|

پارس جنوبی، پایتخت انرژی ایران

با رقیب قطری اکنون وارد مذاکره شویم

مدیرعامل: مسعود حسنی
سال تأسیس: 1377
تولید گاز در سال: 138 میلیارد متر مکعب
تعداد کل کارکنان: 11 هزار نفر
تعداد کارکنان رسمی: 4 هزار نفر
تعداد کارکنان پیمانکاری: 7 هزار نفر

عرفان مردانی: تضادها از همان ابتدا در آسمان عسلویه و هنگام ورود، خود را به رخ کشید. سرزمینی که خاکش از شدت تابش خورشید بی‌رمق شده، اما همین خاکِ در ظاهر گرم، گنجی بی‌نظیر در دل خود پنهان کرده است؛ ثروتی که برای توصیف آن می‌توان مسافتی به طول 70 کیلومتر را مثال زد که در آن، صف طویل کامیون‌هایی با حداکثر ظرفیت از طلای ناب، پشت سر هم ردیف شده‌اند.
عسلویه، پایتخت انرژی ایران، اگرچه تا دو دهه پیش نقشی در معادلات انرژی ایران بازی نمی‌کرد؛ اما از سال 1377 تاکنون نقشی درخورتوجه به خود گرفته است. دراختیارداشتن منابع نفت و گاز این منطقه، حداقل آرزوی رهبران کشورهای درحال‌توسعه حاشیه خلیج‌فارس محسوب می‌شود. این منطقه در حاشیه خلیج‌فارس و در محدوده 46 هزار هکتاری استان بوشهر قرار گرفته است که مشتمل بر سه منطقه پارس یک (پارس‌جنوبی) با 14 هزار هکتار در شهرستان عسلویه، پارس دو (کنگان) در محدوده 16 هزار هکتاری شهرستان کنگان و پارس سه (پارس‌شمالی) شامل 16 هزار هکتار در محدوده شهرستان‌های دیر، دشتی، تنگستان و بوشهر است.
از 24 فازی که قرار بود در منطقه پارس‌جنوبی به بهره‌برداری برسد، تاکنون فقط 11 فاز به شرکت ملی گاز ایران برای بهره‌برداری سپرده شده ‌است. فاز 12 نیز به‌تازگی از سوی شرکت ملی نفت به شرکت ملی گاز تحویل داده شده ‌است. ظاهرا شرکت ملی نفت اکتشاف می‌کند و شرکت ملی گاز بهره‌برداری. جالب اینجاست که این میدان گازی با کشور قطر مشترک است؛ به‌طوری‌که دوسوم این میدان گازی متعلق به قطر و فقط یک‌سوم آن در اختیار ایران است. به تعبیری هشت درصد و به تعبیر دیگر 14 درصد از منابع گاز جهان در این میدان جای گرفته ‌است. قطر تقریبا 2.5 برابر بیشتر از منابع موجود در پارس‌جنوبی استخراج و استفاده می‌کند. زمانی که از مسعود حسنی، مدیرعامل شرکت مجتمع گاز پارس‌جنوبی «SPGC» سؤال می‌شود که چرا تا این حد فرصت از کف داده‌ایم و قطری‌ها چه کرده‌اند که ما نکرد‌ه‌ایم، پاسخ می‌دهد: «بهتر است بگوییم آنها چه نکردند و ما کردیم».
گلایه مسعود حسنی از سیاست‌بازی و واگرایی مدیران ایرانی است. مشکل را در مدیریت و عمر کوتاه مدیریت در ایران می‌داند و معتقد است «قافیه را به قطری‌ها باختیم؛ اما نباید ناامید شویم. برای درس‌گرفتن از فرصت‌سوزی که در مقابل رقیب قطری داشتیم، باید بدانیم چه شد که به این نقطه رسیدیم. سوءمدیریت دلیل اساسی عقب‌ماندگی ماست. توسعه پایدار را نفهمیدیم و در برهه‌ای برای برداشت عجله کردیم تا عقب نمانیم؛ اما ما در مجتمع پارس‌جنوبی درسی را که باید بگیریم، گرفتیم و برنامه‌ریزی توسعه پایدار را انجام دادیم و خدا را شکر بر اساس آن تا سال 1396 با هدف سرآمدی در عملیاتِ رقابت‌پذیر در تراز جهانی، تولیدات‌مان به دو برابر BP خواهد رسید». شاید قدم‌زدن در عسلویه با پیاده‌روی در خیابان‌های تهران از نظر میزان آلاینده و آزاری که برای تنفس می‌کشید، چندان تفاوتی نداشته باشد. با اینکه پالایشگاه‌ها، در کنار ساحل خلیج‌فارس قرار گرفته‌اند، اما هوای کدرشده آسمان عسلویه را پوشانده است. دو نفر از کارشناسانی که شب‌هنگام و در کمپ، مشغول ورزش و پیاده‌روی بودند، با خنده تمسخرآمیزی می‌گویند «تازه اکنون بهترین وضعیت هوا در این منطقه است. باد به سمت مخالف شهر می‌وزد و دمای هوا مناسب است که ما ورزش می‌کنیم. در دمای 50 درجه و شرایطی که بادی نمی‌وزد، آلاینده‌های پالایشگاه‌های شیرین‌سازی گاز و پتروشیمی‌هایی که با فاصله نه‌چندان‌زیادی از مجتمع گاز پارس‌جنوبی قرار گرفته‌اند، جهنمی می‌سازند که تحملش یعنی افزایش سرعت مرگ». البته پروژه‌هایی برای کاهش آلاینده‌های خروجی از مشعل پالایشگاه‌ها انجام شده، به‌طوری‌که بر اساس طراحی اولیه، مجموع آلاینده‌ها در هفته 17 میلیون متر مکعب بوده که با اقدامات اصلاحی اکنون به کمتر از هفت میلیون متر مکعب رسیده است و چشم‌انداز مجتمع پارس‌جنوبی این شاخص را تا پایان سال 1396، 2.6 میلیون متر مکعب پیش‌بینی کرده است.
