|

گفتاری از مسعود نیلی

نگرانی از بابت شکاف میان واقعیات اقتصاد ایران با آنچه در اجتماع می‌گذرد

زمانی‌که شرایط اقتصادی رضایت‌بخش باشد، عموم مردم درخصوص مسائل اقتصادی حساسیت زیادی به خرج نمی‌دهند، اما زمانی که شرایط نامساعد حاکم است، مردم حساس شده و لحظه‌به‌لحظه اقتصاد را در زندگی خود مرور می‌کنند؛ برای مثال وقتی میزان بی‌کاری بالاست یا تورم آهنگ تند افزایشی دارد، برای مردم در مورد چرایی این شرایط سؤال پیش می‌آید. هرچه مشکلات اقتصادی فراگیرتر باشد، این سؤال‌ها نیز فراگیرتر خواهد بود. جدای از نقش و مسئولیتی که دولت‌ها و سیاست‌گذاران در جهت رفع این مشکلات بر عهده دارند، همچنین جدای از دشواری‌هایی که شرایط نامساعد اقتصادی برای مردم ایجاد می‌کند، در اوضاع نامساعد، فرصت‌هایی استثنایی برای یادگیری آسانِ سازوکارهای موجود در اقتصاد فراهم می‌شود و خود به خود فرصت استثنایی برای یادگیری علم اقتصاد به وجود می‌آید؛ بنابراین در کنار مضراتی که شرایط بد برای اقتصاد دارد، جنبه مثبتی هم وجود دارد و آن، افزایش سطح فرهنگ و دانش عمومی، نسبت به سازوکار‌های درون اقتصاد است. اگر دقت کنیم در سال‌های 2008 و 2009 که اقتصاد آمریکا و سپس اقتصاد اروپا با بحران مواجه شدند و این بحران به اقتصاد سایر کشور‌های دنیا نیز تسری پیدا کرد، «تقاضای اجتماعی» مناسبی برای فضای رسانه‌ای شکل گرفت. این موضوع، شرایط مساعدی را ایجاد کرد که علم اقتصاد در عرصه عمومی وارد شود و فرهنگ عمومی را ارتقا دهد. برای ماه‌ها عرصه رسانه‌ای تبدیل به کلاس‌هایی شیرین، جذاب و کاربردی برای آموزش علم اقتصاد شده بود؛ اما در کشور ما با وجود بروز مکرر شرایط نامساعد، این اتفاق رخ نداده است. اهمیت این نقیصه، به خصوص در شرایطی که باورهای کلیشه‌ای کارکرد ندارد، بسیار بیشتر می‌شود. درحال‌حاضر، شاهد یک گسست و انقطاع نسبت به بسیاری از روندهای گذشته هستیم. چسبیدن به باورهای سنتی، توجه‌نکردن به پدیده‌هایی که در داخل اقتصاد رخ می‌دهند و محبوس‌کردن موضوعات پیچیده اقتصاد در یک دور باطل، به معنای تخلیه اقتصاد از اصلاح درونی است. به عنوان مثال، آنچه در یک دوره 10 ساله در اقتصاد ایران اتفاق افتاده، شکاف بسیار بزرگی بین تحلیل شرایط فعلی و نحوه گذار به سمت وضعیت مطلوب است. اینکه در آن زمان بر ما چه گذشته و چه پیامد‌هایی برای همان مقطع زمانی و حتی آینده داشته و اکنون سیاست‌گذار برای انتخاب ابزار‌های خود به چه میزان آزادی عمل دارد، نمونه‌ای از انوع سؤالات قابل طرح است. این مسائل در فضای رسانه‌ای به‌درستی تحلیل نمی‌شود و به این دلیل اکنون شاهد شرایط پیچیده اقتصادی و نبودِ تناسب بین فضای رسانه‌ای و دانشگاهی هستیم و این مسئله یعنی شکاف بزرگ بین فعل و انفعالات اقتصاد ایران، در عرصه رسانه‌ای و دانشگاهی نگران‌کننده است. براساس نتایج پژوهش‌های انجام‌شده حتی اگر تحریم‌های بین‌المللی هم سازماندهی نشده بود در سال 1391 رشد منفی در اقتصاد ایران شکل می‌گرفت.

