پيشبيني براي اسكان 500 هزار نفر در پارس جنوبي
محمود اولاد-کارشناس اقتصاد شهری بهاره مستوفيان-کارشناس برنامهریزی منطقهای
اسکان جمعیت در مناطق صنعتی ایران و الگوی انتخابی برای شکلگیری نظام جمعیتی با توجه به برجستهبودن فعالیتهای صنعتی بهویژه در حوزه نفت و گاز در جنوب کشور، بهعنوان مسئله کلیدی اینگونه مناطق مطرح است. بررسی پیشینه اسکان جمعیت در مناطق صنعتی ایران نشان میدهد حدود صد سال قبل، شرکت نفت ایران و انگلیس، شهرهایی مانند آبادان و مسجدسلیمان را برای اسکان نیروی کار صنعت نفت در خوزستان انتخاب كردند و این مناطق به عنوان الگوی تأسیس شرکت- شهرهای صنعتی بعدی مطرح شدند. در طول قریب به نیم قرن فعالیتِ این شرکت که تا ملیشدن صنعت نفت ادامه داشت، شهرسازی نفتی در ایران متکی بر تجربه شرکتـ شهرهای الگوگرفته از غرب، شهریتی مدرن به وجود آورد که اگرچه بهشدت مبتنی بر سلسلهمراتب طبقاتی- شغلی بود اما تولید و بازتولید نیروی کار صنعتی جدید را امکانپذیر کرد (اطهاری کمال، ۱۳۷۰). از دیگر مناطقی که به تبعیت از این الگو برای استفاده بهینه از منابع و امکانات بالقوه در مناطق مختلف کشور طراحی و احداث شدند میتوان به اندیمشک، پولادشهر، پیرانشهر، بندر شاهپور، آغاجاری، هفتگل، زرندنو، شهرک مس سرچشمه، شهرکهای صنعتی البرز، ساوه، رشت و ...
اشاره كرد. گفتنی است اینگونه شهرها بهدلیل دارابودن موقعیت جغرافیایی و شرایط اقتصادی- اجتماعی خاص، پذیرای نقش ویژهای شده و بیشتر آنها از خوداتکایی برخوردار بودهاند و مشاغل و خدمات کافی برای ساکنان ایجاد کردهاند.
بهطورکلی، سیاست شهری و تأمین مسکن کارکنان نفت در دورههای گوناگون دستخوش تحولات زیادی شده که بازبینی آن، بخش مهمی از تاریخ اجتماعی صنعت نفت در جامعه ایران محسوب میشود. این تحولات سه دوره متمایز را دربر میگیرد: دوره اول شامل دهه 30 و 40 شمسی است که در آن، تداوم ساخت شرکت- شهرهای سلسلهمراتبی صورت گرفته است. دوره دوم ادامه شهرکسازیهای نفتی با سیاست انقلابی و کاهش فاصله طبقاتی در دوره جنگ ایران و عراق بوده و دوره سوم دوره رهاسازی توسعه شهری در روند سرمایهگذاریهای خارجی در منطقه پارس جنوبی در دهه 70 و 80 را دربر دارد (احسانی کاوه، ۱۳۷۸). در دهه 80 و 90 نیز، عمدتا اسکان شاغلان بخش صنعت، بهویژه در جنوب کشور، با رویکرد ایجاد شهرکهای مسکونی اقماری و خوابگاهی بوده و میتوان گفت جداییگزینی اجتماعی و تفکیک مناطق اسکان شاغلان صنعت و خانوادههای آنان در قالب اینگونه مناطق مسکونی (شهرکها، کمپهای اسکان موقت و...)، تبعات فراوان اجتماعی- فرهنگی را بههمراه داشته است.
پیشینه سیاستهای اسکان در منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس
در بررسی پیشینه فعالیتهای شهرسازی و اسکان جمعیت در منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس1 میتوان گفت در دهه اول انقلاب، شهرکهایی مانند توحید و دیگر شهرهای شرکتی در گوشه و کنار کشور ساخته شد، بیآنکه نوگرایی و مدنیت شهرهایی مانند آبادان تکرار شود و کارگران ماهر در مرکز سیاست توسعه شهری وزارت نفت قرار گرفتند و با تعدیل نظام سلسلهمراتبی و تمایزات طبقاتی شهرکها، وزارت نفت یک گام به شهرسازی متعارف و پایدار نزدیک شد؛ اما این مسیر تداوم نیافت و در دوره بعد بهجای اصلاح سیاستهای شرکت- شهر، شهرسازی به قهقرای بیسیاستی در توسعه شهری و منطقهای غلتید. این سقوط با گفتار اجتماعی نقد شرکت- شهرها همراه شد و در دهه 70، احداث این شهرکها بدون تأکید بر بدیل یا جایگزینی برای آن بهشدت مورد نقد قرار گرفت و سرمایهگذاری در ساخت و نگهداری منازل و خدمات سازمانی اتلاف منافعی خوانده شد که در بلندمدت نه خدمتی به نیروی کار است، نه به توسعه شهری و نه به اهداف اقتصادی و اجتماعی وزارت نفت. این نگرش تازه به جای اصلاح سیاست به نحوی کاسبکارانه در خدمت محاسبه سود و زیان صنعت نفت قرار گرفت تا از هزینههای خود بکاهد. بهاینترتیب وظایف
اجتماعی وزارت نفت به دستگاههای دیگر و بازار آزاد حواله شد و انتظار میرفت پروژههای جدید نفت و گاز در کشور با الهام درست از نگرش انتقادی به شرکت- شهرها در زمینه ادغام شهرسازی خود در توسعه شهری محل اقدام کنند و با دید بلندمدت و جامعتری برنامه اسکان و تأمین زیرساختها و خدمات موردنیاز کارکنان خود را سامان دهند؛ اما وزارت نفت، به گواهی آنچه در عسلویه رخ داد، همزمان با جذب سرمایه خارجی و برونسپاری فعالیتهای ساخت و بهرهبرداری که ملازم با پیمانکاریشدن نیروی کار صنعت نفت بود، در عمل، اسکان و توسعه شهری را هم به پیمانکاران واگذار کرد و اجازه داد سازندگان خردهپا، هرجا که سودآور است، ساختوساز کنند و کار عظیم اسکان هزاران کارگر مهاجر به منطقه را برپایه منافع کوتاهمدت خود در بازار مستغلات سامان دهند. این رفع مسئولیت از جانب بزرگترین و ثروتمندترین صنعت کشور، در خطیرترین پروژه ملی، سایه بلند یک فاجعه اجتماعی و زیستمحیطی را بر دستاوردهای فنی و اقتصادی عسلویه انداخت.
پیشبینی اشتغال و جمعیت در منطقه ویژه اقتصادی- انرژی پارس
میدان گازی پارس جنوبی به عنوان بزرگترین میدان گازی کشور در کنار پارس شمالی، واقع در منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس و در استان بوشهر، با جمعیت عظیمی از شاغلان پایه در حوزه نفت و گاز و خانوارهای آنان و به دنبال آن سایر مشاغل جانبی و تبعی مواجه است. این در حالی است که با توجه به برنامههای توسعه اقتصادی و فنی در حوزه نفت و گاز در سالهای اخیر، روند بهرهبرداری از فازهای پالایشگاهها در پارس جنوبی شتاب بالایی به خود گرفته و همواره جمعیت مستقر در مناطق صنعتی جنوب کشور، در حال افزایش است.