سایت پالایشگاه؛ خطا، غیر قابل بخشش
برای ورود به سایت ماشینی با سوخت گازوییل فراخوانده می‌شود. خطر اشتعال تهدیدی جدی در سایت پالایشگاهی است. هنگام ورود، مأمور HSE توصیه‌ها و آموزش‌های لازم را یادآوری می‌کند و با همان ماشین گازوییلی، سرکشی آغاز می‌شود. تلفن 3333 تماس ضروری است و مکان‌های امن مشخص شده‌اند. فضا آرام است و خالی از کارگران. همه‌چیز مکانیزه و تحت کنترل است. دو نفر از کارشناسان در کانکسی که جنب قسمتی از تجهیزات مستقر شده، مشغول انجام وظیفه هستند. کانکس ساده چیده شده و به رسم معمول، کامپیوترها روشن و تلفن‌ها و بی‌سیم‌ها نیز به‌کار هستند. این دو جوان برشی از کارکنان مجتمع گاز پارس‌جنوبی هستند. اپراتورهای جوان به‌گوش هستند تا بی‌سیم و تلفن صدایی بکنند. سرکشی به تجهیزات، آب‌بندی و نشت‌بندی و بسیاری دیگر، از وظایف این اپراتورها‌ست. خطر H2S را به‌صورت جدی توضیح می‌دهند. گازی است که به محض انتشار و دمیدن آن، فرصت بازدم برای‌تان نخواهد ماند و ماسک مخصوصی برای مقابله با آن جزء تجهیزات همراه شما هنگام ورود به سایت است.
ایراد بزرگ در فرایند مدیریت پالایشگاه
از گاز حاصل‌شده پنج درصد اتان است و بعد اتیلن که با خط اتیلن غرب منتقل می‌شود تا پتروشیمی‌ها از آن استفاده کنند. میعانات هم در فرایند شیرین‌سازی از گاز جدا شده و بخشی به پتروشیمی بزرویه منتقل و بخش دیگر صادر می‌شود. روزانه هشت هزار تن، ال‌پی‌جی تولید و صادر می‌شود. اگرچه قدری فراورده از گاز ترش خارج شده از چاه‌های پارس‌جنوبی می‌گیریم؛ اما آمار استفاده قطر از منابع مشترک، داستان دیگری را به ذهن می‌آورد. قطر از این میدان مشترک، نفت خام برداشت می‌کند، علاوه بر آن هلیوم که ارزش اقتصادی زیادی نیز دارد جزء محصولات قطر است. مازاد بر اینها 25 درصد ال‌ان‌جی جهان را قطر تولید می‌کند. بر اساس گفته‌های مسعود حسنی، مدیرعامل مجتمع گاز پارس‌جنوبی، تولیدات این‌چنینی که اتفاقا وضعیت خوبی هم در آنها نداریم، نیازمند سرمایه‌گذاری‌های «های‌تک» هستند. مسعود حسنی معتقد است «انرژی ما صرف مسائل بیهوده‌ای می‌شود که باعث می‌شود اصل ماجرا را فراموش کنیم. تحریم‌ها اثرگذار بود و ما نتوانستیم بر اساس برنامه‌ریزی‌ها حرکت کنیم. سرمایه‌گذاری‌ها، مخصوصا آنهایی که نیازمند صنایع «های‌تک» هستند در اثر تحریم‌‌ها عقب مانده است؛ اما دلیل عمده‌تر مدیریت است که اثر تحریم‌ها را تشدید کرد. با قطعیت می‌گویم، در تعامل با جهان، بهره‌مندی صنایع گاز کشور از این صنایع بیشتر است. تقابل با جهان درس بزرگی به ما در صنایع گاز داد. هرگز نمی‌توانیم دور کشور فنس بکشیم. ناگزیریم برای تولید بهینه و حفظ رقابت‌مان، با دنیا ارتباط برقرار کنیم. مذاکرات ایران با کشورهای بزرگ هم نوعی مدیریت بود. فقط نگران هستم که تحریم‌ها هم برداشته شود و وضعیت به همین منوال باشد. دیگر بهانه‌ای برای توجیه عقب‌ماندگی‌مان نخواهیم داشت».
