفتند و به کارهای روزمره پرداختند. یک نکته‌ اساسی در جنگ همیشه فراموش می‌شود. جنگ هم زندگی است و روزمره دارد. آن تصویر مخدوشی که در ذهن برخی وجود دارد و فکر می‌کنند سربازان همیشه در جبهه جنگ کلاه آهنی بر سر و تفنگ در دست دارند و دائم می‌کشند یا کشته می‌شوند، تناسبی با واقعیت جبهه ندارد. حتی عملیات‌ها که جنگ و تلفات در آن به دور تند می‌افتد، بخشی از سبک زندگیِ جنگ و روزمره آن است. اما وقتی جنازه‌‌های هر دو طرف میان دو خاکریز باقی می‌مانند، وضعیت استثنایی اعلام می‌شود و جنگ از حالت عینی خارج و ذهنی می‌شود. از اینجا دیگر معنای جنگ برای طرفین تغییر می‌کند. در این لحظه، غیرعقلانی است که برای آوردن جنازه‌ها اقدام شود. دست‌زدن به چنین عملی از جانب هر دو طرف جنگ، یعنی نابودیِ حیات آدمی برای آدمی بی‌حیات. این پذیرش شرایط عینی جنگ است. اما این همه ماجرا نیست. آنها که حیات‌شان را از دست داده‌اند، یعنی جنازه‌ها، در ذهن هم‌رزمان خود زنده‌اند. این حیات ذهنی و این مرگ فیزیکی مادامی که جنازه‌ آنها در برابر دیدگان سربازان هر دو طرف قرار دارد بر روی یکدیگر منطبق نمی‌شود و هرکس با خودش در جنگ است. قاعده خاکسپاری جنازه‌های خودی در جنگ الزامی نیست، اما رؤیتِ آنها بدون اینکه بشود برایشان کاری کرد نامتعارف و وضعیتی استثنایی است. دم‌دستی‌ترین کار بازگرداندن جنازه‌ها در شب است. اما این کار در صورتی که طرفین هم‌زمان اقدام کنند پرخطر است. تازه با درنظر‌گرفتن میدان‌های مین پراکنده و شناسایی‌نشده کار بسیار دشوارتر هم می‌شود. با نادیده‌انگاشتن جنازه‌ها هم، این سویه جنگ در ذهن سربازان ادامه دارد؛ جنگی فرساینده‌تر و آزارنده‌تر از جنگ عینی.
سربازان معمولا در این شرایط بی‌کنشی را برمی‌گزینند و می‌کوشند همان‌طور که با جنگ عینی کنار آمده‌ و آن را همچون زندگی روزمره پذیرفته‌اند، با جنگ ذهنی خود نیز کنار بیایند و آن را به سبک زندگی خود بدل کنند. اما همان‌طور که برخی نمی‌توانند جنگ عینی را تاب بیاورند و از جبهه می‌گریزند، یا خود را با گلوله‌ای زخمی کرده و از میدان خارج می‌شوند، برخی هم نمی‌توانند این جنگ ذهنی را تحمل کنند.
یکی از سربازان که نتوانست این وضعیت را تاب بیاورد، دست به اقدام عجیبی زد که موجب دگرگونی بزرگی شد. سرباز زیرپوش سفیدش را درآورد و بالای دست برد و به‌آرامی مثل آدم‌های بهت‌زده به آن‌طرف خاکریز رفت. هیاهویي در خط برپا شد. عده‌ای که فکر کردند می‌خواهد خودش را تسلیم دشمن کند، می‌خواستند او را از پشت بزنند، عده دیگر مانع این کار شدند. طبیعی است که سربازان دشمن هم فکر کرده باشند که او می‌خواهد خودش را تسلیم کند و گلوله‌ای شلیک نکردند. سرباز همان‌طور با زیرپوش سفید روی دست، بر سر جنازه‌ها رسید و جنازه دوستش را پیدا کرد، آن را به دوش گرفت و برگشت. اینکه گلوله‌ای از طرف خودی‌ها به او شلیک نشد مهم نبود، مهم این بود که سربازان دشمن هم تا بازگشت او به پشت خط گلوله‌ای شلیک نکردند. این لحظه ناب صلح است که شوک آن، همه را تسخیر می‌کند و چه‌بسا آنها را از هرگونه کنش عاقلانه‌ای مثل تیراندازی، کشتن و اسیرگرفتن ناتوان ‌کند. این یعنی شکاف در وضعیت و اثبات ناعقلانیتی که عقلانی جلوه می‌کرد. سربازی که دوستش را بازگردانده بود، دوباره برگشت تا کسی دیگر را بیاورد. این‌بار نیز با پرچم سفیدش به آن طرف خط ‌رفت اما صد قدم نرفته، با رگبار گلوله‌ها به خاک افتاد. سرباز در محاسباتش یک اشتباه تاریخی کرده بود. اگر او دوباره به آن طرف خط نمی‌رفت و این‌بار سربازان دشمن برای بردن جنازه دوست‌هایشان پا به میدان می‌گذاشتند، شاید لحظه ناب صلح مکرر می‌شد و مهم‌تر از همه بهانه آتش‌افروزی از سوی برخی دشمنان از میان می‌رفت. سرباز باید منتظر می‌ماند تا دشمن هم از ثمره صلح سود ببرد، تا صلح به بن‌بست کشیده نشود. حتی اگر این صلح آن‌قدر کوتاه و بی‌دوام بود که فقط برای بردن جنازه‌ها کفایت می‌کرد.
