معرفی کتاب صنعت گاز در ایران
چندی پیش در حین یك تحقیق در قفسههای طلایی اما پرخاك كتابخانه، به كتابی قدیمی برخوردم با عنوان صنعت گاز در ایران.
انتشارات آلفا در سال 1359 برای نخستینبار كتاب را چاپ كرده است. آنطوركه نویسنده در مقدمه میگوید، بدنه اصلی كتاب در سال 1357 تمام شده بود و گویی تاریخ چاپ را میتوانیم دو سال به عقب برانیم! فكر اینكه در حوالی سالهای 1357 در شلوغیهای انقلاب اسلامی، یك نویسنده چنین همتی گمارده و به مستندكردن وضعیت پدیدهای به نام صنعت گاز، در كشورش پرداخته است، انگیزه مطالعه آن را افزایش میدهد.
جواد نوشین همان نویسنده است! ازآنجاییكه كتاب فاقد اطلاعات چاپی است، جز یك نام، دیگر اطلاع دقیقی از نویسنده در دسترس نیست؛ باوجوداین برحسب یك اتفاق خوشیمن، یك جواد نوشین شناسایی شد كه احتمال میدهم، تأكید میكنم فقط احتمال میدهم، همان نویسنده خوشقلم باشد. نوشین از كارمندان مجهز به تفكر انتقادی شركت نفت بود و توان و علاقهای نیز در حوزه ادبیات داشت.
بیان نقاط ضعف و قوت صنعت گاز، از ویژگیهایی است كه كتاب را از زمره چاپلوسی و تملق یا مخرب و... دور نگاه میدارد.
اما مهمترین نكتهای كه توجه من را به خود جلب كرد این بود كه این كتاب نه در كتابخانه ملی ایران موجود است، نه در كتابخانه مجلس شورای اسلامی، نه در كتابخانه شركت ملی نفت و نه حتی در كتابخانه شركت ملی گاز! تنها نسخه موجود این كتاب گویا در كتابخانه غنی دانشكده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی موجود است.
ساختار كتاب شامل سه بخش است و هر بخش قسمتهای مربوط به زیرعنوان خود را شامل میشود كه در ادامه به بیان آنان پرداخته شده است.
مقدمه فقط یك خوشامد از سوی نویسنده برای خوانندگان نیست! در همین صفحات كوتاه آغازین مرور اطلاعات به جریان میافتد. نوشین كار خود را با جوانخواندن صنعت گاز ایران آغاز میكند و اولین نقطه موردنظر او، تصویب نهایی اساسنامه شركت ملی گاز در دیماه 1344 است. در ادامه به اهمیت نقش گاز در جهان آن روز میپردازد و وضعیت این صنعت در ایران را بهطوركلی مرور میكند. مقدمه در اسفند 1357 قلم خورده است.
بخش اول، پیدایش گاز در جهان نام گرفته است. آنطوركه از نام کتاب پیداست، این بخش بهمرور تاریخ گاز میپردازد. جذابیت این بخش در انتخاب جملات زیبا و نظم پیوسته تاریخ از زمان انسانهای نخستین است. از كشف آتش شروع شده، به آیات تورات درباره وجود مشتقات نفتی اشاره میکند و به گفته باستانشناسان استناد میشود:
«باستانشناسان ثابت كردهاند از چهار هزار سال پیش از میلاد مسیح، ملات قیر در ساختمانهای كشور عراق كنونی به كار میرفته است. همچنین مصریان قدیم از آسفالت و قیر ایران و فلسطین برای مومیاییكردن اجساد استفاده میكردند».
«هرودت تاریخنویس یونان كهن میگوید سنگفرش باغهای معلق بختالنصر در بابل با قیر معدنی زهكشی شده بود؛ و نیز آشكار شده است كه در زمان سومریان (پنج الی شش هزار سال پیش از میلاد) در شوش از قیر به جای ملات استفاده میشده است. جالبترین بحث كهن را دراینباره از قول یك تاریخنویس رومی كه در قرن اول بعد از میلاد زندگی میكرده است، بازگو میكنم. او نوشته است در جزیره سیسیل نفت را برای روشنایی مورد استفاده قرار میدادند و این شاید نخستین بهرهگیری نفت در تاریخ زندگی انسان برای روشنایی باشد».