علمدار بابایی، جوان خوش‌رویی که رئیس تعمیرات مجتمع گاز پارس‌جنوبی است، از دانشگاه امیرکبیر کارشناسی‌ارشد گرفته و باور دارد «‌تکرارپذیری نداریم؛ بنابراین پیش‌بینی‌پذیر هم نیستیم». او می‌گوید انتخاب کرده‌ام تا اینجا باشم و به‌شدت نسبت به جزءجزء صنعت گاز حساسیت نشان می‌دهد. می‌گوید «در دو سال گذشته وضعیت‌مان در تولید بهتر شده؛ اما در دولت گذشته نامه می‌آمد که آماری از تولید ارائه نشود. از وضعیت‌مان در تعمیرات رضایت دارد؛ اما معتقد است باید در سطح مرزهای دانش روز، تلاش بیشتری شود. نمی‌توانیم صد درصد در صنعت گاز خودکفا شویم. در بسیاری فرایندها مزیت نداریم و ورود به آنها نیز صرفه اقتصادی ندارد».
مسعود حسنی نیز معتقد است «خودکفایی نه این است که تارک دنیا شویم. مقام معظم رهبری هم وقتی صحبت از خودکفایی می‌کند، یعنی باید از دانش، تکنولوژی و فرهیختگی غرب استفاده کنیم؛ اما نباید وابسته شویم که اگر روزی خواستند از این طریق ما را تحت فشار قرار دهند، ابتکار عمل از ما گرفته شود».
نگاه مسعود حسنی، نسبت به حکایت‌مان با رقیب قطری، قدری بدبینانه است. از چشم‌انداز 1404 از او می‌پرسم که با قدرت می‌گوید «تا 1396 تولیدات‌مان دو برابر شرکت BP خواهد شد و دیگر نمی‌توانیم خودمان را با شرکت‌های داخلی مقایسه کنیم. رفتارمان و سیاست‌های‌مان باید در سطح بین‌المللی تعریف شود. برای همین بیانیه مأموریت خودمان را سرآمد در عملیاتِ رقابت‌پذیر در سطح جهانی قرار دادیم. هرچیزی را که نتوانیم به عدد و رقم تبدیل کنیم، نمی‌توانیم مدیریت کنیم».
زنگنه مرد بزرگی است
مسعود حسنی از مسئله‌ای قدیمی در وزارتخانه صحبت می‌کند که انگار ریشه‌دار است. او می‌گوید «هرچه سهم‌مان در سبد انرژی کشور بیشتر می‌شود، باید سهم‌مان در تصمیم‌ها نیز بیشتر شود. استراتژی‌های توسعه و تولید باید مشخص باشد. همه باید اطلاع داشته باشند. این نیست که در ذهن برخی باشد و بقیه ندانند. پالایشگاه‌هایی هستند که در نیمه نخست سال آینده به بهره‌برداری می‌رسند؛ اما هنوز نمی‌دانیم چه کسی بهره‌بردار آن است. بهره‌بردار باید بتواند برنامه‌ریزی کند، نه‌اینکه دقیقه 90 بگویند فلانی تو بهره‌بردار شدی. وضعیت می‌شود به‌گونه‌ای‌که بعد، فرصت‌ها از بین می‌رود. به‌نظر می‌رسد دوستان وزارتخانه حواس‌شان به اکتشاف است و این بخش را فراموش کرده‌اند».
او معتقد است بیژن زنگنه مرد بزرگ و وزیر کاربلدی است و باید بتواند برای افزایش رقابت گاز ایران، با قطری‌ها مذاکره کند. او می‌گوید: «من امروز قائل به مذاکره با قطر هستم. اگر بگذاریم تولیدات‌مان به قطر برسد و بعد با آنها مذاکره کنیم که فایده‌ای ندارد. شاید هرگز به این موقعیت نرسیم. قطر پنج سال است برای صیانت از حوزه پارس‌جنوبی، طرح‌های توسعه خود را متوقف کرده است و ما باید این حرکت آنها را جدی بگیریم و برای آن برنامه‌ریزی داشته باشیم».
وضعیت زندگی و کار در اجتماع عسلویه
عسلویه زمانی مکان خوبی برای کار با درآمد بالا محسوب می‌شد. در دانشگاه و در دهه 1380 همان زمانی که رونقی در عسلویه و منطقه پارس‌جنوبی بود، کار در این منطقه جزء آرزوهای بچه‌های فنی محسوب می‌شد. ویژگی کار در این منطقه، علاوه بر دریافت حقوق بالاتر نسبت به متوسط دستمزد در دیگر مناطق، هم‌نشینی با کارگران و مهندسان خارجی مستقر در منطقه بود. نوع نگرش آنها به مقوله کار، ظاهرا متفاوت با ما ایرانیان بود. حالا دیگر نه خبری از آن خارجیان هست و نه حقوق بالا. تضادی که ابتدای گزارش به آن اشاره شد، علاوه بر محتوای درونی این منطقه شاید درباره نیروی کار هم مصداق داشته باشد. دیگر نشانی از آن انگیزه، برای حضور در این منطقه در میان مهندسان و کارگران دیده نمی‌شود. تقریبا کارکنان مستقر در منطقه در قالب دو تیپ قرارداد، مشغول فعالیت هستند: یا رسمی یا پیمانکاری. رسمی‌ها وضع‌شان از نظر رسیدگی و بهره‌مندی خوب است. گلایه‌ای از کارکنان رسمی شنیده نشد، حقوق‌ها همان ویژگی بالاتر‌بودن از سطح متوسط دریافتی را داشتند و مزایا ازجمله پاداش‌ها و عیدی‌ها و... به‌موقع پرداخت می‌شد. مشکل اما کارکنان پیمانکاری است که هم فاصله زیادی از نظر دریافت حقوق دارند و هم مزایا نصیب‌شان نمی‌شود. اینجاست که برخی از این افراد باور دارند «وزارت نفت تا پیش‌ازاین شانه خالی نمی‌کرد؛ اما الان با برون‌سپاری بسیاری از کارها در حال شانه خالی‌کردن از زیر بار مسئولیت است».
