عباس شاکری و مسعود نیلی با هم گفتوگو کنند
علم اقتصاد کلان کافی است؟
عرفان مردانی . دبیر
پس از یک دوره 10ساله عجیب در اقتصاد ایران و پشتسرگذاشتن دورههای رکودی در اقتصاد جهان، حالا سؤال اساسی پیشروی اقتصاددانان ایرانی قرار گرفته است که پاسخ به آن میتواند شکل اساسی فکری و در نهایت راهحل مربوط به چالشهای اساسی اقتصاد ایران را تا حدی مشخص كند. علم اقتصاد کلان و آنچه اقتصاددانان آن را «ادعای علم سندروم» میدانند، برای مواجهه و اعمال راهحل برای رفع مشکلات اقتصادی کافی است؟
ریکاردو ج. کابالرو در مقالهای اینطور توضیح میدهد: «بحرانهای مالی اخیر لطمه بزرگی به اعتبار اقتصاد کلان وارد کرده است. دلیل عمده این قضیه ناتوانی در پیشبینی بحرانهای مالی و اقتصادی بوده است. اگر بخواهیم صادق باشیم، آنچه که توجه مرا به خود جلب میکند، تکرار مکرر این موضوع است که این قبیل بحرانها غیرقابل پیشبینی هستند. در غیراینصورت به این میزان موجب ناراحتی نمیشدند. البته این بسیار واضح است که عناصر خاصی مانند قدرت نفوذ یا عدم تطابق بین بدهیهای کوتاهمدت و داراييهای بلندمدت، شکنندگی یک سیستم مالی را افزایش میدهد که این مسائل ممکن است دخالت سیاسی را توجیه کند».
تعریف اقتصاد کلان
علم اقتصاد کلان بهنوعی تحولات اقتصادی در غرب را دنبال کرده است و با وقوع بحران بزرگ، مکتب کینز سر برآورد. با وقوع نوسانات اقتصادی در دهه 70 پولگرایی و دیگر مکاتب مطرح شدند. در دهه 1990 همزمان با رشد مستمر اقتصادی در کشورهای توسعهیافته و کشورهایی که به این جمع پیوسته بودند، به رشد اقتصادی توجه شد. در نهايت اقتصاد سیاسی تبلور واقعگرایی بشر نسبت به عرصه سیاست و سیاستگذاری بود درحالیکه در عرصه روابط بینالملل و دیگر حوزهها این واقعگرایی قدری زودتر ظاهر شده بود (ترجمه کتاب اقتصاد کلان مدرن، اسنودان).
فارغ از تاریخی که بر اقتصاد کلان گذشته، معمولا بهطور کلاسیکی اقتصاد کلان را توضیح و الگوی همزمان نتایج برآوردهایی میدانند که از تعامل عوامل اقتصادی متعدد و ناهمگن، روابط پیچیده میان این متغیرها و بازارها ناشی میشود. کابالرو در مقاله جدید خود اقتصاد کلان به مفهوم امروزی را به دو بخش «هسته-پیرامون» تقسیم میکند و باور دارد: «نه هسته نه پیرامون، علم اقتصاد قادر به دستیابی هدف بلندپروازانه خود نیست. پیرامون بر مسائل زیرشاخه و مکانیسمها تمرکز میکند، اما فعل و انفعالات تعادل عمومی از راه دور پیچیده و کماهمیت جلوه میکنند. «هسته» بر نسخهای از فعل و انفعالات تعادل عمومی تمرکز میکند و زیرشاخهها کماهمیت جلوه میکنند. بااینحال، «پیرامون» اقتصاد کلان نهتنها به دلیل این موارد بلکه حتی ممکن است بیشتر توسط یک تصمیم روششناختی که باعث میشود اهدافش محدودتر از هسته شود، تعریف شده باشد. رویکرد هسته در اقتصاد کلان با یک مدل رشد نئوکلاسیک آغاز و ارائه میشود».