«به احتمال قوی پیش از چینیها ایرانیان قدیم به وجود گاز و نفت آگاهی داشتند و از آن استفاده مینمودند. ایرانیان باستان كه آتش را جزء پدیدههای مقدس میدانستند و برای بقای آن تلاش فراوان میكردند، گاز و نفت را كه در بعضی نقاط ایران از زمین خارج میشد برمیافروختند. چون چنین شعلههایی پیوسته از منبع انرژی زیرزمینی تغذیه میشدند و پایدار بودند، به آنها آتش جاویدان میگفتند».
«طی سالهای 1918 تا 1938 میلادی كارشناسان توانستند در تهیه گاز، راههای مناسبتری بیابند تا از مقدار كمتری زغالسنگ، گاز بیشتر بهدست آورند».
«از نوشتههای تاریخنویسان بسیار كهن چنین برمیآید كه ایرانیان در استفاده از گاز و دیگر مشتقات نفتی بر دیگر اقوام جهان پیشی داشتهاند، به عنوان مثال باید گفت كه آتشكده آذرگشسب را روی زمینی ساخته بودند كه در آنجا نفت و گاز وجود داشته است».
«برای شناسایی صنعت گاز ایران در آغاز باید سخن از فلات قاره به میان آید كه به سهم خود نقش مؤثری در تولید نفت و گاز خاورمیانه و آسیای میانه را برعهده دارد».
«تقویم صنعت نفت ایران در گذشته حكایت دارد كه در سال 1295 خورشیدی برابر با 1916 میلادی قراردادی درباره استخراج نفت و گاز طبیعی در حوزه گیلان و مازندران و استرآباد (گرگان) برای مدت 70 سال بین وزیر امور خارجه وقت ایران از یك طرف و مسیو مددیویج خوشتاریار تبعه روسیه تزاری از طرف دیگر بسته شد، ولی چون این قرارداد به تصویب مجلس شورای ملی وقت نرسید، اجرا نگردید. این شاید نخستین قرارداد بهرهبرداری از گاز طبیعی باشد كه در تاریخ صنعت گاز ایران به صورت اقتصادی صورت گرفت».
«در سال 1305 خورشیدی برابر با 1926 میلادی نخستین چاه پازنان واقع در جنوبشرقی آغاجاری حفر گردید و به جای نفت به گاز طبیعی برخورد نمود».
و تا پایان این بخش، اطلاعاتی درباره دوران اولیه و به نوعی تولد صنعت گاز در ایران ارائه میشود.
دومین بخش عنوان «گاز چیست؟» را به خود گرفته است.
نویسنده ابتدا به معرفی گاز در علم شیمی میپردازد و دو دستهبندی شامل گاز طبیعی «الانجی« و گاز مایع «الپیجی» را بیان میكند.
قسمت بعدی این بخش به مقایسه گاز با دیگر منابع انرژی میپردازد. تركیب شیمیایی، میزان آلودگی تولیدی، نحوه دسترسی و هزینه استحصال، ازجمله اصلیترین شاخصهای این مقایسه هستند.
در ادامه انواع گاز را مختصرا از جنبههای مختلف بیان میكند؛ اما آنچه پررنگتر است، دو نوع گاز قابل استفاده است. ابتدا به طور مفصل گاز طبیعی یا «الانجی« را بررسی میكند.
«گاز طبیعی ممكن است مستقیما و یا آنكه همراه با نفت خام از منابع زیرزمینی استخراج گردد».
«گاز طبیعی تصفیهشده را تحت فشار معین و به صورت گاز از طریق خطوط لوله به مراكز مصرف انتقال میدهند و آنگاه با ایجاد شبكههای توزیع در اختیار مصرفكنندگان صنعتی، تجارتی و خانگی میگذارند».