برخی از این افراد دراین‌باره می‌گویند: «دغدغه مالی داریم، سال‌به‌سال حقوق‌مان اضافه می‌شود؛ اما اضافه‌کاری‌مان در مقابلش کمتر و کمتر می‌شود. وضعیت تغذیه مناسب نیست و حتی در نان‌ها کرم پیدا شده و تنها پیمانکار مربوطه 10 درصد از قراردادش کسر شده است». کارکنان مجتمع گاز پارس‌جنوبی یا در مکان‌هایی که به کمپ معروف هستند، مستقر می‌شوند یا در شهرک مسکونی توحید در 40 کیلومتری عسلویه. کمپ‌ها اگرچه راحت به‌نظر می‌رسند؛ اما خمودگی عجیبی در چهره ساکنان کمپ‌ها دیده می‌شود. چند نفر از ساکنان یکی از کمپ‌‌‌ها، خاطره‌ای تعریف می‌کنند: «دوستی از شیراز میهمانم بود. از میدان تا کمپ را پیاده‌روی کردیم. به نظر دوستم بدترین پیاده‌روی عمرش را اینجا انجام داده بود». هوای آلوده و نبودن خدمات تفریحی و حتی فضای سبز و امکاناتی ازاین‌دست، کارکنان حاضر در عسلویه را مجبور می‌کند ناگزیر، روزانه فقط مسیر پالایشگاه- کمپ را طی کنند و خبری از تعبیه امکانات تفریحی نیست. در ساحل ناب خلیج‌فارس هم خدمات تفریحی و فضایی که بتوان از آن برای تفریح استفاده کرد نیز فراهم نشده بود. خمودگی چهره کارگران و مهندسان شاید به این دلیل باشد. شهرداری، فرمانداری و دیگر دستگاه‌هایی که مسئولیت خدمات‌رسانی دارند، اگرچه در عسلویه هستند؛ اما برون‌دادی که مصداق تأمین فضای تفریحی باشد، ندارند.
اختلاف زندگی در کمپ‌ها نیز دیده می‌شود. یکی از کارگران فاز یک می‌گوید: «دو سال پیش کارگری به دلیل اینکه کارگر است، اینجا مرد. فقط به دلیل اینکه آمبولانس به ما داده نشد». از سوی دیگر تفاوت دریافتی رسمی‌ها با پیمانکاری‌ها موجب ایجاد نارضایتی شده است. راننده‌ای که رسمی است و ماشین شرکت در اختیار اوست، حدود چهار میلیون تومان دریافت می‌کند و پیمانکار، باوجوداینکه ماشین و هزینه ماشین را خودش متقبل می‌شود، چیزی در حدود دو میلیون تومان دریافت می‌کند. اختلاف حقوق کارکنان با مدیران هم به گفته برخی کارکنان به‌شدت زیاد است و تا 10 برابر می‌رسد. جوانی که در قامت کارشناس در مقابل می‌بینم به‌خوبی تحلیل می‌کند. او می‌گوید «‌دو ماه حقوق یک مدیر به اندازه 12 ماه دریافتی متوسط کارکنان است. مدیر باید دریافتی بالا داشته باشد؛ اما این تفاوت زیاد در بلندمدت، نظم سیستم را می‌ستاند و کارایی را کاهش می‌دهد».
تهی‌شدگی از رفتاری که انسان‌‌ها در گذران زندگی خود سرانجام می‌دهند در عسلویه دیده می‌شود. کارگری می‌گوید: «کارگران به پیمانکاران‌شان اعتراض دارند؛ اما گوش کسی بدهکار نیست. جرئت هم نداریم حرفی بزنیم، چون در معرض تهدید به اخراج هستیم. در موردی اسم شرکتی عوض شد تا تخلف آن شرکت نادیده گرفته شود و دوباره بتواند به صورت پیمانکاری پروژه بگیرد».
سؤال این‌ روزهای ذهن بسیاری، دلیل فقیربودن یا شکست در پروژه ثروت ایران است. عسلویه نمونه بارزی است: پیچیدگی‌های انسان و اجتماع در قالب کار و ثروت‌اندوزی به‌کلی به ناکارآمدی ختم می‌شود. نمی‌توانیم از منابع طبیعی که عین ثروت هستند استفاده کنیم. دلیل آن شاید همین پیچیدگی‌هایی باشد که عسلویه مصداق آن است. عسلویه در مقابل چشم دولتمردان آماده ایستاده تا خمودگی‌اش با تدبیر دولتمردان تبدیل به نشاط شود.