محاسبات روی دادههای مرکز آمار ایران در سال 1390، نشان میدهد استان بوشهر و منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس، در مقایسه با کل کشور و سایر مناطق صنعتیِ برجسته موجود، دارای سهم بالاتری از اشتغال در بخش صنعت بوده و در حوزه شاغلان خدمات نیز، در زمره مناطق با سهم پایین است.
حال محاسبات برای یک افق بلندمدت (1404) با استفاده از شاغلان فعال در منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس،2 برای پیشبینی جمعیت نهایی ساکن در این منطقه نشان میدهد (با توجه به جدول شماره 1) که در این افق، تعداد کل شاغلان در بخش صنعت حدود 72 هزار نفر خواهد بود و با پیشفرضِ تحقق همه طرحهای اقتصادی و اسکان دائم شاغلان در این منطقه و شکلگیری شهریت کامل و به تبع آن افزایش سهم خدمات، جمعیت کل شاغلان در افق مشخص شده، حدود 250 هزار نفر بوده و با درنظرگرفتن بعد خانوارِ میانگین 2.5 تا 10 سال آینده، در نهایت میتوان انتظار استقرار جمعیتی حدود 650 هزار نفر را در این منطقه داشت.
گفتنی است برای هر فاز پالایشگاهی بهرهبرداریشده حدود 400 نفر شاغل و مجتمعهای پتروشیمی نیز 500 نفر شاغل3 در نظر گرفته شده است. کارگاههای تبعی نیز برای کل پارس جنوبی و پارس شمالی برای افق بلندمدت برابر با 400 مورد در نظر گرفته شده است که تعداد شاغلان هر واحد کارگاهی بهطور میانگین 100 نفر تخمین زده شده است.
در ادامه، همین روش تخمین را نیز میتوان برای شناسایی میزان جمعیت استقراریافته در میانمدت و کوتاهمدت به کار برد. با سیاستهای پیشِروی دولت5 در زمینه بهرهبرداری و راهاندازی فازهای پالایشگاهی در منطقه، در افق میانمدت میتوان انتظار استقرار جمعیتی حدود 550 هزار نفر (اعم از شاغلان پایه و تبعی به همراه خانواده) و در افق کوتاهمدت نیز جمعیتی معادل با 500 هزار نفر در منطقه اسکان یابند. نمودار شماره (1) نیز نشاندهنده سهم شاغلان در بخشهای مختلف در افقهای سهگانه مورد بررسی است و در ادامه نمودار شماره (2) به بررسی جمعیت استقرار یافته در منطقه در افقهای بلندمدت، میانمدت و کوتاهمدت میپردازد.
جمعبندی
پس از بررسی و تخمین جمعیت آتی در منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس که به دلیل استقرار صنایع بالادستی و پاییندستی نفت و گاز، پذیرای شاغلان و خانوادههای آنان بوده و این اتفاق در بسیاری از مناطق صنعتی ایران نیز قابل پیشبینی و در حال رخدادن است، حال مسئله اصلی مطرح شده، شیوه اسکان، انتظام جمعیتی و ایجاد روابط اجتماعی در اینگونه مناطق نوظهور است. رعایت و یا عدم رعایت اصول مکانیابی (اصل سازگاری، همجواری، مطلوبیت، ایمنی، امنیت و...) در کنار چگونگی الگویِ انتخابی جهت اسکان (شهرکسازی و اسکان اقماری با رویکرد جداییگزینی، ادغام با جامعه محلی و ...) و تأمین خدمات و زیرساختها، از مهمترین عوامل تأثیرگذار در حرکت بهسوی پویایی جوامع و یا در مقابل آن، انزوای نقاط جمعیتی جدید میشود و تمامی این مؤلفهها در کنار یکدیگر موجب توفیق و یا عدم توفیق دولت در استقرار و افزایش ضریب ماندگاری نیروی انسانی در مناطق صنعتی است.
بررسی تجارب موجود در این زمینه، نشان میدهد تبدیل عسلویه از بیابانی برهوت به نماد پیشرفت تکنولوژیک ایران در منطقه خاورمیانه، شاید از منظر توسعه صنعتی قابل توجه باشد، ولی دولت در زمینه ایجاد و تقویت حس تعلق خاطر و ارتباط عاطفی بین کارکنان شرکتهای مختلف و منطقه توفیقی نداشته است؛ بنابراین میتوان گفت ایجاد شهرکهای مسکونی توحید، چاهمبارک جم در جنوب کشور و دهها نقاط جمعیتی اقماری جهت اسکان شاغلان صنعتی در کشور و با محوریت رویکرد مردمگریزانه و بهاصطلاح فنسکشی بین جامعه محلی و جامعه دربرگیرنده اقشار جدید، بستری برای افزایش تنشهای اجتماعی و کاهش امنیت و بهتبع آن، بهحداقلرسیدن قابلیت زیستپذیری این مناطق شده است. این در حالی است که در دوران پیش از انقلاب و در دهه اول انقلاب، بخشی از ثروت نفت ملازم با بهرهبرداری از این منابع به توسعه محلی، تأمین زیرساختهای شهری و تربیت نیروی کار بومی تخصیص مییافت که در برخی موارد نیز نظیر آبادان، به برپائی مدنیتی پویا در جنوب کشور انجامید.
اما امروزه این سؤال مطرح میشود که چگونه میتوان با چنین مشکلاتی مقابله کرد...؟ پاسخ را میتوان در شهر آبادان و یادگیری از رموز موفقیت نیم قرن پیش این منطقه پیشرو در این حوزه، جهت ساماندهی اسکان جمعیت دانست که هماکنون زبانزد مدیران دلسوز و بسیاری از کارکنان منطقه پارس جنوبی است و این یادگیری بدون مرزبندی با تفکری که کل امور کشور، اعم از شهر و صنعت و تجارت و دولت را به همکاری با یکدیگر فرامیخواند امکانپذیر نیست.
منابع:
1. احسانی، کاوه (1378)؛ تجدد و مهندسی اجتماعی در شرکت- شهرهای خوزستان: نگاهی به تجربه آبادان و مسجد سلیمان. گفتوگو شماره ۲۵.
2. اطهاری، کمال (1370)؛ مسجد سلیمان، شرکت -شهری مدنیت یافته. اطلاعات سیاسی اقتصادی، شماره ۴۷- ۴۸.
3. خاتم، اعظم، عسلویه در آیینه آبادان، فصلنامه فرهنگی- اجتماعی گفتوگو، از شرکت ـ شهر تا اردوگاههای کارکنان نفت در ایران، گفتوگو شماره 60
4. www.pseez.ir
5. www.pogc.ir
پینوشت:
1 - برگرفته از خاتم، اعظم، عسلویه در آیینه آبادان، فصلنامه فرهنگی- اجتماعی گفتوگو، از شرکت ـ شهر تا اردوگاههای کارکنان نفت در ایران، گفتوگو شماره 60
2- جهت کسب اطلاعات بیشتر در زمینه تعداد فازهای پالایشگاهی و مجتمعهای پتروشیمی، به سایتهای رسمی منطقه ویژه اقتصادی انرژی و نفت و گاز پارس4 به آدرس www.pseez.ir و www.pogc.ir مراجعه نمایید.
3 - برگرفته از مصاحبههای عمیق با مسئولان فعال در حوزه نفت و گاز، 1392
4 - با توجه به اظهارات وزیر نفت در مجلس، پیشبینی میشود تا سال 1396 تمام 29 فاز پارس جنوبی و یک واحد «الانجی» را راهاندازی شود. بنابراین در افق کوتاهمدت (سه تا پنج سال آینده) با 30 فاز به بهرهبرداری رسیده مواجه بوده و تنها هشت فاز استاندارد پارس3 در حال ساخت خواهند بود.