«گاز طبیعی یك سوخت ارزان و مناسب جهت مصارف خانگی و تجارتی است، خصوصا در محیط خانه، هوای گرم و مطبوعی با بخاریهای گازسوز پدید میآید».
«از گاز طبیعی به عنوان ماده اولیه در صنایع پتروشیمی نیز استفاده میشود؛ بنابراین هم در صنعت و هم در تجارت، گاز طبیعی مناسبترین و اصولیترین منبع تولید انرژی موردنیاز عمومی است».
آخرین محور قسمت معرفی گاز طبیعی به بیان برخی از مزایای این گاز میپردازد.
ارزانی بهای گاز طبیعی نسبت به فراوردههای نفتی و نیروی برق، نبودِ خاكستر و مواد زائد در احتراق كامل گاز، جلوگیری از هدررفت آن به دلیل انتقال آن از خط لوله، استفاده از ورزش فرحبخش شنا در زمستان و... ازجمله این موارد هستند.
در قسمت بعدی با عنوان گاز طبیعی در ایران به بررسی تخصصیتر این موضوع در ایران میپردازد.
«در جنوبغربی ایران بیشترین منابع گاز و نفت ایران وجود دارد. حدسیاتی وجود دارد كه در فلات قاره خلیجفارس منابع عظیم گاز به دست خواهد آمد، بهخصوص پیشبینی میشود منابعی كه در خلیجفارس هستند از نظر گاز طبیعی بسیار سرشارند».
«در نزدیكی تهران منبع كوچك گازی كشف شده است كه برای شهر تهران در مراحلی كه مصرف به حداكثر میرسد به صورت ذخیره نگهداری میشود (سراجه قم)»
«در نواحی غربی ایران در نفت شاه و تنگه بیجار منابع گاز و نفت وجود دارد، از منابع نفت شاه برای پالایشگاه كرمانشاه استفاده میشود و از منابع گاز تنگه بیجار در آینده استفاده خواهد شد».
«در منطقه شمالشرقی، در ناحیهای به نام سرخس، نزدیك مرز ایران و شوروی، منابع نسبتا بزرگ گاز كشف شده است».
همچنین مصرف داخلی و صادرات این گاز بررسی میشود. بررسی موشكافانه ابعاد ذخایر گاز طبیعی ایران، معرفی واحدهای مصرفكننده گاز و بیان طرحهای مطرح برای گازرسانی، از ویژگیهایی است كه این صفحات را برای خوانندگان جذاب میكند.
«هماكنون بزرگترین منبع گاز جهان با ظرفیتی معادل 70 تا 80 تریلیون فوت مكعب در كنگان ایران، كه یكی از نقاط پربار گاز فلات قاره خلیجفارس است، به دست آمده است».
قسمت بعدی این بخش به معرفی بحث نهچندان پیشرفته آن روز، كه امروز بیشتر مورد توجه قرار گرفته است، میپردازد. گاز مایع «الپیجی» كه «شاخه دیگر فعالیت شركت ملی گاز ایران تهیه و توزیع كلی و فروش» آن عنوان میشود، همان پدیده مذكور است.
«گاز مایع یا گاز نفت مایع كه آن را به اختصار «الپیجی» میخوانند در حقیقت عصاره گازی است كه به وسیله تلمبه از چاههای نفتی استخراج میشود».
با توجه به اینكه گاز بهترین، تمیزترین، باصرفهترین، ارزانترین و مدرنترین سوخت در جهان امروزی است، نقش حیاتی آن بیشتر و پراهمیتتر از هر وقت دیگر آشكار میگردد».
در ادامه ویژگیهای شیمیایی، خواص و مهمتر از آن موارد مصرف این گاز معرفی میشود.