مدیرعامل: مسعود حسنی
سال تأسیس: 1377
تولید گاز در سال: 138 میلیارد متر مکعب
تعداد کل کارکنان: 11 هزار نفر
تعداد کارکنان رسمی: 4 هزار نفر
تعداد کارکنان پیمانکاری: 7 هزار نفر

عرفان مردانی: تضادها از همان ابتدا در آسمان عسلویه و هنگام ورود، خود را به رخ کشید. سرزمینی که خاکش از شدت تابش خورشید بی‌رمق شده، اما همین خاکِ در ظاهر گرم، گنجی بی‌نظیر در دل خود پنهان کرده است؛ ثروتی که برای توصیف آن می‌توان مسافتی به طول 70 کیلومتر را مثال زد که در آن، صف طویل کامیون‌هایی با حداکثر ظرفیت از طلای ناب، پشت سر هم ردیف شده‌اند.
عسلویه، پایتخت انرژی ایران، اگرچه تا دو دهه پیش نقشی در معادلات انرژی ایران بازی نمی‌کرد؛ اما از سال 1377 تاکنون نقشی درخورتوجه به خود گرفته است. دراختیارداشتن منابع نفت و گاز این منطقه، حداقل آرزوی رهبران کشورهای درحال‌توسعه حاشیه خلیج‌فارس محسوب می‌شود. این منطقه در حاشیه خلیج‌فارس و در محدوده 46 هزار هکتاری استان بوشهر قرار گرفته است که مشتمل بر سه منطقه پارس یک (پارس‌جنوبی) با 14 هزار هکتار در شهرستان عسلویه، پارس دو (کنگان) در محدوده 16 هزار هکتاری شهرستان کنگان و پارس سه (پارس‌شمالی) شامل 16 هزار هکتار در محدوده شهرستان‌های دیر، دشتی، تنگستان و بوشهر است.
از 24 فازی که قرار بود در منطقه پارس‌جنوبی به بهره‌برداری برسد، تاکنون فقط 11 فاز به شرکت ملی گاز ایران برای بهره‌برداری سپرده شده ‌است. فاز 12 نیز به‌تازگی از سوی شرکت ملی نفت به شرکت ملی گاز تحویل داده شده ‌است. ظاهرا شرکت ملی نفت اکتشاف می‌کند و شرکت ملی گاز بهره‌برداری. جالب اینجاست که این میدان گازی با کشور قطر مشترک است؛ به‌طوری‌که دوسوم این میدان گازی متعلق به قطر و فقط یک‌سوم آن در اختیار ایران است. به تعبیری هشت درصد و به تعبیر دیگر 14 درصد از منابع گاز جهان در این میدان جای گرفته ‌است. قطر تقریبا 2.5 برابر بیشتر از منابع موجود در پارس‌جنوبی استخراج و استفاده می‌کند. زمانی که از مسعود حسنی، مدیرعامل شرکت مجتمع گاز پارس‌جنوبی «SPGC» سؤال می‌شود که چرا تا این حد فرصت از کف داده‌ایم و قطری‌ها چه کرده‌اند که ما نکرد‌ه‌ایم، پاسخ می‌دهد: «بهتر است بگوییم آنها چه نکردند و ما کردیم».
گلایه مسعود حسنی از سیاست‌بازی و واگرایی مدیران ایرانی است. مشکل را در مدیریت و عمر کوتاه مدیریت در ایران می‌داند و معتقد است «قافیه را به قطری‌ها باختیم؛ اما نباید ناامید شویم. برای درس‌گرفتن از فرصت‌سوزی که در مقابل رقیب قطری داشتیم، باید بدانیم چه شد که به این نقطه رسیدیم. سوءمدیریت دلیل اساسی عقب‌ماندگی ماست. توسعه پایدار را نفهمیدیم و در برهه‌ای برای برداشت عجله کردیم تا عقب نمانیم؛ اما ما در مجتمع پارس‌جنوبی درسی را که باید بگیریم، گرفتیم و برنامه‌ریزی توسعه پایدار را انجام دادیم و خدا را شکر بر اساس آن تا سال 1396 با هدف سرآمدی در عملیاتِ رقابت‌پذیر در تراز جهانی، تولیدات‌مان به دو برابر BP خواهد رسید». شاید قدم‌زدن در عسلویه با پیاده‌روی در خیابان‌های تهران از نظر میزان آلاینده و آزاری که برای تنفس می‌کشید، چندان تفاوتی نداشته باشد. با اینکه پالایشگاه‌ها، در کنار ساحل خلیج‌فارس قرار گرفته‌اند، اما هوای کدرشده آسمان عسلویه را پوشانده است. دو نفر از کارشناسانی که شب‌هنگام و در کمپ، مشغول ورزش و پیاده‌روی بودند، با خنده تمسخرآمیزی می‌گویند «تازه اکنون بهترین وضعیت هوا در این منطقه است. باد به سمت مخالف شهر می‌وزد و دمای هوا مناسب است که ما ورزش می‌کنیم. در دمای 50 درجه و شرایطی که بادی نمی‌وزد، آلاینده‌های پالایشگاه‌های شیرین‌سازی گاز و پتروشیمی‌هایی که با فاصله نه‌چندان‌زیادی از مجتمع گاز پارس‌جنوبی قرار گرفته‌اند، جهنمی می‌سازند که تحملش یعنی افزایش سرعت مرگ». البته پروژه‌هایی برای کاهش آلاینده‌های خروجی از مشعل پالایشگاه‌ها انجام شده، به‌طوری‌که بر اساس طراحی اولیه، مجموع آلاینده‌ها در هفته 17 میلیون متر مکعب بوده که با اقدامات اصلاحی اکنون به کمتر از هفت میلیون متر مکعب رسیده است و چشم‌انداز مجتمع پارس‌جنوبی این شاخص را تا پایان سال 1396، 2.6 میلیون متر مکعب پیش‌بینی کرده است.