* معادلات و تناقضات آنتونیو گرامشی، شاپور اعتماد، نشر طرح‌نو

به شیوه آنتونیو گرامشی که برای واکاوی و تحلیل سیاست از تاکتیک‌های جنگی استفاده می‌کند، می‌خواهم خام‌دستانه با بیان تصویری از جنگ، به شایع‌ترین مسئله سیاست کنونی؛ درگیری بین نیروهای تندرو بپردازم. اگر سیاست، جنگِ قدرت یا توزیع و تقسیم ناعادلانه آن باشد، در این جبهه به‌‌ندرت صلحی اتفاق می‌افتد، و صلح‌ها و ائتلاف‌ها آن‌قدر شکننده‌اند که با کوچک‌ترین جابه‌جایی در توزیع قدرت و ثروت به‌یکباره آتش جنگ برافروخته می‌شود. بدیهی است از دل این بستر، دوستان و دشمنان شکل می‌گیرند و رشد می‌کنند که حیات و ممات آنها در گرو همین آتش‌افروزی‌ها است. تندروهای هر دو جناح سیاسیِ چپ و راست حتی صلحی یک‌ساعته را برنمی‌تابند و اگر کسی از درون آنها قد علم کند تا با حقایق موجود منصفانه برخورد کند، به‌شدت مورد تعرض قرار گرفته و طرد می‌شود. علی مطهری و احمد توکلی در سطحی وسیع‌تر و رحمت‌الله حافظی در سطح کوچک‌تر معرف این شیوه برخوردند.
دستیابی به صلح پایدار در سیاست، ناممکن و از جهاتی بی‌دلیل است. جنگ بین جناح‌ها، سیاست را شکوفا می‌کند و سیاست از دل مواجهه تضاد و تخاصم‌، درست‌ و نادرست‌، حق و باطل خلق می‌شود. خلق سیاست یا سیاست به معنای سیاست همان چیزی است که در کنش تندروها به بن‌بست کشیده می‌شود و در فرایند دموکراسی اخلال ایجاد می‌کند. اخلالی که درنهایت منجر به «قیصرگرایی» می‌شود.
احمدی‌نژاد که روی کار آمد، چندان مقتدر نبود. اما به واسطه حمایت همه‌جانبه اصولگرایان قدرت در او متمرکز شد و این قدرت زیاد فردیت پیدا کرد. انحصار قدرت به خودی خود قابلیت اقتدارگرایی دارد. احمدی‌نژاد به سمت اقتدارگرایی رفت. او پس از انحصار قدرت اجرائی و تضعیف مجلس تمام امور را در دست گرفت. به همین سبب با وجود قانون اساسی و ساختار دموکراتیک، عمل سیاسی به شکل اقتدارگرایی درآمد. اگرچه دیرهنگام بود اما اصولگرایان فهمیدند با حذف مخالفان کم‌کم خود نیز در شرف حذف شدن قرار گرفته‌اند. البته جنگ در سیاست به‌معنای متعارفِ جنگی عینی نیست، جنگی ذهنی است که تلفات و قربانیان نادیده بسیار دارد. در جنگ عینی یک ساعت صلح یا حتی ساعتی آتش‌بس گاه به‌اندازه پیروزی در عملیاتی بزرگ ارزشمند است. در اتفاقی که می‌خواهم برایتان شرح بدهم اگر یک ساعت آتش‌بس می‌شد یا بین طرفین درگیر ساعتی صلح اتفاق می‌افتاد، آنها می‌توانستند بروند و جنازه هم‌رزمانشان را به عقب برگردانند. اما پذیرش این عقل نامتعارف، آن‌هم برای جنازه‌ای که همه امکان‌های زندگی‌اش را از دست داده و حیاتش در حیات بی‌ثمر است در جنگی عینی و با اتکا به عقلی متعارف امکان‌پذیر نیست. در این شرایط بسیار طبیعی است، سربازان هر دو جبهه از جان‌شان محافظت کنند. همان‌گونه که در سیاست به‌خصوص در طرف جناح‌های تندرو اثبات مکرر وفاداری، طبیعی و الزامی است. پس سربازان جنازه‌ها را نادیده ‌گرفتند و به کارهای روزمره پرداختند. یک نکته‌ اساسی در جنگ همیشه فراموش می‌شود. جنگ هم زندگی است و روزمره دارد. آن تصویر مخدوشی که در ذهن برخی وجود دارد و فکر می‌کنند سربازان همیشه در جبهه جنگ کلاه آهنی بر سر و تفنگ در دست دارند و دائم می‌کشند یا کشته می‌شوند، تناسبی با واقعیت جبهه ندارد. حتی عملیات‌ها که جنگ و تلفات در آن به دور تند می‌افتد، بخشی از سبک زندگیِ جنگ و روزمره آن است. اما وقتی جنازه‌‌های هر دو طرف میان دو خاکریز باقی می‌مانند، وضعیت استثنایی اعلام می‌شود و