|

تخلیه التهاب ارز تک‌نرخی

پویا جبل‌عاملی . اقتصاددان


بسته خروج از رکودی که حدود یک سال پیش، از سوی دولت منتشر شد و برخی از بند‌های آن نیاز به مصوبه مجلس داشت، موضوعی با عنوان «اصلاح ترکیب ترازنامه بانک مرکزی و افزایش قدرت مداخله مؤثر در بازار ارز و کاهش تدریجی شکاف بین نرخ ارز مبادله‌ای و بازار» است که از تصمیم دولت برای حرکت به سمت تک‌نرخی‌شدن ارز حکایت دارد. به عبارت دیگر، دولت با تأکید بر لزوم یکسان‌سازی نرخ ارز، آن را در بسته خروج از رکود تورمی ارزیابی کرده و به عنوان یکی از الزامات اقتصاد ایران دانسته است و تصمیم بر این داشته که در سال‌های 93 و 94 به این مهم دست یابد که البته با وجود گذشت بیش از چهار ماه از پایان مهلت اجرائی‌شدن بسته فوق، هنوز ارز در اقتصاد ایران چندنرخی است. بر اساس این بند که البته اجرای آن نیازی به مصوبه مجلس هم ندارد، دولت خود را موظف دانسته است که در راستای خروج از رکود، شکاف بین نرخ ارز رسمی و مبادله‌ای را به‌تدریج کاهش دهد؛ بنابراین بر اساس این بند از بسته خروج از رکود، یکی از راهکارهای مبارزه با رکودِ حاکم بر اقتصاد ایران، تک‌نرخی‌شدن ارز اعلام شده است. آنچه یقینا تمامی کارشناسان اقتصادی از طیف‌های مختلف به آن باور دارند. بنابراین لازم است پیش از ورود به این بحث، در مورد این بند اقتصادی در راستای خروج از رکود بر این موضوع تأکید کرد که نرخ ارز باید هرچه‌سریع‌تر تک‌نرخی شود؛ به عبارتی در تأثیر این اقدام اقتصادی بر رشد اقتصادی هیچ شکی وجود ندارد و شاید حتی بتوان چندنرخی‌بودن ارز را یکی از عوامل مؤثر بر رکود اقتصادی دانست. دراین‌میان عده‌ای از اقتصاددانان معتقدند که اگر ارز تک‌نرخی شود و قیمت آن افزایش یابد یا به عبارتی نرخ اصلی همان نرخ بازار آزاد تلقی شود، می‌تواند برای تولید، انگیزه بیشتری ایجاد کند؛ زیرا با افزایش قیمت ارز، قیمت کالاهای وارداتی افزایش پیدا می‌کند و با افزایش تقاضا نسبت به کالاهای داخلی، تولید داخل بیشتر مقرون‌به‌صرفه می‌شود. در نهایت نیز تولیدِ بیشتر، به رشد اقتصادی بیشتر منجر می‌شود.
تخصیص ارز بر مبنای نیاز اقتصاد و نه اراده سیاسی
اما کمک اصلی یکسان‌سازی نرخ ارز به رشد اقتصادی از کانال کارایی بیشتر در اقتصاد ملی محقق می‌شود. اقتصاددانان بازار آزاد معتقدند، زمانی که نرخ ارزی فارغ از بازار تعیین می‌شود، این نرخ وابسته به اراده سیاست‌گذار و خارج از چارچوب عوامل بازار و مکانیسم عرضه و تقاضا به‌دست می‌آید. زمانی که نرخ ارز این‌چنین دستوری تعیین می‌شود، یک نفر سیاست‌گذار صبح‌ها می‌آید و نرخ ارز را برای بازار به صورت دستوری اعلام می‌کند. در این شرایط، مشخص است که این اتفاق، فارغ از بازار، تخصیص ارز را نه برمبنای نیاز اقتصاد که به اراده‌ای سیاسی انجام می‌دهد. بزرگ‌ترین مزیت بازار در تعیین نرخ ارز آن است که با مکانیسم قیمتی، کارایی را افزایش داده و تولید و رفاه عمومی را بالا ببرد. بنابراین وقتی نرخ ارز که متغیری کلیدی در بسیاری از تصمیم‌گیری‌های اقتصادی است، از دل بازار بیرون بیاید و دیگر اراده‌ای سیاسی در تعیین آن نقش ایفا