رفتار متخصصان علم اقتصاد کلان در ایران
در باب موضوع اخیر اقتصاد ایران یعنی وضعیت رکودی، این دوپارهشدن علم اقتصاد یا تعبیر پوسته-هسته صادق است. طیفی را که شاید به تعبیر کابالرو هستهای تلقی شوند مسعود نیلی نمایندگی میکند و طیف مقابل را شاید عباس شاکری. یکی در دانشگاه شریف و دیگری در دانشگاه علامه. هر دو طیف ازقضا تعریف واحدی از رکود دارند اما مسعود نیلی معتقد است اکنون اقتصاد ایران در رکود نیست و عباس شاکری برعکس تأکید دارد اقتصاد ایران همچنان در رکود است. مواجهه با یک پدیده کاملا اقتصادی تا به اين حد متضاد؟ اگرچه بنا بر تعریف کلاسیکی از رکود یعنی تجربه دو فصل پیاپی رشد منفی در اقتصاد، وضعیتمان رکودی نیست اما آیا واقعیت اقتصاد ایران چنین است؟ اینکه بنگاههای اقتصادی در کشور نه میتوانند بفروشند، نه میتوانند رقابت کنند و نه حتی موفق به بازپرداخت بدهی خود به بانکها نمیشوند، چیست؟ سرمایهگذاریهای مستهلکشده دولتی که یک دههای هست تجدید نشدهاند یا میزان بدهی سنگین دولت به شرکتها و بانک مرکزی چه؟
باید توجه داشت که مشکلات اقتصاد ایران بهتدریج در حال تبدیلشدن به بحران هستند و موضوع از برخورد گفتمانی طیفها گذشته است. ترجیح میدهم کابالرو با اقتصاددانان ایرانی سخن بگوید: «علت ریشهای وضعیت بد امور درزمینه اقتصاد کلان، قرارگرفتن در یک تنش اساسی در اقتصاد کلان علمی بین پیچیدگیهای بزرگ در مطالعات دقیق میکروتئوری است که امیدوارم این تنش جدیدی نباشد. مکتب نهادی قدیمی به این نتیجه رسیده که این کار غیرممکن است و ازاینرو ارزش رسمی در دورههای ریاضی ندارد. هسته مدرن اقتصاد کلان، آونگ افراطی و متخصص رسم ریاضی کمی دقیق هستند اما تا حد زیادی با جهان بیارتباط افتادهاند. روشها در هر یک از دو سر معما حل نشده است، من آرزو میکنم در یک جایی بین این قطبهای متضاد راهحلی پیدا شود».
یافتن راهحل میانی که دو طیف بر آن توافق داشته باشند و فراهمآوردن فضای گفتوگو اصلیترین هدف این ویژهنامه است. برای رکود فعلی در اقتصاد ایران چه باید کرد؟ اساسا تعریف فعلی وضعیتی که در آن قرار گرفتیم چیست؟ رکود یا رونق اندک؟
پس از یک دوره 10ساله عجیب در اقتصاد ایران و پشتسرگذاشتن دورههای رکودی در اقتصاد جهان، حالا سؤال اساسی پیشروی اقتصاددانان ایرانی قرار گرفته است که پاسخ به آن میتواند شکل اساسی فکری و در نهایت راهحل مربوط به چالشهای اساسی اقتصاد ایران را تا حدی مشخص كند. علم اقتصاد کلان و آنچه اقتصاددانان آن را «ادعای علم سندروم» میدانند، برای مواجهه و اعمال راهحل برای رفع مشکلات اقتصادی کافی است؟
ریکاردو ج. کابالرو در مقالهای اینطور توضیح میدهد: «بحرانهای مالی اخیر لطمه بزرگی به اعتبار اقتصاد کلان وارد کرده است. دلیل عمده این قضیه ناتوانی در پیشبینی بحرانهای مالی و اقتصادی بوده است. اگر بخواهیم صادق باشیم، آنچه که توجه مرا به خود جلب میکند، تکرار مکرر این موضوع است که این قبیل بحرانها غیرقابل پیشبینی هستند. در غیراینصورت به این میزان موجب ناراحتی نمیشدند. البته این بسیار واضح است که عناصر خاصی مانند قدرت نفوذ یا عدم تطابق بین بدهیهای کوتاهمدت و داراييهای بلندمدت، شکنندگی یک سیستم مالی را افزایش میدهد که این مسائل ممکن است دخالت سیاسی را توجیه کند».
تعریف اقتصاد کلان
علم اقتصاد کلان بهنوعی تحولات اقتصادی در غرب را دنبال کرده است و با وقوع بحران بزرگ، مکتب کینز سر برآورد. با وقوع نوسانات اقتصادی در دهه 70 پولگرایی و دیگر مکاتب مطرح شدند. در دهه 1990 همزمان با رشد مستمر اقتصادی در کشورهای توسعهیافته و کشورهایی که به این جمع پیوسته بودند، به رشد اقتصادی توجه شد. در نهايت اقتصاد سیاسی تبلور واقعگرایی بشر نسبت به عرصه سیاست و سیاستگذاری بود درحالیکه در عرصه روابط بینالملل و دیگر حوزهها این واقعگرایی قدری زودتر ظاهر شده بود (ترجمه کتاب اقتصاد کلان مدرن، اسنودان).