«گاز مایع كه از سال 1334 برای اولینبار به مقدار 80 تن برای مصارف خانگی در كشور توسط بخش خصوصی توزیع گردید، مرتبا ظرف هشت سال اخیر سیر صعودی پیموده و افزایش یافته است. طبق آمار منتشره از جانب شركت ملی نفت ایران، مقدار مصرف گاز مایع در سال 1973 به میزان 221 هزار تن در سطح كشور بوده است. درصد رشد مصرف گاز مایع در سال 1973 نسبت به سال 1972 سه برابر یعنی 300 درصد بوده است».
«روزنامه كیهان مورخ ششم خردادماه 1353: اولین اتوبوس گاز در تهران به كار افتاد. میزان آلودگی هوا در این اتوبوسها 40 درصد كمتر از اتوبوسهای معمولی است».
سرانجام، تشكیل شركت ملی گاز ایران برای عنوان سومین و آخرین بخش كتاب برگزیده شده است.
«از زمانی كه نخستین چاه نفت ایران در سال 1908 میلادی در مسجدسلیمان به نفت رسید و گازهای حاصله از استخراج نفت سوزانده میشد، همواره سوختن و هدررفتن مقادیر عظیمی از گاز در نواحی نفتخیز، اذهان مردم ایران را هرچهبیشتر در نگرانیهای عظیم ناشی از تلفشدن ذخایر ملی ایران فرومیبرد و این نگرانیها، گاهوبیگاه سبب بروز اعتراضاتی میگردید كه سرانجام مسئولان وقت صنعت نفت را بر آن داشت تا به منظور استفاده از این منابع عظیم ملی چارهای بیندیشند».
«شركت ملی گاز ایران از 23 اسفندماه 1345 كار خود را رسما آغاز كرد».
قسمت بعدی این بخش را كارهای شركت ملی گاز ایران به خود اختصاص داده است.
1. جستوجو و تلاش پیگیر برای یافتن و ارزیابی منابع گاز ایران، جمعآوری و پالایش گازهای همراه نفت برای استفادههای داخل و خارج از كشور.
2. ایجاد پالایشگاه گاز بیدبلند.
3. اجرای طرح خط لوله سراسری گاز ایران و بهرهگیری از آن.
4. ایجاد و توسعه شبكه گازرسانی كشور و بازاریابی و فروش گاز در سطح بینالمللی.
5. نظارت بر مقررات ایمنی و سلامت مصرفكنندگان گاز.
بعدازآن پالایشگاه گاز بیدبلند به طور مفصل مورد بحث قرار میگیرد. محل جغرافیایی و توان تولیدی این پالایشگاه از مباحث اصلی است.
مبحث بعدی خط لوله سراسری گاز ایران است.
«اهمیت خط لوله سراسری گاز ایران كه جدیدا شاهرگ اقتصادی و انرژی لقب گرفته است كمتر از پالایشگاه بیدبلند نیست».
ضمن این بحث، خط لوله گازرسانی سرخس- مشهد و سرخس - نكا نیز مورد عنایت نویسنده قرار میگیرند.
قسمت بعدی با عنوان بازاریابی و فروش گاز، سه محور اصلی دارد: گازرسانی به شهرها و روستاها، سرخط آغاز بحث است.
«نخستین منطقه توزیع گاز طبیعی شیراز است كه عملیات لولهگذاری خط لوله شیراز، گچساران در سال 1346 آغاز شد و در سال 1349 شبكه جدید آن مورد بهرهبرداری قرار گرفت».
«استقبال فراوان مردم از مصرف گاز به جای سوختهای دیگر سبب شده است در مدت كوتاهی، مصرف گاز طبیعی در داخل كشور به چند برابر افزایش یابد».
«نخستین روستایی كه در ایران از گاز طبیعی استفاده میکند روستای گویوم است كه در فاصله 32 كیلومتری شمال شیراز و در مسیر خط لوله گاز گچساران - شیراز قرار دارد».
آخرین بحث كتاب، ایمنی مصرف گاز است. نكات مطرحشده در این فصل، نكات اولیه مانند نحوه نگهداری سیلندر، نحوه درست روشنكردن گاز تا توصیههایی برای اقدامات لازم را در زمان نشت گاز، كه باید انجام داد، شامل میشود.