سایت پالایشگاه؛ خطا، غیر قابل بخشش
برای ورود به سایت ماشینی با سوخت گازوییل فراخوانده می‌شود. خطر اشتعال تهدیدی جدی در سایت پالایشگاهی است. هنگام ورود، مأمور HSE توصیه‌ها و آموزش‌های لازم را یادآوری می‌کند و با همان ماشین گازوییلی، سرکشی آغاز می‌شود. تلفن 3333 تماس ضروری است و مکان‌های امن مشخص شده‌اند. فضا آرام است و خالی از کارگران. همه‌چیز مکانیزه و تحت کنترل است. دو نفر از کارشناسان در کانکسی که جنب قسمتی از تجهیزات مستقر شده، مشغول انجام وظیفه هستند. کانکس ساده چیده شده و به رسم معمول، کامپیوترها روشن و تلفن‌ها و بی‌سیم‌ها نیز به‌کار هستند. این دو جوان برشی از کارکنان مجتمع گاز پارس‌جنوبی هستند. اپراتورهای جوان به‌گوش هستند تا بی‌سیم و تلفن صدایی بکنند. سرکشی به تجهیزات، آب‌بندی و نشت‌بندی و بسیاری دیگر، از وظایف این اپراتورها‌ست. خطر H2S را به‌صورت جدی توضیح می‌دهند. گازی است که به محض انتشار و دمیدن آن، فرصت بازدم برای‌تان نخواهد ماند و ماسک مخصوصی برای مقابله با آن جزء تجهیزات همراه شما هنگام ورود به سایت است.
ایراد بزرگ در فرایند مدیریت پالایشگاه
از گاز حاصل‌شده پنج درصد اتان است و بعد اتیلن که با خط اتیلن غرب منتقل می‌شود تا پتروشیمی‌ها از آن استفاده کنند. میعانات هم در فرایند شیرین‌سازی از گاز جدا شده و بخشی به پتروشیمی بزرویه منتقل و بخش دیگر صادر می‌شود. روزانه هشت هزار تن، ال‌پی‌جی تولید و صادر می‌شود. اگرچه قدری فراورده از گاز ترش خارج شده از چاه‌های پارس‌جنوبی می‌گیریم؛ اما آمار استفاده قطر از منابع مشترک، داستان دیگری را به ذهن می‌آورد. قطر از این میدان مشترک، نفت خام برداشت می‌کند، علاوه بر آن هلیوم که ارزش اقتصادی زیادی نیز دارد جزء محصولات قطر است. مازاد بر اینها 25 درصد ال‌ان‌جی جهان را قطر تولید می‌کند. بر اساس گفته‌های مسعود حسنی، مدیرعامل مجتمع گاز پارس‌جنوبی، تولیدات این‌چنینی که اتفاقا وضعیت خوبی هم در آنها نداریم، نیازمند سرمایه‌گذاری‌های «های‌تک» هستند. مسعود حسنی معتقد است «انرژی ما صرف مسائل بیهوده‌ای می‌شود که باعث می‌شود اصل ماجرا را فراموش کنیم. تحریم‌ها اثرگذار بود و ما نتوانستیم بر اساس برنامه‌ریزی‌ها حرکت کنیم. سرمایه‌گذاری‌ها، مخصوصا آنهایی که نیازمند صنایع «های‌تک» هستند در اثر تحریم‌‌ها عقب مانده است؛ اما دلیل عمده‌تر مدیریت است که اثر تحریم‌ها را تشدید کرد. با قطعیت می‌گویم، در تعامل با جهان، بهره‌مندی صنایع گاز کشور از این صنایع بیشتر است. تقابل با جهان درس بزرگی به ما در صنایع گاز داد. هرگز نمی‌توانیم دور کشور فنس بکشیم. ناگزیریم برای تولید بهینه و حفظ رقابت‌مان، با دنیا ارتباط برقرار کنیم. مذاکرات ایران با کشورهای بزرگ هم نوعی مدیریت بود. فقط نگران هستم که تحریم‌ها هم برداشته شود و وضعیت به همین منوال باشد. دیگر بهانه‌ای برای توجیه عقب‌ماندگی‌مان نخواهیم داشت».