اسکان جمعیت در مناطق صنعتی ایران و الگوی انتخابی برای شکلگیری نظام جمعیتی با توجه به برجستهبودن فعالیتهای صنعتی بهویژه در حوزه نفت و گاز در جنوب کشور، بهعنوان مسئله کلیدی اینگونه مناطق مطرح است. بررسی پیشینه اسکان جمعیت در مناطق صنعتی ایران نشان میدهد حدود صد سال قبل، شرکت نفت ایران و انگلیس، شهرهایی مانند آبادان و مسجدسلیمان را برای اسکان نیروی کار صنعت نفت در خوزستان انتخاب كردند و این مناطق به عنوان الگوی تأسیس شرکت- شهرهای صنعتی بعدی مطرح شدند. در طول قریب به نیم قرن فعالیتِ این شرکت که تا ملیشدن صنعت نفت ادامه داشت، شهرسازی نفتی در ایران متکی بر تجربه شرکتـ شهرهای الگوگرفته از غرب، شهریتی مدرن به وجود آورد که اگرچه بهشدت مبتنی بر سلسلهمراتب طبقاتی- شغلی بود اما تولید و بازتولید نیروی کار صنعتی جدید را امکانپذیر کرد (اطهاری کمال، ۱۳۷۰). از دیگر مناطقی که به تبعیت از این الگو برای استفاده بهینه از منابع و امکانات بالقوه در مناطق مختلف کشور طراحی و احداث شدند میتوان به اندیمشک، پولادشهر، پیرانشهر، بندر شاهپور، آغاجاری، هفتگل، زرندنو، شهرک مس سرچشمه، شهرکهای صنعتی البرز، ساوه، رشت و ...
اشاره كرد. گفتنی است اینگونه شهرها بهدلیل دارابودن موقعیت جغرافیایی و شرایط اقتصادی- اجتماعی خاص، پذیرای نقش ویژهای شده و بیشتر آنها از خوداتکایی برخوردار بودهاند و مشاغل و خدمات کافی برای ساکنان ایجاد کردهاند.
بهطورکلی، سیاست شهری و تأمین مسکن کارکنان نفت در دورههای گوناگون دستخوش تحولات زیادی شده که بازبینی آن، بخش مهمی از تاریخ اجتماعی صنعت نفت در جامعه ایران محسوب میشود. این تحولات سه دوره متمایز را دربر میگیرد: دوره اول شامل دهه 30 و 40 شمسی است که در آن، تداوم ساخت شرکت- شهرهای سلسلهمراتبی صورت گرفته است. دوره دوم ادامه شهرکسازیهای نفتی با سیاست انقلابی و کاهش فاصله طبقاتی در دوره جنگ ایران و عراق بوده و دوره سوم دوره رهاسازی توسعه شهری در روند سرمایهگذاریهای خارجی در منطقه پارس جنوبی در دهه 70 و 80 را دربر دارد (احسانی کاوه، ۱۳۷۸). در دهه 80 و 90 نیز، عمدتا اسکان شاغلان بخش صنعت، بهویژه در جنوب کشور، با رویکرد ایجاد شهرکهای مسکونی اقماری و خوابگاهی بوده و میتوان گفت جداییگزینی اجتماعی و تفکیک مناطق اسکان شاغلان صنعت و خانوادههای آنان در قالب اینگونه مناطق مسکونی (شهرکها، کمپهای اسکان موقت و...)، تبعات فراوان اجتماعی- فرهنگی را بههمراه داشته است.
پیشینه سیاستهای اسکان در منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس
در بررسی پیشینه فعالیتهای شهرسازی و اسکان جمعیت در منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس1 میتوان گفت در دهه اول انقلاب، شهرکهایی مانند توحید و دیگر شهرهای شرکتی در گوشه و کنار کشور ساخته شد، بیآنکه نوگرایی و مدنیت شهرهایی مانند آبادان تکرار شود و کارگران ماهر در مرکز سیاست توسعه شهری وزارت نفت قرار گرفتند و با تعدیل نظام سلسلهمراتبی و تمایزات طبقاتی شهرکها، وزارت نفت یک گام به شهرسازی متعارف و پایدار نزدیک شد؛ اما این مسیر تداوم نیافت و در دوره بعد بهجای اصلاح سیاستهای شرکت- شهر، شهرسازی به قهقرای بیسیاستی در توسعه شهری و منطقهای غلتید. این سقوط با گفتار اجتماعی نقد شرکت- شهرها همراه شد و در دهه 70، احداث این شهرکها بدون تأکید بر بدیل یا جایگزینی برای آن بهشدت مورد نقد قرار گرفت و سرمایهگذاری در ساخت و نگهداری منازل و خدمات سازمانی اتلاف منافعی خوانده شد که در بلندمدت نه خدمتی به نیروی کار است، نه به توسعه شهری و نه به اهداف اقتصادی و اجتماعی وزارت نفت. این نگرش تازه به جای اصلاح سیاست به نحوی کاسبکارانه در خدمت محاسبه سود و زیان صنعت نفت قرار گرفت تا از هزینههای خود بکاهد. بهاینترتیب وظایف
اجتماعی وزارت نفت به دستگاههای دیگر و بازار آزاد حواله شد و انتظار میرفت پروژههای جدید نفت و گاز در کشور با الهام درست از نگرش انتقادی به شرکت- شهرها در زمینه ادغام شهرسازی خود در توسعه شهری محل اقدام کنند و با دید بلندمدت و جامعتری برنامه اسکان و تأمین زیرساختها و خدمات موردنیاز کارکنان خود را سامان دهند؛ اما وزارت نفت، به گواهی آنچه در عسلویه رخ داد، همزمان با جذب سرمایه خارجی و برونسپاری فعالیتهای ساخت و بهرهبرداری که ملازم با پیمانکاریشدن نیروی کار صنعت نفت بود، در عمل، اسکان و توسعه شهری را هم به پیمانکاران واگذار کرد و اجازه داد سازندگان خردهپا، هرجا که سودآور است، ساختوساز کنند و کار عظیم اسکان هزاران کارگر مهاجر به منطقه را برپایه منافع کوتاهمدت خود در بازار مستغلات سامان دهند. این رفع مسئولیت از جانب بزرگترین و ثروتمندترین صنعت کشور، در خطیرترین پروژه ملی، سایه بلند یک فاجعه اجتماعی و زیستمحیطی را بر دستاوردهای فنی و اقتصادی عسلویه انداخت.
پیشبینی اشتغال و جمعیت در منطقه ویژه اقتصادی- انرژی پارس
میدان گازی پارس جنوبی به عنوان بزرگترین میدان گازی کشور در کنار پارس شمالی، واقع در منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس و در استان بوشهر، با جمعیت عظیمی از شاغلان پایه در حوزه نفت و گاز و خانوارهای آنان و به دنبال آن سایر مشاغل جانبی و تبعی مواجه است. این در حالی است که با توجه به برنامههای توسعه اقتصادی و فنی در حوزه نفت و گاز در سالهای اخیر، روند بهرهبرداری از فازهای پالایشگاهها در پارس جنوبی شتاب بالایی به خود گرفته و همواره جمعیت مستقر در مناطق صنعتی جنوب کشور، در حال افزایش است.