چندی پیش در حین یك تحقیق در قفسههای طلایی اما پرخاك كتابخانه، به كتابی قدیمی برخوردم با عنوان صنعت گاز در ایران.
انتشارات آلفا در سال 1359 برای نخستینبار كتاب را چاپ كرده است. آنطوركه نویسنده در مقدمه میگوید، بدنه اصلی كتاب در سال 1357 تمام شده بود و گویی تاریخ چاپ را میتوانیم دو سال به عقب برانیم! فكر اینكه در حوالی سالهای 1357 در شلوغیهای انقلاب اسلامی، یك نویسنده چنین همتی گمارده و به مستندكردن وضعیت پدیدهای به نام صنعت گاز، در كشورش پرداخته است، انگیزه مطالعه آن را افزایش میدهد.
جواد نوشین همان نویسنده است! ازآنجاییكه كتاب فاقد اطلاعات چاپی است، جز یك نام، دیگر اطلاع دقیقی از نویسنده در دسترس نیست؛ باوجوداین برحسب یك اتفاق خوشیمن، یك جواد نوشین شناسایی شد كه احتمال میدهم، تأكید میكنم فقط احتمال میدهم، همان نویسنده خوشقلم باشد. نوشین از كارمندان مجهز به تفكر انتقادی شركت نفت بود و توان و علاقهای نیز در حوزه ادبیات داشت.
بیان نقاط ضعف و قوت صنعت گاز، از ویژگیهایی است كه كتاب را از زمره چاپلوسی و تملق یا مخرب و... دور نگاه میدارد.
اما مهمترین نكتهای كه توجه من را به خود جلب كرد این بود كه این كتاب نه در كتابخانه ملی ایران موجود است، نه در كتابخانه مجلس شورای اسلامی، نه در كتابخانه شركت ملی نفت و نه حتی در كتابخانه شركت ملی گاز! تنها نسخه موجود این كتاب گویا در كتابخانه غنی دانشكده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی موجود است.
ساختار كتاب شامل سه بخش است و هر بخش قسمتهای مربوط به زیرعنوان خود را شامل میشود كه در ادامه به بیان آنان پرداخته شده است.
مقدمه فقط یك خوشامد از سوی نویسنده برای خوانندگان نیست! در همین صفحات كوتاه آغازین مرور اطلاعات به جریان میافتد. نوشین كار خود را با جوانخواندن صنعت گاز ایران آغاز میكند و اولین نقطه موردنظر او، تصویب نهایی اساسنامه شركت ملی گاز در دیماه 1344 است. در ادامه به اهمیت نقش گاز در جهان آن روز میپردازد و وضعیت این صنعت در ایران را بهطوركلی مرور میكند. مقدمه در اسفند 1357 قلم خورده است.
بخش اول، پیدایش گاز در جهان نام گرفته است. آنطوركه از نام کتاب پیداست، این بخش بهمرور تاریخ گاز میپردازد. جذابیت این بخش در انتخاب جملات زیبا و نظم پیوسته تاریخ از زمان انسانهای نخستین است. از كشف آتش شروع شده، به آیات تورات درباره وجود مشتقات نفتی اشاره میکند و به گفته باستانشناسان استناد میشود:
«باستانشناسان ثابت كردهاند از چهار هزار سال پیش از میلاد مسیح، ملات قیر در ساختمانهای كشور عراق كنونی به كار میرفته است. همچنین مصریان قدیم از آسفالت و قیر ایران و فلسطین برای مومیاییكردن اجساد استفاده میكردند».
«هرودت تاریخنویس یونان كهن میگوید سنگفرش باغهای معلق بختالنصر در بابل با قیر معدنی زهكشی شده بود؛ و نیز آشكار شده است كه در زمان سومریان (پنج الی شش هزار سال پیش از میلاد) در شوش از قیر به جای ملات استفاده میشده است. جالبترین بحث كهن را دراینباره از قول یك تاریخنویس رومی كه در قرن اول بعد از میلاد زندگی میكرده است، بازگو میكنم. او نوشته است در جزیره سیسیل نفت را برای روشنایی مورد استفاده قرار میدادند و این شاید نخستین بهرهگیری نفت در تاریخ زندگی انسان برای روشنایی باشد».
«به احتمال قوی پیش از چینیها ایرانیان قدیم به وجود گاز و نفت آگاهی داشتند و از آن استفاده مینمودند. ایرانیان باستان كه آتش را جزء پدیدههای مقدس میدانستند و برای بقای آن تلاش فراوان میكردند، گاز و نفت را كه در بعضی نقاط ایران از زمین خارج میشد برمیافروختند. چون چنین شعلههایی پیوسته از منبع انرژی زیرزمینی تغذیه میشدند و پایدار بودند، به آنها آتش جاویدان میگفتند».
«طی سالهای 1918 تا 1938 میلادی كارشناسان توانستند در تهیه گاز، راههای مناسبتری بیابند تا از مقدار كمتری زغالسنگ، گاز بیشتر بهدست آورند».
«از نوشتههای تاریخنویسان بسیار كهن چنین برمیآید كه ایرانیان در استفاده از گاز و دیگر مشتقات نفتی بر دیگر اقوام جهان پیشی داشتهاند، به عنوان مثال باید گفت كه آتشكده آذرگشسب را روی زمینی ساخته بودند كه در آنجا نفت و گاز وجود داشته است».
«برای شناسایی صنعت گاز ایران در آغاز باید سخن از فلات قاره به میان آید كه به سهم خود نقش مؤثری در تولید نفت و گاز خاورمیانه و آسیای میانه را برعهده دارد».
«تقویم صنعت نفت ایران در گذشته حكایت دارد كه در سال 1295 خورشیدی برابر با 1916 میلادی قراردادی درباره استخراج نفت و گاز طبیعی در حوزه گیلان و مازندران و استرآباد (گرگان) برای مدت 70 سال بین وزیر امور خارجه وقت ایران از یك طرف و مسیو مددیویج خوشتاریار تبعه روسیه تزاری از طرف دیگر بسته شد، ولی چون این قرارداد به تصویب مجلس شورای ملی وقت نرسید، اجرا نگردید. این شاید نخستین قرارداد بهرهبرداری از گاز طبیعی باشد كه در تاریخ صنعت گاز ایران به صورت اقتصادی صورت گرفت».
«در سال 1305 خورشیدی برابر با 1926 میلادی نخستین چاه پازنان واقع در جنوبشرقی آغاجاری حفر گردید و به جای نفت به گاز طبیعی برخورد نمود».
و تا پایان این بخش، اطلاعاتی درباره دوران اولیه و به نوعی تولد صنعت گاز در ایران ارائه میشود.
دومین بخش عنوان «گاز چیست؟» را به خود گرفته است.
نویسنده ابتدا به معرفی گاز در علم شیمی میپردازد و دو دستهبندی شامل گاز طبیعی «الانجی« و گاز مایع «الپیجی» را بیان میكند.
قسمت بعدی این بخش به مقایسه گاز با دیگر منابع انرژی میپردازد. تركیب شیمیایی، میزان آلودگی تولیدی، نحوه دسترسی و هزینه استحصال، ازجمله اصلیترین شاخصهای این مقایسه هستند.
در ادامه انواع گاز را مختصرا از جنبههای مختلف بیان میكند؛ اما آنچه پررنگتر است، دو نوع گاز قابل استفاده است. ابتدا به طور مفصل گاز طبیعی یا «الانجی« را بررسی میكند.
«گاز طبیعی ممكن است مستقیما و یا آنكه همراه با نفت خام از منابع زیرزمینی استخراج گردد».
«گاز طبیعی تصفیهشده را تحت فشار معین و به صورت گاز از طریق خطوط لوله به مراكز مصرف انتقال میدهند و آنگاه با ایجاد شبكههای توزیع در اختیار مصرفكنندگان صنعتی، تجارتی و خانگی میگذارند».