نکند، انتظار آن است که رفاه ازدست‌رفته ناشی از نرخ دولتی به اقتصاد بازگردد و همه شهروندان از آن سود جویند. تابع تولید در ایران به طور فزاینده‌ای وابسته به نرخ ارز و نرخ بهره است و با کارآمدشدن بازار ارز، سطح کارایی بقیه بازارها نیز افزایش پیدا می‌کند. در نهایت کارایی بیشتر بازارها به تولید و اشتغال بیشتر منجر می‌شود و این یعنی خروج از رکود. همین استدلال برای نرخ بهره وجود دارد و تأکید بر تعیین غیردستوری نرخ بهره نیز از این منظر است که وقتی نرخ کارا از دل بازار پول بیرون آید، آن‌گاه نرخی واقعی برای انجام‌شدن و نشدن پروژه‌های اقتصادی تعیین می‌شود. اگر نرخ بهره دستوری تعیین شود، پروژه‌هایی انجام می‌شود که نباید بشود و بالعکس. موضوعاتی که اکنون به آنها اشاره شد حرف‌های تازه‌ای نیست و همگی آنها در همان سال‌های‌ آغازبه‌کار دولت یازدهم نیز مدام بیان، تکرار و تأکید می‌شد. تمام اقتصاددانان و حتی تیم اقتصادی دولت در درون خود بر این باور بودند که ارز باید تک‌نرخی شود؛ ولی متأسفانه تیم اقتصادی دولت بر آن متمرکز نبود و آن را محور توجه خود قرار نداد؛ به‌خصوص در مورد بازار ارز. دلیل اصلی اینکه کارایی بازار ارز مورد توجه تیم اقتصادی دولت قرار نگرفت، یقینا این بود که آنها خواستار کاهش نرخ تورم بودند و فکر می‌کردند ارز تک‌نرخی، تورم را از کنترل خارج می‌کند. البته خوشبختانه در سال پایانی کار دولت با در اختیار قرارگرفتن منابع ارزی بیشتر و همچنین رسیدن به تورم تک‌نرخی، تیم اقتصادی دولت تمایل بیشتری برای حرکت به سمت تک‌نرخی‌شدن ارز پیدا کرده است. شنیده می‌شود تا پایان تابستان، نرخ رسمی از بین برود. این موضوع بدون شک می‌تواند یکی دیگر از اقدامات مثبت دولت تلقی شود.
اصلاح نظام بانکی، لازمه خروج از رکود
از طرف دیگر، اصلاح نظام بانکی که بانک مرکزی آن را آغاز کرده است، می‌تواند به کاهش دامنه رکود کمک کند. یکی از معضلاتی که ما در اقتصاد ایران داریم که البته باعث رکود نیز شده است، این است که سیستم بانکی، قدرت کافی برای وام‌دهی ندارد و به عبارتی بانک‌ها قدرت وام‌دهی خود را از دست داده‌اند. این موضوع به دو دلیل رخ داده است: اول آنکه بانک‌ها دارایی نقدشونده ناچیزی در پورتفو خود نگاه داشته‌اند و نمی‌توانند آن را تبدیل به وام کنند؛ دوم آنکه وام‌های گذشته معوق شده و جریان نقدی وارد سیستم نمی‌شود تا تبدیل به وام شود. کاری که بانک مرکزی، وزارت اقتصاد و سازمان برنامه اکنون در دست اجرا دارند، کمک به اصلاح نظام بانکی و افزایش جریان نقد آنان است تا در این مسیر شاهد کاهش رکود و قدرت‌گرفتن بیشتر اقتصاد شویم. آنچه در بلندمدت باعث تورم می‌شود، رشد نقدینگی است. زمانی‌که نقدینگی کنترل شود و درعین‌حال تورم انتظاری وجود نداشته باشد، می‌توانیم دوران باثباتی از نظر تورم را در اقتصاد شاهد باشیم. در زمان فعلی، انتظارات تورمی نسبت به سال‌های گذشته به مراتب کاهش یافته است. اگر تک‌نرخی‌شدن ارز بر تورم انتظاری تأثیر بگذارد و ایجاد التهاب کند، می‌تواند باعث تورم شود؛ اما به نظر من این التهاب و تورم انتظاری به وجود نمی‌آید.