محاسبات روی دادههای مرکز آمار ایران در سال 1390، نشان میدهد استان بوشهر و منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس، در مقایسه با کل کشور و سایر مناطق صنعتیِ برجسته موجود، دارای سهم بالاتری از اشتغال در بخش صنعت بوده و در حوزه شاغلان خدمات نیز، در زمره مناطق با سهم پایین است.
حال محاسبات برای یک افق بلندمدت (1404) با استفاده از شاغلان فعال در منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس،2 برای پیشبینی جمعیت نهایی ساکن در این منطقه نشان میدهد (با توجه به جدول شماره 1) که در این افق، تعداد کل شاغلان در بخش صنعت حدود 72 هزار نفر خواهد بود و با پیشفرضِ تحقق همه طرحهای اقتصادی و اسکان دائم شاغلان در این منطقه و شکلگیری شهریت کامل و به تبع آن افزایش سهم خدمات، جمعیت کل شاغلان در افق مشخص شده، حدود 250 هزار نفر بوده و با درنظرگرفتن بعد خانوارِ میانگین 2.5 تا 10 سال آینده، در نهایت میتوان انتظار استقرار جمعیتی حدود 650 هزار نفر را در این منطقه داشت.
گفتنی است برای هر فاز پالایشگاهی بهرهبرداریشده حدود 400 نفر شاغل و مجتمعهای پتروشیمی نیز 500 نفر شاغل3 در نظر گرفته شده است. کارگاههای تبعی نیز برای کل پارس جنوبی و پارس شمالی برای افق بلندمدت برابر با 400 مورد در نظر گرفته شده است که تعداد شاغلان هر واحد کارگاهی بهطور میانگین 100 نفر تخمین زده شده است.
در ادامه، همین روش تخمین را نیز میتوان برای شناسایی میزان جمعیت استقراریافته در میانمدت و کوتاهمدت به کار برد. با سیاستهای پیشِروی دولت5 در زمینه بهرهبرداری و راهاندازی فازهای پالایشگاهی در منطقه، در افق میانمدت میتوان انتظار استقرار جمعیتی حدود 550 هزار نفر (اعم از شاغلان پایه و تبعی به همراه خانواده) و در افق کوتاهمدت نیز جمعیتی معادل با 500 هزار نفر در منطقه اسکان یابند. نمودار شماره (1) نیز نشاندهنده سهم شاغلان در بخشهای مختلف در افقهای سهگانه مورد بررسی است و در ادامه نمودار شماره (2) به بررسی جمعیت استقرار یافته در منطقه در افقهای بلندمدت، میانمدت و کوتاهمدت میپردازد.
جمعبندی
پس از بررسی و تخمین جمعیت آتی در منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس که به دلیل استقرار صنایع بالادستی و پاییندستی نفت و گاز، پذیرای شاغلان و خانوادههای آنان بوده و این اتفاق در بسیاری از مناطق صنعتی ایران نیز قابل پیشبینی و در حال رخدادن است، حال مسئله اصلی مطرح شده، شیوه اسکان، انتظام جمعیتی و ایجاد روابط اجتماعی در اینگونه مناطق نوظهور است. رعایت و یا عدم رعایت اصول مکانیابی (اصل سازگاری، همجواری، مطلوبیت، ایمنی، امنیت و...) در کنار چگونگی الگویِ انتخابی جهت اسکان (شهرکسازی و اسکان اقماری با رویکرد جداییگزینی، ادغام با جامعه محلی و ...) و تأمین خدمات و زیرساختها، از مهمترین عوامل تأثیرگذار در حرکت بهسوی پویایی جوامع و یا در مقابل آن، انزوای نقاط جمعیتی جدید میشود و تمامی این مؤلفهها در کنار یکدیگر موجب توفیق و یا عدم توفیق دولت در استقرار و افزایش ضریب ماندگاری نیروی انسانی در مناطق صنعتی است.
بررسی تجارب موجود در این زمینه، نشان میدهد تبدیل عسلویه از بیابانی برهوت به نماد پیشرفت تکنولوژیک ایران در منطقه خاورمیانه، شاید از منظر توسعه صنعتی قابل توجه باشد، ولی دولت در زمینه ایجاد و تقویت حس تعلق خاطر و ارتباط عاطفی بین کارکنان شرکتهای مختلف و منطقه توفیقی نداشته است؛ بنابراین میتوان گفت ایجاد شهرکهای مسکونی توحید، چاهمبارک جم در جنوب کشور و دهها نقاط جمعیتی اقماری جهت اسکان شاغلان صنعتی در کشور و با محوریت رویکرد مردمگریزانه و بهاصطلاح فنسکشی بین جامعه محلی و جامعه دربرگیرنده اقشار جدید، بستری برای افزایش تنشهای اجتماعی و کاهش امنیت و بهتبع آن، بهحداقلرسیدن قابلیت زیستپذیری این مناطق شده است. این در حالی است که در دوران پیش از انقلاب و در دهه اول انقلاب، بخشی از ثروت نفت ملازم با بهرهبرداری از این منابع به توسعه محلی، تأمین زیرساختهای شهری و تربیت نیروی کار بومی تخصیص مییافت که در برخی موارد نیز نظیر آبادان، به برپائی مدنیتی پویا در جنوب کشور انجامید.
اما امروزه این سؤال مطرح میشود که چگونه میتوان با چنین مشکلاتی مقابله کرد...؟ پاسخ را میتوان در شهر آبادان و یادگیری از رموز موفقیت نیم قرن پیش این منطقه پیشرو در این حوزه، جهت ساماندهی اسکان جمعیت دانست که هماکنون زبانزد مدیران دلسوز و بسیاری از کارکنان منطقه پارس جنوبی است و این یادگیری بدون مرزبندی با تفکری که کل امور کشور، اعم از شهر و صنعت و تجارت و دولت را به همکاری با یکدیگر فرامیخواند امکانپذیر نیست.
منابع:
1. احسانی، کاوه (1378)؛ تجدد و مهندسی اجتماعی در شرکت- شهرهای خوزستان: نگاهی به تجربه آبادان و مسجد سلیمان. گفتوگو شماره ۲۵.
2. اطهاری، کمال (1370)؛ مسجد سلیمان، شرکت -شهری مدنیت یافته. اطلاعات سیاسی اقتصادی، شماره ۴۷- ۴۸.
3. خاتم، اعظم، عسلویه در آیینه آبادان، فصلنامه فرهنگی- اجتماعی گفتوگو، از شرکت ـ شهر تا اردوگاههای کارکنان نفت در ایران، گفتوگو شماره 60
4. www.pseez.ir
5. www.pogc.ir
پینوشت:
1 - برگرفته از خاتم، اعظم، عسلویه در آیینه آبادان، فصلنامه فرهنگی- اجتماعی گفتوگو، از شرکت ـ شهر تا اردوگاههای کارکنان نفت در ایران، گفتوگو شماره 60
2- جهت کسب اطلاعات بیشتر در زمینه تعداد فازهای پالایشگاهی و مجتمعهای پتروشیمی، به سایتهای رسمی منطقه ویژه اقتصادی انرژی و نفت و گاز پارس4 به آدرس www.pseez.ir و www.pogc.ir مراجعه نمایید.
3 - برگرفته از مصاحبههای عمیق با مسئولان فعال در حوزه نفت و گاز، 1392
4 - با توجه به اظهارات وزیر نفت در مجلس، پیشبینی میشود تا سال 1396 تمام 29 فاز پارس جنوبی و یک واحد «الانجی» را راهاندازی شود. بنابراین در افق کوتاهمدت (سه تا پنج سال آینده) با 30 فاز به بهرهبرداری رسیده مواجه بوده و تنها هشت فاز استاندارد پارس3 در حال ساخت خواهند بود.