فارغ از تاریخی که بر اقتصاد کلان گذشته، معمولا بهطور کلاسیکی اقتصاد کلان را توضیح و الگوی همزمان نتایج برآوردهایی میدانند که از تعامل عوامل اقتصادی متعدد و ناهمگن، روابط پیچیده میان این متغیرها و بازارها ناشی میشود. کابالرو در مقاله جدید خود اقتصاد کلان به مفهوم امروزی را به دو بخش «هسته-پیرامون» تقسیم میکند و باور دارد: «نه هسته نه پیرامون، علم اقتصاد قادر به دستیابی هدف بلندپروازانه خود نیست. پیرامون بر مسائل زیرشاخه و مکانیسمها تمرکز میکند، اما فعل و انفعالات تعادل عمومی از راه دور پیچیده و کماهمیت جلوه میکنند. «هسته» بر نسخهای از فعل و انفعالات تعادل عمومی تمرکز میکند و زیرشاخهها کماهمیت جلوه میکنند. بااینحال، «پیرامون» اقتصاد کلان نهتنها به دلیل این موارد بلکه حتی ممکن است بیشتر توسط یک تصمیم روششناختی که باعث میشود اهدافش محدودتر از هسته شود، تعریف شده باشد. رویکرد هسته در اقتصاد کلان با یک مدل رشد نئوکلاسیک آغاز و ارائه میشود».
رفتار متخصصان علم اقتصاد کلان در ایران
در باب موضوع اخیر اقتصاد ایران یعنی وضعیت رکودی، این دوپارهشدن علم اقتصاد یا تعبیر پوسته-هسته صادق است. طیفی را که شاید به تعبیر کابالرو هستهای تلقی شوند مسعود نیلی نمایندگی میکند و طیف مقابل را شاید عباس شاکری. یکی در دانشگاه شریف و دیگری در دانشگاه علامه. هر دو طیف ازقضا تعریف واحدی از رکود دارند اما مسعود نیلی معتقد است اکنون اقتصاد ایران در رکود نیست و عباس شاکری برعکس تأکید دارد اقتصاد ایران همچنان در رکود است. مواجهه با یک پدیده کاملا اقتصادی تا به اين حد متضاد؟ اگرچه بنا بر تعریف کلاسیکی از رکود یعنی تجربه دو فصل پیاپی رشد منفی در اقتصاد، وضعیتمان رکودی نیست اما آیا واقعیت اقتصاد ایران چنین است؟ اینکه بنگاههای اقتصادی در کشور نه میتوانند بفروشند، نه میتوانند رقابت کنند و نه حتی موفق به بازپرداخت بدهی خود به بانکها نمیشوند، چیست؟ سرمایهگذاریهای مستهلکشده دولتی که یک دههای هست تجدید نشدهاند یا میزان بدهی سنگین دولت به شرکتها و بانک مرکزی چه؟
باید توجه داشت که مشکلات اقتصاد ایران بهتدریج در حال تبدیلشدن به بحران هستند و موضوع از برخورد گفتمانی طیفها گذشته است. ترجیح میدهم کابالرو با اقتصاددانان ایرانی سخن بگوید: «علت ریشهای وضعیت بد امور درزمینه اقتصاد کلان، قرارگرفتن در یک تنش اساسی در اقتصاد کلان علمی بین پیچیدگیهای بزرگ در مطالعات دقیق میکروتئوری است که امیدوارم این تنش جدیدی نباشد. مکتب نهادی قدیمی به این نتیجه رسیده که این کار غیرممکن است و ازاینرو ارزش رسمی در دورههای ریاضی ندارد. هسته مدرن اقتصاد کلان، آونگ افراطی و متخصص رسم ریاضی کمی دقیق هستند اما تا حد زیادی با جهان بیارتباط افتادهاند. روشها در هر یک از دو سر معما حل نشده است، من آرزو میکنم در یک جایی بین این قطبهای متضاد راهحلی پیدا شود».
یافتن راهحل میانی که دو طیف بر آن توافق داشته باشند و فراهمآوردن فضای گفتوگو اصلیترین هدف این ویژهنامه است. برای رکود فعلی در اقتصاد ایران چه باید کرد؟ اساسا تعریف فعلی وضعیتی که در آن قرار گرفتیم چیست؟ رکود یا رونق اندک؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.