جنگ از حالت عینی خارج و ذهنی می‌شود. از اینجا دیگر معنای جنگ برای طرفین تغییر می‌کند. در این لحظه، غیرعقلانی است که برای آوردن جنازه‌ها اقدام شود. دست‌زدن به چنین عملی از جانب هر دو طرف جنگ، یعنی نابودیِ حیات آدمی برای آدمی بی‌حیات. این پذیرش شرایط عینی جنگ است. اما این همه ماجرا نیست. آنها که حیات‌شان را از دست داده‌اند، یعنی جنازه‌ها، در ذهن هم‌رزمان خود زنده‌اند. این حیات ذهنی و این مرگ فیزیکی مادامی که جنازه‌ آنها در برابر دیدگان سربازان هر دو طرف قرار دارد بر روی یکدیگر منطبق نمی‌شود و هرکس با خودش در جنگ است. قاعده خاکسپاری جنازه‌های خودی در جنگ الزامی نیست، اما رؤیتِ آنها بدون اینکه بشود برایشان کاری کرد نامتعارف و وضعیتی استثنایی است. دم‌دستی‌ترین کار بازگرداندن جنازه‌ها در شب است. اما این کار در صورتی که طرفین هم‌زمان اقدام کنند پرخطر است. تازه با درنظر‌گرفتن میدان‌های مین پراکنده و شناسایی‌نشده کار بسیار دشوارتر هم می‌شود. با نادیده‌انگاشتن جنازه‌ها هم، این سویه جنگ در ذهن سربازان ادامه دارد؛ جنگی فرساینده‌تر و آزارنده‌تر از جنگ عینی.
سربازان معمولا در این شرایط بی‌کنشی را برمی‌گزینند و می‌کوشند همان‌طور که با جنگ عینی کنار آمده‌ و آن را همچون زندگی روزمره پذیرفته‌اند، با جنگ ذهنی خود نیز کنار بیایند و آن را به سبک زندگی خود بدل کنند. اما همان‌طور که برخی نمی‌توانند جنگ عینی را تاب بیاورند و از جبهه می‌گریزند، یا خود را با گلوله‌ای زخمی کرده و از میدان خارج می‌شوند، برخی هم نمی‌توانند این جنگ ذهنی را تحمل کنند.
یکی از سربازان که نتوانست این وضعیت را تاب بیاورد، دست به اقدام عجیبی زد که موجب دگرگونی بزرگی شد. سرباز زیرپوش سفیدش را درآورد و بالای دست برد و به‌آرامی مثل آدم‌های بهت‌زده به آن‌طرف خاکریز رفت. هیاهویي در خط برپا شد. عده‌ای که فکر کردند می‌خواهد خودش را تسلیم دشمن کند، می‌خواستند او را از پشت بزنند، عده دیگر مانع این کار شدند. طبیعی است که سربازان دشمن هم فکر کرده باشند که او می‌خواهد خودش را تسلیم کند و گلوله‌ای شلیک نکردند. سرباز همان‌طور با زیرپوش سفید روی دست، بر سر جنازه‌ها رسید و جنازه دوستش را پیدا کرد، آن را به دوش گرفت و برگشت. اینکه گلوله‌ای از طرف خودی‌ها به او شلیک نشد مهم نبود، مهم این بود که سربازان دشمن هم تا بازگشت او به پشت خط گلوله‌ای شلیک نکردند. این لحظه ناب صلح است که شوک آن، همه را تسخیر می‌کند و چه‌بسا آنها را از هرگونه کنش عاقلانه‌ای مثل تیراندازی، کشتن و اسیرگرفتن ناتوان ‌کند. این یعنی شکاف در وضعیت و اثبات ناعقلانیتی که عقلانی جلوه می‌کرد. سربازی که دوستش را بازگردانده بود، دوباره برگشت تا کسی دیگر را بیاورد. این‌بار نیز با پرچم سفیدش به آن طرف خط ‌رفت اما صد قدم نرفته، با رگبار گلوله‌ها به خاک افتاد. سرباز در محاسباتش یک اشتباه تاریخی کرده بود. اگر او دوباره به آن طرف خط نمی‌رفت و این‌بار سربازان دشمن برای بردن جنازه دوست‌هایشان پا به میدان می‌گذاشتند، شاید لحظه ناب صلح مکرر می‌شد و مهم‌تر از همه بهانه آتش‌افروزی از سوی برخی دشمنان از میان می‌رفت. سرباز باید منتظر می‌ماند تا دشمن هم از ثمره صلح سود ببرد، تا صلح به بن‌بست کشیده نشود. حتی اگر این صلح آن‌قدر کوتاه و بی‌دوام بود که فقط برای بردن جنازه‌ها کفایت می‌کرد.
* معادلات و تناقضات آنتونیو گرامشی، شاپور اعتماد، نشر طرح‌نو

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.