زمانی‌که شرایط اقتصادی رضایت‌بخش باشد، عموم مردم درخصوص مسائل اقتصادی حساسیت زیادی به خرج نمی‌دهند، اما زمانی که شرایط نامساعد حاکم است، مردم حساس شده و لحظه‌به‌لحظه اقتصاد را در زندگی خود مرور می‌کنند؛ برای مثال وقتی میزان بی‌کاری بالاست یا تورم آهنگ تند افزایشی دارد، برای مردم در مورد چرایی این شرایط سؤال پیش می‌آید. هرچه مشکلات اقتصادی فراگیرتر باشد، این سؤال‌ها نیز فراگیرتر خواهد بود. جدای از نقش و مسئولیتی که دولت‌ها و سیاست‌گذاران در جهت رفع این مشکلات بر عهده دارند، همچنین جدای از دشواری‌هایی که شرایط نامساعد اقتصادی برای مردم ایجاد می‌کند، در اوضاع نامساعد، فرصت‌هایی استثنایی برای یادگیری آسانِ سازوکارهای موجود در اقتصاد فراهم می‌شود و خود به خود فرصت استثنایی برای یادگیری علم اقتصاد به وجود می‌آید؛ بنابراین در کنار مضراتی که شرایط بد برای اقتصاد دارد، جنبه مثبتی هم وجود دارد و آن، افزایش سطح فرهنگ و دانش عمومی، نسبت به سازوکار‌های درون اقتصاد است. اگر دقت کنیم در سال‌های 2008 و 2009 که اقتصاد آمریکا و سپس اقتصاد اروپا با بحران مواجه شدند و این بحران به اقتصاد سایر کشور‌های دنیا نیز تسری پیدا کرد، «تقاضای اجتماعی» مناسبی برای فضای رسانه‌ای شکل گرفت. این موضوع، شرایط مساعدی را ایجاد کرد که علم اقتصاد در عرصه عمومی وارد شود و فرهنگ عمومی را ارتقا دهد. برای ماه‌ها عرصه رسانه‌ای تبدیل به کلاس‌هایی شیرین، جذاب و کاربردی برای آموزش علم اقتصاد شده بود؛ اما در کشور ما با وجود بروز مکرر شرایط نامساعد، این اتفاق رخ نداده است. اهمیت این نقیصه، به خصوص در شرایطی که باورهای کلیشه‌ای کارکرد ندارد، بسیار بیشتر می‌شود. درحال‌حاضر، شاهد یک گسست و انقطاع نسبت به بسیاری از روندهای گذشته هستیم. چسبیدن به باورهای سنتی، توجه‌نکردن به پدیده‌هایی که در داخل اقتصاد رخ می‌دهند و محبوس‌کردن موضوعات پیچیده اقتصاد در یک دور باطل، به معنای تخلیه اقتصاد از اصلاح درونی است. به عنوان مثال، آنچه در یک دوره 10 ساله در اقتصاد ایران اتفاق افتاده، شکاف بسیار بزرگی بین تحلیل شرایط فعلی و نحوه گذار به سمت وضعیت مطلوب است. اینکه در آن زمان بر ما چه گذشته و چه پیامد‌هایی برای همان مقطع زمانی و حتی آینده داشته و اکنون سیاست‌گذار برای انتخاب ابزار‌های خود به چه میزان آزادی عمل دارد، نمونه‌ای از انوع سؤالات قابل طرح است. این مسائل در فضای رسانه‌ای به‌درستی تحلیل نمی‌شود و به این دلیل اکنون شاهد شرایط پیچیده اقتصادی و نبودِ تناسب بین فضای رسانه‌ای و دانشگاهی هستیم و این مسئله یعنی شکاف بزرگ بین فعل و انفعالات اقتصاد ایران، در عرصه رسانه‌ای و دانشگاهی نگران‌کننده است. براساس نتایج پژوهش‌های انجام‌شده حتی اگر تحریم‌های بین‌المللی هم سازماندهی نشده بود در سال 1391 رشد منفی در اقتصاد ایران شکل می‌گرفت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.