اسکان جمعیت در مناطق صنعتی ایران و الگوی انتخابی برای شکلگیری نظام جمعیتی با توجه به برجستهبودن فعالیتهای صنعتی بهویژه در حوزه نفت و گاز در جنوب کشور، بهعنوان مسئله کلیدی اینگونه مناطق مطرح است. بررسی پیشینه اسکان جمعیت در مناطق صنعتی ایران نشان میدهد حدود صد سال قبل، شرکت نفت ایران و انگلیس، شهرهایی مانند آبادان و مسجدسلیمان را برای اسکان نیروی کار صنعت نفت در خوزستان انتخاب كردند و این مناطق به عنوان الگوی تأسیس شرکت- شهرهای صنعتی بعدی مطرح شدند. در طول قریب به نیم قرن فعالیتِ این شرکت که تا ملیشدن صنعت نفت ادامه داشت، شهرسازی نفتی در ایران متکی بر تجربه شرکتـ شهرهای الگوگرفته از غرب، شهریتی مدرن به وجود آورد که اگرچه بهشدت مبتنی بر سلسلهمراتب طبقاتی- شغلی بود اما تولید و بازتولید نیروی کار صنعتی جدید را امکانپذیر کرد (اطهاری کمال، ۱۳۷۰). از دیگر مناطقی که به تبعیت از این الگو برای استفاده بهینه از منابع و امکانات بالقوه در مناطق مختلف کشور طراحی و احداث شدند میتوان به اندیمشک، پولادشهر، پیرانشهر، بندر شاهپور، آغاجاری، هفتگل، زرندنو، شهرک مس سرچشمه، شهرکهای صنعتی البرز، ساوه، رشت و ...
اشاره كرد. گفتنی است اینگونه شهرها بهدلیل دارابودن موقعیت جغرافیایی و شرایط اقتصادی- اجتماعی خاص، پذیرای نقش ویژهای شده و بیشتر آنها از خوداتکایی برخوردار بودهاند و مشاغل و خدمات کافی برای ساکنان ایجاد کردهاند.
بهطورکلی، سیاست شهری و تأمین مسکن کارکنان نفت در دورههای گوناگون دستخوش تحولات زیادی شده که بازبینی آن، بخش مهمی از تاریخ اجتماعی صنعت نفت در جامعه ایران محسوب میشود. این تحولات سه دوره متمایز را دربر میگیرد: دوره اول شامل دهه 30 و 40 شمسی است که در آن، تداوم ساخت شرکت- شهرهای سلسلهمراتبی صورت گرفته است. دوره دوم ادامه شهرکسازیهای نفتی با سیاست انقلابی و کاهش فاصله طبقاتی در دوره جنگ ایران و عراق بوده و دوره سوم دوره رهاسازی توسعه شهری در روند سرمایهگذاریهای خارجی در منطقه پارس جنوبی در دهه 70 و 80 را دربر دارد (احسانی کاوه، ۱۳۷۸). در دهه 80 و 90 نیز، عمدتا اسکان شاغلان بخش صنعت، بهویژه در جنوب کشور، با رویکرد ایجاد شهرکهای مسکونی اقماری و خوابگاهی بوده و میتوان گفت جداییگزینی اجتماعی و تفکیک مناطق اسکان شاغلان صنعت و خانوادههای آنان در قالب اینگونه مناطق مسکونی (شهرکها، کمپهای اسکان موقت و...)، تبعات فراوان اجتماعی- فرهنگی را بههمراه داشته است.
پیشینه سیاستهای اسکان در منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس
در بررسی پیشینه فعالیتهای شهرسازی و اسکان جمعیت در منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس1 میتوان گفت در دهه اول انقلاب، شهرکهایی مانند توحید و دیگر شهرهای شرکتی در گوشه و کنار کشور ساخته شد، بیآنکه نوگرایی و مدنیت شهرهایی مانند آبادان تکرار شود و کارگران ماهر در مرکز سیاست توسعه شهری وزارت نفت قرار گرفتند و با تعدیل نظام سلسلهمراتبی و تمایزات طبقاتی شهرکها، وزارت نفت یک گام به شهرسازی متعارف و پایدار نزدیک شد؛ اما این مسیر تداوم نیافت و در دوره بعد بهجای اصلاح سیاستهای شرکت- شهر، شهرسازی به قهقرای بیسیاستی در توسعه شهری و منطقهای غلتید. این سقوط با گفتار اجتماعی نقد شرکت- شهرها همراه شد و در دهه 70، احداث این شهرکها بدون تأکید بر بدیل یا جایگزینی برای آن بهشدت مورد نقد قرار گرفت و سرمایهگذاری در ساخت و نگهداری منازل و خدمات سازمانی اتلاف منافعی خوانده شد که در بلندمدت نه خدمتی به نیروی کار است، نه به توسعه شهری و نه به اهداف اقتصادی و اجتماعی وزارت نفت. این نگرش تازه به جای اصلاح سیاست به نحوی کاسبکارانه در خدمت محاسبه سود و زیان صنعت نفت قرار گرفت تا از هزینههای خود بکاهد. بهاینترتیب وظایف
اجتماعی وزارت نفت به دستگاههای دیگر و بازار آزاد حواله شد و انتظار میرفت پروژههای جدید نفت و گاز در کشور با الهام درست از نگرش انتقادی به شرکت- شهرها در زمینه ادغام شهرسازی خود در توسعه شهری محل اقدام کنند و با دید بلندمدت و جامعتری برنامه اسکان و تأمین زیرساختها و خدمات موردنیاز کارکنان خود را سامان دهند؛ اما وزارت نفت، به گواهی آنچه در عسلویه رخ داد، همزمان با جذب سرمایه خارجی و برونسپاری فعالیتهای ساخت و بهرهبرداری که ملازم با پیمانکاریشدن نیروی کار صنعت نفت بود، در عمل، اسکان و توسعه شهری را هم به پیمانکاران واگذار کرد و اجازه داد سازندگان خردهپا، هرجا که سودآور است، ساختوساز کنند و کار عظیم اسکان هزاران کارگر مهاجر به منطقه را برپایه منافع کوتاهمدت خود در بازار مستغلات سامان دهند. این رفع مسئولیت از جانب بزرگترین و ثروتمندترین صنعت کشور، در خطیرترین پروژه ملی، سایه بلند یک فاجعه اجتماعی و زیستمحیطی را بر دستاوردهای فنی و اقتصادی عسلویه انداخت.
پیشبینی اشتغال و جمعیت در منطقه ویژه اقتصادی- انرژی پارس
میدان گازی پارس جنوبی به عنوان بزرگترین میدان گازی کشور در کنار پارس شمالی، واقع در منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس و در استان بوشهر، با جمعیت عظیمی از شاغلان پایه در حوزه نفت و گاز و خانوارهای آنان و به دنبال آن سایر مشاغل جانبی و تبعی مواجه است. این در حالی است که با توجه به برنامههای توسعه اقتصادی و فنی در حوزه نفت و گاز در سالهای اخیر، روند بهرهبرداری از فازهای پالایشگاهها در پارس جنوبی شتاب بالایی به خود گرفته و همواره جمعیت مستقر در مناطق صنعتی جنوب کشور، در حال افزایش است.
محاسبات روی دادههای مرکز آمار ایران در سال 1390، نشان میدهد استان بوشهر و منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس، در مقایسه با کل کشور و سایر مناطق صنعتیِ برجسته موجود، دارای سهم بالاتری از اشتغال در بخش صنعت بوده و در حوزه شاغلان خدمات نیز، در زمره مناطق با سهم پایین است.