«گاز طبیعی یك سوخت ارزان و مناسب جهت مصارف خانگی و تجارتی است، خصوصا در محیط خانه، هوای گرم و مطبوعی با بخاریهای گازسوز پدید میآید».
«از گاز طبیعی به عنوان ماده اولیه در صنایع پتروشیمی نیز استفاده میشود؛ بنابراین هم در صنعت و هم در تجارت، گاز طبیعی مناسبترین و اصولیترین منبع تولید انرژی موردنیاز عمومی است».
آخرین محور قسمت معرفی گاز طبیعی به بیان برخی از مزایای این گاز میپردازد.
ارزانی بهای گاز طبیعی نسبت به فراوردههای نفتی و نیروی برق، نبودِ خاكستر و مواد زائد در احتراق كامل گاز، جلوگیری از هدررفت آن به دلیل انتقال آن از خط لوله، استفاده از ورزش فرحبخش شنا در زمستان و... ازجمله این موارد هستند.
در قسمت بعدی با عنوان گاز طبیعی در ایران به بررسی تخصصیتر این موضوع در ایران میپردازد.
«در جنوبغربی ایران بیشترین منابع گاز و نفت ایران وجود دارد. حدسیاتی وجود دارد كه در فلات قاره خلیجفارس منابع عظیم گاز به دست خواهد آمد، بهخصوص پیشبینی میشود منابعی كه در خلیجفارس هستند از نظر گاز طبیعی بسیار سرشارند».
«در نزدیكی تهران منبع كوچك گازی كشف شده است كه برای شهر تهران در مراحلی كه مصرف به حداكثر میرسد به صورت ذخیره نگهداری میشود (سراجه قم)»
«در نواحی غربی ایران در نفت شاه و تنگه بیجار منابع گاز و نفت وجود دارد، از منابع نفت شاه برای پالایشگاه كرمانشاه استفاده میشود و از منابع گاز تنگه بیجار در آینده استفاده خواهد شد».
«در منطقه شمالشرقی، در ناحیهای به نام سرخس، نزدیك مرز ایران و شوروی، منابع نسبتا بزرگ گاز كشف شده است».
همچنین مصرف داخلی و صادرات این گاز بررسی میشود. بررسی موشكافانه ابعاد ذخایر گاز طبیعی ایران، معرفی واحدهای مصرفكننده گاز و بیان طرحهای مطرح برای گازرسانی، از ویژگیهایی است كه این صفحات را برای خوانندگان جذاب میكند.
«هماكنون بزرگترین منبع گاز جهان با ظرفیتی معادل 70 تا 80 تریلیون فوت مكعب در كنگان ایران، كه یكی از نقاط پربار گاز فلات قاره خلیجفارس است، به دست آمده است».
قسمت بعدی این بخش به معرفی بحث نهچندان پیشرفته آن روز، كه امروز بیشتر مورد توجه قرار گرفته است، میپردازد. گاز مایع «الپیجی» كه «شاخه دیگر فعالیت شركت ملی گاز ایران تهیه و توزیع كلی و فروش» آن عنوان میشود، همان پدیده مذكور است.
«گاز مایع یا گاز نفت مایع كه آن را به اختصار «الپیجی» میخوانند در حقیقت عصاره گازی است كه به وسیله تلمبه از چاههای نفتی استخراج میشود».
با توجه به اینكه گاز بهترین، تمیزترین، باصرفهترین، ارزانترین و مدرنترین سوخت در جهان امروزی است، نقش حیاتی آن بیشتر و پراهمیتتر از هر وقت دیگر آشكار میگردد».
در ادامه ویژگیهای شیمیایی، خواص و مهمتر از آن موارد مصرف این گاز معرفی میشود.