علمدار بابایی، جوان خوش‌رویی که رئیس تعمیرات مجتمع گاز پارس‌جنوبی است، از دانشگاه امیرکبیر کارشناسی‌ارشد گرفته و باور دارد «‌تکرارپذیری نداریم؛ بنابراین پیش‌بینی‌پذیر هم نیستیم». او می‌گوید انتخاب کرده‌ام تا اینجا باشم و به‌شدت نسبت به جزءجزء صنعت گاز حساسیت نشان می‌دهد. می‌گوید «در دو سال گذشته وضعیت‌مان در تولید بهتر شده؛ اما در دولت گذشته نامه می‌آمد که آماری از تولید ارائه نشود. از وضعیت‌مان در تعمیرات رضایت دارد؛ اما معتقد است باید در سطح مرزهای دانش روز، تلاش بیشتری شود. نمی‌توانیم صد درصد در صنعت گاز خودکفا شویم. در بسیاری فرایندها مزیت نداریم و ورود به آنها نیز صرفه اقتصادی ندارد».
مسعود حسنی نیز معتقد است «خودکفایی نه این است که تارک دنیا شویم. مقام معظم رهبری هم وقتی صحبت از خودکفایی می‌کند، یعنی باید از دانش، تکنولوژی و فرهیختگی غرب استفاده کنیم؛ اما نباید وابسته شویم که اگر روزی خواستند از این طریق ما را تحت فشار قرار دهند، ابتکار عمل از ما گرفته شود».
نگاه مسعود حسنی، نسبت به حکایت‌مان با رقیب قطری، قدری بدبینانه است. از چشم‌انداز 1404 از او می‌پرسم که با قدرت می‌گوید «تا 1396 تولیدات‌مان دو برابر شرکت BP خواهد شد و دیگر نمی‌توانیم خودمان را با شرکت‌های داخلی مقایسه کنیم. رفتارمان و سیاست‌های‌مان باید در سطح بین‌المللی تعریف شود. برای همین بیانیه مأموریت خودمان را سرآمد در عملیاتِ رقابت‌پذیر در سطح جهانی قرار دادیم. هرچیزی را که نتوانیم به عدد و رقم تبدیل کنیم، نمی‌توانیم مدیریت کنیم».
زنگنه مرد بزرگی است
مسعود حسنی از مسئله‌ای قدیمی در وزارتخانه صحبت می‌کند که انگار ریشه‌دار است. او می‌گوید «هرچه سهم‌مان در سبد انرژی کشور بیشتر می‌شود، باید سهم‌مان در تصمیم‌ها نیز بیشتر شود. استراتژی‌های توسعه و تولید باید مشخص باشد. همه باید اطلاع داشته باشند. این نیست که در ذهن برخی باشد و بقیه ندانند. پالایشگاه‌هایی هستند که در نیمه نخست سال آینده به بهره‌برداری می‌رسند؛ اما هنوز نمی‌دانیم چه کسی بهره‌بردار آن است. بهره‌بردار باید بتواند برنامه‌ریزی کند، نه‌اینکه دقیقه 90 بگویند فلانی تو بهره‌بردار شدی. وضعیت می‌شود به‌گونه‌ای‌که بعد، فرصت‌ها از بین می‌رود. به‌نظر می‌رسد دوستان وزارتخانه حواس‌شان به اکتشاف است و این بخش را فراموش کرده‌اند».
او معتقد است بیژن زنگنه مرد بزرگ و وزیر کاربلدی است و باید بتواند برای افزایش رقابت گاز ایران، با قطری‌ها مذاکره کند. او می‌گوید: «من امروز قائل به مذاکره با قطر هستم. اگر بگذاریم تولیدات‌مان به قطر برسد و بعد با آنها مذاکره کنیم که فایده‌ای ندارد. شاید هرگز به این موقعیت نرسیم. قطر پنج سال است برای صیانت از حوزه پارس‌جنوبی، طرح‌های توسعه خود را متوقف کرده است و ما باید این حرکت آنها را جدی بگیریم و برای آن برنامه‌ریزی داشته باشیم».
وضعیت زندگی و کار در اجتماع عسلویه
عسلویه زمانی مکان خوبی برای کار با درآمد بالا محسوب می‌شد. در دانشگاه و در دهه 1380 همان زمانی که رونقی در عسلویه و منطقه پارس‌جنوبی بود، کار در این منطقه جزء آرزوهای بچه‌های فنی محسوب می‌شد. ویژگی کار در این منطقه، علاوه بر دریافت حقوق بالاتر نسبت به متوسط دستمزد در دیگر مناطق، هم‌نشینی با کارگران و مهندسان خارجی مستقر در منطقه بود. نوع نگرش آنها به مقوله کار، ظاهرا متفاوت با ما ایرانیان بود. حالا دیگر نه خبری از آن خارجیان هست و نه حقوق بالا. تضادی که ابتدای گزارش به آن اشاره شد، علاوه بر محتوای درونی این منطقه شاید درباره نیروی کار هم مصداق داشته باشد. دیگر نشانی از آن انگیزه، برای حضور در این منطقه در میان مهندسان و کارگران دیده نمی‌شود. تقریبا کارکنان مستقر در منطقه در قالب دو تیپ قرارداد، مشغول فعالیت هستند: یا رسمی یا پیمانکاری. رسمی‌ها وضع‌شان از نظر رسیدگی و بهره‌مندی خوب است. گلایه‌ای از کارکنان رسمی شنیده نشد، حقوق‌ها همان ویژگی بالاتر‌بودن از سطح متوسط دریافتی را داشتند و مزایا ازجمله پاداش‌ها و عیدی‌ها و... به‌موقع پرداخت می‌شد. مشکل اما کارکنان پیمانکاری است که هم فاصله زیادی از نظر دریافت حقوق دارند و هم مزایا نصیب‌شان نمی‌شود. اینجاست که برخی از این افراد باور دارند «وزارت نفت تا پیش‌ازاین شانه خالی نمی‌کرد؛ اما الان با برون‌سپاری بسیاری از کارها در حال شانه خالی‌کردن از زیر بار مسئولیت است».