حال محاسبات برای یک افق بلندمدت (1404) با استفاده از شاغلان فعال در منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس،2 برای پیشبینی جمعیت نهایی ساکن در این منطقه نشان میدهد (با توجه به جدول شماره 1) که در این افق، تعداد کل شاغلان در بخش صنعت حدود 72 هزار نفر خواهد بود و با پیشفرضِ تحقق همه طرحهای اقتصادی و اسکان دائم شاغلان در این منطقه و شکلگیری شهریت کامل و به تبع آن افزایش سهم خدمات، جمعیت کل شاغلان در افق مشخص شده، حدود 250 هزار نفر بوده و با درنظرگرفتن بعد خانوارِ میانگین 2.5 تا 10 سال آینده، در نهایت میتوان انتظار استقرار جمعیتی حدود 650 هزار نفر را در این منطقه داشت.
گفتنی است برای هر فاز پالایشگاهی بهرهبرداریشده حدود 400 نفر شاغل و مجتمعهای پتروشیمی نیز 500 نفر شاغل3 در نظر گرفته شده است. کارگاههای تبعی نیز برای کل پارس جنوبی و پارس شمالی برای افق بلندمدت برابر با 400 مورد در نظر گرفته شده است که تعداد شاغلان هر واحد کارگاهی بهطور میانگین 100 نفر تخمین زده شده است.
در ادامه، همین روش تخمین را نیز میتوان برای شناسایی میزان جمعیت استقراریافته در میانمدت و کوتاهمدت به کار برد. با سیاستهای پیشِروی دولت5 در زمینه بهرهبرداری و راهاندازی فازهای پالایشگاهی در منطقه، در افق میانمدت میتوان انتظار استقرار جمعیتی حدود 550 هزار نفر (اعم از شاغلان پایه و تبعی به همراه خانواده) و در افق کوتاهمدت نیز جمعیتی معادل با 500 هزار نفر در منطقه اسکان یابند. نمودار شماره (1) نیز نشاندهنده سهم شاغلان در بخشهای مختلف در افقهای سهگانه مورد بررسی است و در ادامه نمودار شماره (2) به بررسی جمعیت استقرار یافته در منطقه در افقهای بلندمدت، میانمدت و کوتاهمدت میپردازد.
جمعبندی
پس از بررسی و تخمین جمعیت آتی در منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس که به دلیل استقرار صنایع بالادستی و پاییندستی نفت و گاز، پذیرای شاغلان و خانوادههای آنان بوده و این اتفاق در بسیاری از مناطق صنعتی ایران نیز قابل پیشبینی و در حال رخدادن است، حال مسئله اصلی مطرح شده، شیوه اسکان، انتظام جمعیتی و ایجاد روابط اجتماعی در اینگونه مناطق نوظهور است. رعایت و یا عدم رعایت اصول مکانیابی (اصل سازگاری، همجواری، مطلوبیت، ایمنی، امنیت و...) در کنار چگونگی الگویِ انتخابی جهت اسکان (شهرکسازی و اسکان اقماری با رویکرد جداییگزینی، ادغام با جامعه محلی و ...) و تأمین خدمات و زیرساختها، از مهمترین عوامل تأثیرگذار در حرکت بهسوی پویایی جوامع و یا در مقابل آن، انزوای نقاط جمعیتی جدید میشود و تمامی این مؤلفهها در کنار یکدیگر موجب توفیق و یا عدم توفیق دولت در استقرار و افزایش ضریب ماندگاری نیروی انسانی در مناطق صنعتی است.
بررسی تجارب موجود در این زمینه، نشان میدهد تبدیل عسلویه از بیابانی برهوت به نماد پیشرفت تکنولوژیک ایران در منطقه خاورمیانه، شاید از منظر توسعه صنعتی قابل توجه باشد، ولی دولت در زمینه ایجاد و تقویت حس تعلق خاطر و ارتباط عاطفی بین کارکنان شرکتهای مختلف و منطقه توفیقی نداشته است؛ بنابراین میتوان گفت ایجاد شهرکهای مسکونی توحید، چاهمبارک جم در جنوب کشور و دهها نقاط جمعیتی اقماری جهت اسکان شاغلان صنعتی در کشور و با محوریت رویکرد مردمگریزانه و بهاصطلاح فنسکشی بین جامعه محلی و جامعه دربرگیرنده اقشار جدید، بستری برای افزایش تنشهای اجتماعی و کاهش امنیت و بهتبع آن، بهحداقلرسیدن قابلیت زیستپذیری این مناطق شده است. این در حالی است که در دوران پیش از انقلاب و در دهه اول انقلاب، بخشی از ثروت نفت ملازم با بهرهبرداری از این منابع به توسعه محلی، تأمین زیرساختهای شهری و تربیت نیروی کار بومی تخصیص مییافت که در برخی موارد نیز نظیر آبادان، به برپائی مدنیتی پویا در جنوب کشور انجامید.
اما امروزه این سؤال مطرح میشود که چگونه میتوان با چنین مشکلاتی مقابله کرد...؟ پاسخ را میتوان در شهر آبادان و یادگیری از رموز موفقیت نیم قرن پیش این منطقه پیشرو در این حوزه، جهت ساماندهی اسکان جمعیت دانست که هماکنون زبانزد مدیران دلسوز و بسیاری از کارکنان منطقه پارس جنوبی است و این یادگیری بدون مرزبندی با تفکری که کل امور کشور، اعم از شهر و صنعت و تجارت و دولت را به همکاری با یکدیگر فرامیخواند امکانپذیر نیست.
منابع:
1. احسانی، کاوه (1378)؛ تجدد و مهندسی اجتماعی در شرکت- شهرهای خوزستان: نگاهی به تجربه آبادان و مسجد سلیمان. گفتوگو شماره ۲۵.
2. اطهاری، کمال (1370)؛ مسجد سلیمان، شرکت -شهری مدنیت یافته. اطلاعات سیاسی اقتصادی، شماره ۴۷- ۴۸.
3. خاتم، اعظم، عسلویه در آیینه آبادان، فصلنامه فرهنگی- اجتماعی گفتوگو، از شرکت ـ شهر تا اردوگاههای کارکنان نفت در ایران، گفتوگو شماره 60
4. www.pseez.ir
5. www.pogc.ir
پینوشت:
1 - برگرفته از خاتم، اعظم، عسلویه در آیینه آبادان، فصلنامه فرهنگی- اجتماعی گفتوگو، از شرکت ـ شهر تا اردوگاههای کارکنان نفت در ایران، گفتوگو شماره 60
2- جهت کسب اطلاعات بیشتر در زمینه تعداد فازهای پالایشگاهی و مجتمعهای پتروشیمی، به سایتهای رسمی منطقه ویژه اقتصادی انرژی و نفت و گاز پارس4 به آدرس www.pseez.ir و www.pogc.ir مراجعه نمایید.
3 - برگرفته از مصاحبههای عمیق با مسئولان فعال در حوزه نفت و گاز، 1392
4 - با توجه به اظهارات وزیر نفت در مجلس، پیشبینی میشود تا سال 1396 تمام 29 فاز پارس جنوبی و یک واحد «الانجی» را راهاندازی شود. بنابراین در افق کوتاهمدت (سه تا پنج سال آینده) با 30 فاز به بهرهبرداری رسیده مواجه بوده و تنها هشت فاز استاندارد پارس3 در حال ساخت خواهند بود.