بسته خروج از رکودی که حدود یک سال پیش، از سوی دولت منتشر شد و برخی از بند‌های آن نیاز به مصوبه مجلس داشت، موضوعی با عنوان «اصلاح ترکیب ترازنامه بانک مرکزی و افزایش قدرت مداخله مؤثر در بازار ارز و کاهش تدریجی شکاف بین نرخ ارز مبادله‌ای و بازار» است که از تصمیم دولت برای حرکت به سمت تک‌نرخی‌شدن ارز حکایت دارد. به عبارت دیگر، دولت با تأکید بر لزوم یکسان‌سازی نرخ ارز، آن را در بسته خروج از رکود تورمی ارزیابی کرده و به عنوان یکی از الزامات اقتصاد ایران دانسته است و تصمیم بر این داشته که در سال‌های 93 و 94 به این مهم دست یابد که البته با وجود گذشت بیش از چهار ماه از پایان مهلت اجرائی‌شدن بسته فوق، هنوز ارز در اقتصاد ایران چندنرخی است. بر اساس این بند که البته اجرای آن نیازی به مصوبه مجلس هم ندارد، دولت خود را موظف دانسته است که در راستای خروج از رکود، شکاف بین نرخ ارز رسمی و مبادله‌ای را به‌تدریج کاهش دهد؛ بنابراین بر اساس این بند از بسته خروج از رکود، یکی از راهکارهای مبارزه با رکودِ حاکم بر اقتصاد ایران، تک‌نرخی‌شدن ارز اعلام شده است. آنچه یقینا تمامی کارشناسان اقتصادی از طیف‌های مختلف به آن باور دارند. بنابراین لازم است پیش از ورود به این بحث، در مورد این بند اقتصادی در راستای خروج از رکود بر این موضوع تأکید کرد که نرخ ارز باید هرچه‌سریع‌تر تک‌نرخی شود؛ به عبارتی در تأثیر این اقدام اقتصادی بر رشد اقتصادی هیچ شکی وجود ندارد و شاید حتی بتوان چندنرخی‌بودن ارز را یکی از عوامل مؤثر بر رکود اقتصادی دانست. دراین‌میان عده‌ای از اقتصاددانان معتقدند که اگر ارز تک‌نرخی شود و قیمت آن افزایش یابد یا به عبارتی نرخ اصلی همان نرخ بازار آزاد تلقی شود، می‌تواند برای تولید، انگیزه بیشتری ایجاد کند؛ زیرا با افزایش قیمت ارز، قیمت کالاهای وارداتی افزایش پیدا می‌کند و با افزایش تقاضا نسبت به کالاهای داخلی، تولید داخل بیشتر مقرون‌به‌صرفه می‌شود. در نهایت نیز تولیدِ بیشتر، به رشد اقتصادی بیشتر منجر می‌شود.
تخصیص ارز بر مبنای نیاز اقتصاد و نه اراده سیاسی
اما کمک اصلی یکسان‌سازی نرخ ارز به رشد اقتصادی از کانال کارایی بیشتر در اقتصاد ملی محقق می‌شود. اقتصاددانان بازار آزاد معتقدند، زمانی که نرخ ارزی فارغ از بازار تعیین می‌شود، این نرخ وابسته به اراده سیاست‌گذار و خارج از چارچوب عوامل بازار و مکانیسم عرضه و تقاضا به‌دست می‌آید. زمانی که نرخ ارز این‌چنین دستوری تعیین می‌شود، یک نفر سیاست‌گذار صبح‌ها می‌آید و نرخ ارز را برای بازار به صورت دستوری اعلام می‌کند. در این شرایط، مشخص است که این اتفاق، فارغ از بازار، تخصیص ارز را نه برمبنای نیاز اقتصاد که به اراده‌ای سیاسی انجام می‌دهد. بزرگ‌ترین مزیت بازار در تعیین نرخ ارز آن است که با مکانیسم قیمتی، کارایی را افزایش داده و تولید و رفاه عمومی را بالا ببرد. بنابراین وقتی نرخ ارز که متغیری کلیدی در بسیاری از تصمیم‌گیری‌های اقتصادی است، از دل بازار بیرون بیاید و دیگر اراده‌ای سیاسی در تعیین آن نقش ایفا نکند، انتظار آن است که رفاه ازدست‌رفته ناشی از نرخ دولتی به اقتصاد بازگردد و همه شهروندان از آن سود جویند. تابع تولید در ایران به طور فزاینده‌ای وابسته به نرخ ارز و نرخ بهره است و با کارآمدشدن بازار ارز، سطح کارایی بقیه بازارها نیز افزایش پیدا می‌کند. در نهایت کارایی بیشتر بازارها به تولید و اشتغال بیشتر منجر می‌شود و این یعنی خروج از رکود. همین استدلال برای نرخ بهره وجود دارد و تأکید بر تعیین غیردستوری نرخ بهره نیز از این منظر است که وقتی نرخ کارا از دل بازار پول بیرون آید، آن‌گاه نرخی واقعی برای انجام‌شدن و نشدن پروژه‌های اقتصادی تعیین می‌شود. اگر نرخ بهره دستوری تعیین شود، پروژه‌هایی انجام می‌شود که نباید بشود و بالعکس. موضوعاتی که اکنون به آنها اشاره شد حرف‌های تازه‌ای نیست و همگی آنها در همان سال‌های‌ آغازبه‌کار دولت یازدهم نیز مدام بیان، تکرار و تأکید می‌شد. تمام اقتصاددانان و حتی تیم اقتصادی دولت در درون خود بر این باور بودند که ارز باید تک‌نرخی شود؛ ولی متأسفانه تیم اقتصادی دولت بر آن متمرکز نبود و آن را محور توجه خود قرار نداد؛ به‌خصوص در مورد بازار ارز. دلیل اصلی اینکه کارایی بازار ارز مورد توجه تیم اقتصادی دولت قرار نگرفت، یقینا این بود که آنها خواستار کاهش نرخ تورم بودند و فکر می‌کردند ارز تک‌نرخی، تورم را از کنترل خارج می‌کند. البته خوشبختانه در سال پایانی کار دولت با در اختیار قرارگرفتن منابع ارزی بیشتر و همچنین رسیدن به تورم تک‌نرخی، تیم اقتصادی دولت تمایل بیشتری برای حرکت به سمت تک‌نرخی‌شدن ارز پیدا کرده است. شنیده می‌شود تا پایان تابستان، نرخ رسمی از بین برود. این موضوع بدون شک می‌تواند یکی دیگر از اقدامات مثبت دولت تلقی شود.
اصلاح نظام بانکی، لازمه خروج از رکود
از طرف دیگر، اصلاح نظام بانکی که بانک مرکزی آن را آغاز کرده است، می‌تواند به کاهش دامنه رکود کمک کند. یکی از معضلاتی که ما در اقتصاد ایران داریم که البته باعث رکود نیز شده است، این است که سیستم بانکی، قدرت کافی برای وام‌دهی ندارد و به عبارتی بانک‌ها قدرت وام‌دهی خود را از دست داده‌اند. این موضوع به دو دلیل رخ داده است: اول آنکه بانک‌ها دارایی نقدشونده ناچیزی در پورتفو خود نگاه داشته‌اند و نمی‌توانند آن را تبدیل به وام کنند؛ دوم آنکه وام‌های گذشته معوق شده و جریان نقدی وارد سیستم نمی‌شود تا تبدیل به وام شود. کاری که بانک مرکزی، وزارت اقتصاد و سازمان برنامه اکنون در دست اجرا دارند، کمک به اصلاح نظام بانکی و افزایش جریان نقد آنان است تا در این مسیر شاهد کاهش رکود و قدرت‌گرفتن بیشتر اقتصاد شویم. آنچه در بلندمدت باعث تورم می‌شود، رشد نقدینگی است. زمانی‌که نقدینگی کنترل شود و درعین‌حال تورم انتظاری وجود نداشته باشد، می‌توانیم دوران باثباتی از نظر تورم را در اقتصاد شاهد باشیم. در زمان فعلی، انتظارات تورمی نسبت به سال‌های گذشته به مراتب کاهش یافته است. اگر تک‌نرخی‌شدن ارز بر تورم انتظاری تأثیر بگذارد و ایجاد التهاب کند، می‌تواند باعث تورم شود؛ اما به نظر من این التهاب و تورم انتظاری به وجود نمی‌آید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.