برخی از این افراد دراین‌باره می‌گویند: «دغدغه مالی داریم، سال‌به‌سال حقوق‌مان اضافه می‌شود؛ اما اضافه‌کاری‌مان در مقابلش کمتر و کمتر می‌شود. وضعیت تغذیه مناسب نیست و حتی در نان‌ها کرم پیدا شده و تنها پیمانکار مربوطه 10 درصد از قراردادش کسر شده است». کارکنان مجتمع گاز پارس‌جنوبی یا در مکان‌هایی که به کمپ معروف هستند، مستقر می‌شوند یا در شهرک مسکونی توحید در 40 کیلومتری عسلویه. کمپ‌ها اگرچه راحت به‌نظر می‌رسند؛ اما خمودگی عجیبی در چهره ساکنان کمپ‌ها دیده می‌شود. چند نفر از ساکنان یکی از کمپ‌‌‌ها، خاطره‌ای تعریف می‌کنند: «دوستی از شیراز میهمانم بود. از میدان تا کمپ را پیاده‌روی کردیم. به نظر دوستم بدترین پیاده‌روی عمرش را اینجا انجام داده بود». هوای آلوده و نبودن خدمات تفریحی و حتی فضای سبز و امکاناتی ازاین‌دست، کارکنان حاضر در عسلویه را مجبور می‌کند ناگزیر، روزانه فقط مسیر پالایشگاه- کمپ را طی کنند و خبری از تعبیه امکانات تفریحی نیست. در ساحل ناب خلیج‌فارس هم خدمات تفریحی و فضایی که بتوان از آن برای تفریح استفاده کرد نیز فراهم نشده بود. خمودگی چهره کارگران و مهندسان شاید به این دلیل باشد. شهرداری، فرمانداری و دیگر دستگاه‌هایی که مسئولیت خدمات‌رسانی دارند، اگرچه در عسلویه هستند؛ اما برون‌دادی که مصداق تأمین فضای تفریحی باشد، ندارند.
اختلاف زندگی در کمپ‌ها نیز دیده می‌شود. یکی از کارگران فاز یک می‌گوید: «دو سال پیش کارگری به دلیل اینکه کارگر است، اینجا مرد. فقط به دلیل اینکه آمبولانس به ما داده نشد». از سوی دیگر تفاوت دریافتی رسمی‌ها با پیمانکاری‌ها موجب ایجاد نارضایتی شده است. راننده‌ای که رسمی است و ماشین شرکت در اختیار اوست، حدود چهار میلیون تومان دریافت می‌کند و پیمانکار، باوجوداینکه ماشین و هزینه ماشین را خودش متقبل می‌شود، چیزی در حدود دو میلیون تومان دریافت می‌کند. اختلاف حقوق کارکنان با مدیران هم به گفته برخی کارکنان به‌شدت زیاد است و تا 10 برابر می‌رسد. جوانی که در قامت کارشناس در مقابل می‌بینم به‌خوبی تحلیل می‌کند. او می‌گوید «‌دو ماه حقوق یک مدیر به اندازه 12 ماه دریافتی متوسط کارکنان است. مدیر باید دریافتی بالا داشته باشد؛ اما این تفاوت زیاد در بلندمدت، نظم سیستم را می‌ستاند و کارایی را کاهش می‌دهد».
تهی‌شدگی از رفتاری که انسان‌‌ها در گذران زندگی خود سرانجام می‌دهند در عسلویه دیده می‌شود. کارگری می‌گوید: «کارگران به پیمانکاران‌شان اعتراض دارند؛ اما گوش کسی بدهکار نیست. جرئت هم نداریم حرفی بزنیم، چون در معرض تهدید به اخراج هستیم. در موردی اسم شرکتی عوض شد تا تخلف آن شرکت نادیده گرفته شود و دوباره بتواند به صورت پیمانکاری پروژه بگیرد».
سؤال این‌ روزهای ذهن بسیاری، دلیل فقیربودن یا شکست در پروژه ثروت ایران است. عسلویه نمونه بارزی است: پیچیدگی‌های انسان و اجتماع در قالب کار و ثروت‌اندوزی به‌کلی به ناکارآمدی ختم می‌شود. نمی‌توانیم از منابع طبیعی که عین ثروت هستند استفاده کنیم. دلیل آن شاید همین پیچیدگی‌هایی باشد که عسلویه مصداق آن است. عسلویه در مقابل چشم دولتمردان آماده ایستاده تا خمودگی‌اش با تدبیر دولتمردان تبدیل به نشاط شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.