اسکان جمعیت در مناطق صنعتی ایران و الگوی انتخابی برای شکلگیری نظام جمعیتی با توجه به برجستهبودن فعالیتهای صنعتی بهویژه در حوزه نفت و گاز در جنوب کشور، بهعنوان مسئله کلیدی اینگونه مناطق مطرح است. بررسی پیشینه اسکان جمعیت در مناطق صنعتی ایران نشان میدهد حدود صد سال قبل، شرکت نفت ایران و انگلیس، شهرهایی مانند آبادان و مسجدسلیمان را برای اسکان نیروی کار صنعت نفت در خوزستان انتخاب كردند و این مناطق به عنوان الگوی تأسیس شرکت- شهرهای صنعتی بعدی مطرح شدند. در طول قریب به نیم قرن فعالیتِ این شرکت که تا ملیشدن صنعت نفت ادامه داشت، شهرسازی نفتی در ایران متکی بر تجربه شرکتـ شهرهای الگوگرفته از غرب، شهریتی مدرن به وجود آورد که اگرچه بهشدت مبتنی بر سلسلهمراتب طبقاتی- شغلی بود اما تولید و بازتولید نیروی کار صنعتی جدید را امکانپذیر کرد (اطهاری کمال، ۱۳۷۰). از دیگر مناطقی که به تبعیت از این الگو برای استفاده بهینه از منابع و امکانات بالقوه در مناطق مختلف کشور طراحی و احداث شدند میتوان به اندیمشک، پولادشهر، پیرانشهر، بندر شاهپور، آغاجاری، هفتگل، زرندنو، شهرک مس سرچشمه، شهرکهای صنعتی البرز، ساوه، رشت و ...
اشاره كرد. گفتنی است اینگونه شهرها بهدلیل دارابودن موقعیت جغرافیایی و شرایط اقتصادی- اجتماعی خاص، پذیرای نقش ویژهای شده و بیشتر آنها از خوداتکایی برخوردار بودهاند و مشاغل و خدمات کافی برای ساکنان ایجاد کردهاند.
بهطورکلی، سیاست شهری و تأمین مسکن کارکنان نفت در دورههای گوناگون دستخوش تحولات زیادی شده که بازبینی آن، بخش مهمی از تاریخ اجتماعی صنعت نفت در جامعه ایران محسوب میشود. این تحولات سه دوره متمایز را دربر میگیرد: دوره اول شامل دهه 30 و 40 شمسی است که در آن، تداوم ساخت شرکت- شهرهای سلسلهمراتبی صورت گرفته است. دوره دوم ادامه شهرکسازیهای نفتی با سیاست انقلابی و کاهش فاصله طبقاتی در دوره جنگ ایران و عراق بوده و دوره سوم دوره رهاسازی توسعه شهری در روند سرمایهگذاریهای خارجی در منطقه پارس جنوبی در دهه 70 و 80 را دربر دارد (احسانی کاوه، ۱۳۷۸). در دهه 80 و 90 نیز، عمدتا اسکان شاغلان بخش صنعت، بهویژه در جنوب کشور، با رویکرد ایجاد شهرکهای مسکونی اقماری و خوابگاهی بوده و میتوان گفت جداییگزینی اجتماعی و تفکیک مناطق اسکان شاغلان صنعت و خانوادههای آنان در قالب اینگونه مناطق مسکونی (شهرکها، کمپهای اسکان موقت و...)، تبعات فراوان اجتماعی- فرهنگی را بههمراه داشته است.
پیشینه سیاستهای اسکان در منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس
در بررسی پیشینه فعالیتهای شهرسازی و اسکان جمعیت در منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس1 میتوان گفت در دهه اول انقلاب، شهرکهایی مانند توحید و دیگر شهرهای شرکتی در گوشه و کنار کشور ساخته شد، بیآنکه نوگرایی و مدنیت شهرهایی مانند آبادان تکرار شود و کارگران ماهر در مرکز سیاست توسعه شهری وزارت نفت قرار گرفتند و با تعدیل نظام سلسلهمراتبی و تمایزات طبقاتی شهرکها، وزارت نفت یک گام به شهرسازی متعارف و پایدار نزدیک شد؛ اما این مسیر تداوم نیافت و در دوره بعد بهجای اصلاح سیاستهای شرکت- شهر، شهرسازی به قهقرای بیسیاستی در توسعه شهری و منطقهای غلتید. این سقوط با گفتار اجتماعی نقد شرکت- شهرها همراه شد و در دهه 70، احداث این شهرکها بدون تأکید بر بدیل یا جایگزینی برای آن بهشدت مورد نقد قرار گرفت و سرمایهگذاری در ساخت و نگهداری منازل و خدمات سازمانی اتلاف منافعی خوانده شد که در بلندمدت نه خدمتی به نیروی کار است، نه به توسعه شهری و نه به اهداف اقتصادی و اجتماعی وزارت نفت. این نگرش تازه به جای اصلاح سیاست به نحوی کاسبکارانه در خدمت محاسبه سود و زیان صنعت نفت قرار گرفت تا از هزینههای خود بکاهد. بهاینترتیب وظایف
اجتماعی وزارت نفت به دستگاههای دیگر و بازار آزاد حواله شد و انتظار میرفت پروژههای جدید نفت و گاز در کشور با الهام درست از نگرش انتقادی به شرکت- شهرها در زمینه ادغام شهرسازی خود در توسعه شهری محل اقدام کنند و با دید بلندمدت و جامعتری برنامه اسکان و تأمین زیرساختها و خدمات موردنیاز کارکنان خود را سامان دهند؛ اما وزارت نفت، به گواهی آنچه در عسلویه رخ داد، همزمان با جذب سرمایه خارجی و برونسپاری فعالیتهای ساخت و بهرهبرداری که ملازم با پیمانکاریشدن نیروی کار صنعت نفت بود، در عمل، اسکان و توسعه شهری را هم به پیمانکاران واگذار کرد و اجازه داد سازندگان خردهپا، هرجا که سودآور است، ساختوساز کنند و کار عظیم اسکان هزاران کارگر مهاجر به منطقه را برپایه منافع کوتاهمدت خود در بازار مستغلات سامان دهند. این رفع مسئولیت از جانب بزرگترین و ثروتمندترین صنعت کشور، در خطیرترین پروژه ملی، سایه بلند یک فاجعه اجتماعی و زیستمحیطی را بر دستاوردهای فنی و اقتصادی عسلویه انداخت.
پیشبینی اشتغال و جمعیت در منطقه ویژه اقتصادی- انرژی پارس
میدان گازی پارس جنوبی به عنوان بزرگترین میدان گازی کشور در کنار پارس شمالی، واقع در منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس و در استان بوشهر، با جمعیت عظیمی از شاغلان پایه در حوزه نفت و گاز و خانوارهای آنان و به دنبال آن سایر مشاغل جانبی و تبعی مواجه است. این در حالی است که با توجه به برنامههای توسعه اقتصادی و فنی در حوزه نفت و گاز در سالهای اخیر، روند بهرهبرداری از فازهای پالایشگاهها در پارس جنوبی شتاب بالایی به خود گرفته و همواره جمعیت مستقر در مناطق صنعتی جنوب کشور، در حال افزایش است.
محاسبات روی دادههای مرکز آمار ایران در سال 1390، نشان میدهد استان بوشهر و منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس، در مقایسه با کل کشور و سایر مناطق صنعتیِ برجسته موجود، دارای سهم بالاتری از اشتغال در بخش صنعت بوده و در حوزه شاغلان خدمات نیز، در زمره مناطق با سهم پایین است.