«گاز مایع كه از سال 1334 برای اولینبار به مقدار 80 تن برای مصارف خانگی در كشور توسط بخش خصوصی توزیع گردید، مرتبا ظرف هشت سال اخیر سیر صعودی پیموده و افزایش یافته است. طبق آمار منتشره از جانب شركت ملی نفت ایران، مقدار مصرف گاز مایع در سال 1973 به میزان 221 هزار تن در سطح كشور بوده است. درصد رشد مصرف گاز مایع در سال 1973 نسبت به سال 1972 سه برابر یعنی 300 درصد بوده است».
«روزنامه كیهان مورخ ششم خردادماه 1353: اولین اتوبوس گاز در تهران به كار افتاد. میزان آلودگی هوا در این اتوبوسها 40 درصد كمتر از اتوبوسهای معمولی است».
سرانجام، تشكیل شركت ملی گاز ایران برای عنوان سومین و آخرین بخش كتاب برگزیده شده است.
«از زمانی كه نخستین چاه نفت ایران در سال 1908 میلادی در مسجدسلیمان به نفت رسید و گازهای حاصله از استخراج نفت سوزانده میشد، همواره سوختن و هدررفتن مقادیر عظیمی از گاز در نواحی نفتخیز، اذهان مردم ایران را هرچهبیشتر در نگرانیهای عظیم ناشی از تلفشدن ذخایر ملی ایران فرومیبرد و این نگرانیها، گاهوبیگاه سبب بروز اعتراضاتی میگردید كه سرانجام مسئولان وقت صنعت نفت را بر آن داشت تا به منظور استفاده از این منابع عظیم ملی چارهای بیندیشند».
«شركت ملی گاز ایران از 23 اسفندماه 1345 كار خود را رسما آغاز كرد».
قسمت بعدی این بخش را كارهای شركت ملی گاز ایران به خود اختصاص داده است.
1. جستوجو و تلاش پیگیر برای یافتن و ارزیابی منابع گاز ایران، جمعآوری و پالایش گازهای همراه نفت برای استفادههای داخل و خارج از كشور.
2. ایجاد پالایشگاه گاز بیدبلند.
3. اجرای طرح خط لوله سراسری گاز ایران و بهرهگیری از آن.
4. ایجاد و توسعه شبكه گازرسانی كشور و بازاریابی و فروش گاز در سطح بینالمللی.
5. نظارت بر مقررات ایمنی و سلامت مصرفكنندگان گاز.
بعدازآن پالایشگاه گاز بیدبلند به طور مفصل مورد بحث قرار میگیرد. محل جغرافیایی و توان تولیدی این پالایشگاه از مباحث اصلی است.
مبحث بعدی خط لوله سراسری گاز ایران است.
«اهمیت خط لوله سراسری گاز ایران كه جدیدا شاهرگ اقتصادی و انرژی لقب گرفته است كمتر از پالایشگاه بیدبلند نیست».
ضمن این بحث، خط لوله گازرسانی سرخس- مشهد و سرخس - نكا نیز مورد عنایت نویسنده قرار میگیرند.
قسمت بعدی با عنوان بازاریابی و فروش گاز، سه محور اصلی دارد: گازرسانی به شهرها و روستاها، سرخط آغاز بحث است.
«نخستین منطقه توزیع گاز طبیعی شیراز است كه عملیات لولهگذاری خط لوله شیراز، گچساران در سال 1346 آغاز شد و در سال 1349 شبكه جدید آن مورد بهرهبرداری قرار گرفت».
«استقبال فراوان مردم از مصرف گاز به جای سوختهای دیگر سبب شده است در مدت كوتاهی، مصرف گاز طبیعی در داخل كشور به چند برابر افزایش یابد».
«نخستین روستایی كه در ایران از گاز طبیعی استفاده میکند روستای گویوم است كه در فاصله 32 كیلومتری شمال شیراز و در مسیر خط لوله گاز گچساران - شیراز قرار دارد».
آخرین بحث كتاب، ایمنی مصرف گاز است. نكات مطرحشده در این فصل، نكات اولیه مانند نحوه نگهداری سیلندر، نحوه درست روشنكردن گاز تا توصیههایی برای اقدامات لازم را در زمان نشت گاز، كه باید انجام داد، شامل میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.