حال محاسبات برای یک افق بلندمدت (1404) با استفاده از شاغلان فعال در منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس،2 برای پیشبینی جمعیت نهایی ساکن در این منطقه نشان میدهد (با توجه به جدول شماره 1) که در این افق، تعداد کل شاغلان در بخش صنعت حدود 72 هزار نفر خواهد بود و با پیشفرضِ تحقق همه طرحهای اقتصادی و اسکان دائم شاغلان در این منطقه و شکلگیری شهریت کامل و به تبع آن افزایش سهم خدمات، جمعیت کل شاغلان در افق مشخص شده، حدود 250 هزار نفر بوده و با درنظرگرفتن بعد خانوارِ میانگین 2.5 تا 10 سال آینده، در نهایت میتوان انتظار استقرار جمعیتی حدود 650 هزار نفر را در این منطقه داشت.
گفتنی است برای هر فاز پالایشگاهی بهرهبرداریشده حدود 400 نفر شاغل و مجتمعهای پتروشیمی نیز 500 نفر شاغل3 در نظر گرفته شده است. کارگاههای تبعی نیز برای کل پارس جنوبی و پارس شمالی برای افق بلندمدت برابر با 400 مورد در نظر گرفته شده است که تعداد شاغلان هر واحد کارگاهی بهطور میانگین 100 نفر تخمین زده شده است.
در ادامه، همین روش تخمین را نیز میتوان برای شناسایی میزان جمعیت استقراریافته در میانمدت و کوتاهمدت به کار برد. با سیاستهای پیشِروی دولت5 در زمینه بهرهبرداری و راهاندازی فازهای پالایشگاهی در منطقه، در افق میانمدت میتوان انتظار استقرار جمعیتی حدود 550 هزار نفر (اعم از شاغلان پایه و تبعی به همراه خانواده) و در افق کوتاهمدت نیز جمعیتی معادل با 500 هزار نفر در منطقه اسکان یابند. نمودار شماره (1) نیز نشاندهنده سهم شاغلان در بخشهای مختلف در افقهای سهگانه مورد بررسی است و در ادامه نمودار شماره (2) به بررسی جمعیت استقرار یافته در منطقه در افقهای بلندمدت، میانمدت و کوتاهمدت میپردازد.
جمعبندی
پس از بررسی و تخمین جمعیت آتی در منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس که به دلیل استقرار صنایع بالادستی و پاییندستی نفت و گاز، پذیرای شاغلان و خانوادههای آنان بوده و این اتفاق در بسیاری از مناطق صنعتی ایران نیز قابل پیشبینی و در حال رخدادن است، حال مسئله اصلی مطرح شده، شیوه اسکان، انتظام جمعیتی و ایجاد روابط اجتماعی در اینگونه مناطق نوظهور است. رعایت و یا عدم رعایت اصول مکانیابی (اصل سازگاری، همجواری، مطلوبیت، ایمنی، امنیت و...) در کنار چگونگی الگویِ انتخابی جهت اسکان (شهرکسازی و اسکان اقماری با رویکرد جداییگزینی، ادغام با جامعه محلی و ...) و تأمین خدمات و زیرساختها، از مهمترین عوامل تأثیرگذار در حرکت بهسوی پویایی جوامع و یا در مقابل آن، انزوای نقاط جمعیتی جدید میشود و تمامی این مؤلفهها در کنار یکدیگر موجب توفیق و یا عدم توفیق دولت در استقرار و افزایش ضریب ماندگاری نیروی انسانی در مناطق صنعتی است.
بررسی تجارب موجود در این زمینه، نشان میدهد تبدیل عسلویه از بیابانی برهوت به نماد پیشرفت تکنولوژیک ایران در منطقه خاورمیانه، شاید از منظر توسعه صنعتی قابل توجه باشد، ولی دولت در زمینه ایجاد و تقویت حس تعلق خاطر و ارتباط عاطفی بین کارکنان شرکتهای مختلف و منطقه توفیقی نداشته است؛ بنابراین میتوان گفت ایجاد شهرکهای مسکونی توحید، چاهمبارک جم در جنوب کشور و دهها نقاط جمعیتی اقماری جهت اسکان شاغلان صنعتی در کشور و با محوریت رویکرد مردمگریزانه و بهاصطلاح فنسکشی بین جامعه محلی و جامعه دربرگیرنده اقشار جدید، بستری برای افزایش تنشهای اجتماعی و کاهش امنیت و بهتبع آن، بهحداقلرسیدن قابلیت زیستپذیری این مناطق شده است. این در حالی است که در دوران پیش از انقلاب و در دهه اول انقلاب، بخشی از ثروت نفت ملازم با بهرهبرداری از این منابع به توسعه محلی، تأمین زیرساختهای شهری و تربیت نیروی کار بومی تخصیص مییافت که در برخی موارد نیز نظیر آبادان، به برپائی مدنیتی پویا در جنوب کشور انجامید.
اما امروزه این سؤال مطرح میشود که چگونه میتوان با چنین مشکلاتی مقابله کرد...؟ پاسخ را میتوان در شهر آبادان و یادگیری از رموز موفقیت نیم قرن پیش این منطقه پیشرو در این حوزه، جهت ساماندهی اسکان جمعیت دانست که هماکنون زبانزد مدیران دلسوز و بسیاری از کارکنان منطقه پارس جنوبی است و این یادگیری بدون مرزبندی با تفکری که کل امور کشور، اعم از شهر و صنعت و تجارت و دولت را به همکاری با یکدیگر فرامیخواند امکانپذیر نیست.
منابع:
1. احسانی، کاوه (1378)؛ تجدد و مهندسی اجتماعی در شرکت- شهرهای خوزستان: نگاهی به تجربه آبادان و مسجد سلیمان. گفتوگو شماره ۲۵.
2. اطهاری، کمال (1370)؛ مسجد سلیمان، شرکت -شهری مدنیت یافته. اطلاعات سیاسی اقتصادی، شماره ۴۷- ۴۸.
3. خاتم، اعظم، عسلویه در آیینه آبادان، فصلنامه فرهنگی- اجتماعی گفتوگو، از شرکت ـ شهر تا اردوگاههای کارکنان نفت در ایران، گفتوگو شماره 60
4. www.pseez.ir
5. www.pogc.ir
پینوشت:
1 - برگرفته از خاتم، اعظم، عسلویه در آیینه آبادان، فصلنامه فرهنگی- اجتماعی گفتوگو، از شرکت ـ شهر تا اردوگاههای کارکنان نفت در ایران، گفتوگو شماره 60
2- جهت کسب اطلاعات بیشتر در زمینه تعداد فازهای پالایشگاهی و مجتمعهای پتروشیمی، به سایتهای رسمی منطقه ویژه اقتصادی انرژی و نفت و گاز پارس4 به آدرس www.pseez.ir و www.pogc.ir مراجعه نمایید.
3 - برگرفته از مصاحبههای عمیق با مسئولان فعال در حوزه نفت و گاز، 1392
4 - با توجه به اظهارات وزیر نفت در مجلس، پیشبینی میشود تا سال 1396 تمام 29 فاز پارس جنوبی و یک واحد «الانجی» را راهاندازی شود. بنابراین در افق کوتاهمدت (سه تا پنج سال آینده) با 30 فاز به بهرهبرداری رسیده مواجه بوده و تنها هشت فاز استاندارد پارس3 در حال ساخت خواهند بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.