تجربه ساخت توربین ملی
سعید پاكسرشت.مدیر پژوهش و فناوری شركت ملی گاز ایران
توربین یكی از پیچیدهترین تجهیزات ساخت بشر است كه برای تولیدِ توان و نیروی رانش در صنایع مختلفی مانند صنعت برق، صنایع هوایی و صنایع نفت و گاز، كاربردهای متنوعی دارد. درحالحاضر در كشور برای انتقال گاز طبیعی از طریق خطوط لوله، 74 ایستگاه تقویت فشار كه از 250 دستگاه توربوكمپرسور بهره میگیرد، استفاده میشود و پیشبینی میشود با توجه به افزایش تولید و گسترش مصارف گاز طبیعی، تعداد توربینهای موردنیاز شبكه خطوط انتقال در 10 سال آینده به حدود دو برابر این مقدار بالغ شود. دانشِ طراحی این تجهیز به صورت خاص در اختیار تعداد معدودی شركتِ شناختهشده آمریكایی - اروپایی بوده و عملا 80 درصد بازار آن نیز در اختیار فقط چهار سازنده است. توان ساخت توربین نیز از طریق واگذاری حق لیسانس به برخی كشورهای دیگر انتقال یافته است، ولی دانش طراحی آن همواره به عنوان دانشی غیرقابلانتقال مطرح بوده است.
نیازِ گسترده به توربینهای گازی در صنایع نفت و گاز كشورمان باعث شده بود از اوایل دهه 80 اقداماتی برای ایجاد زیرساختهای تولید و ساخت توربین، تحت لیسانس یكی از شركتهای غربی و با تأسیس شركت توربوكمپرسور نفت به عمل آید. اگرچه تا قبل از این اقدام، تنها راه تأمین توربینهای موردنیاز صنعت نفت و گاز صرفا خرید توربین بوده است، بااینحال، ایجاد توانمندی ساخت تحت لیسانس با وجود حركتی روبهجلو، همچنان وابستگی در بخشهای مختلف طراحی و ساخت قسمتهای «هایتک» را به همراه داشته است. با تشدید شرایط تحریم در پنج سال گذشته و قطع ارتباط اكثر شركتهای خارجی، ارائه سرویس از سوی شركت دارنده لیسانس با توجه به وجود قرارداد با شركت توربوكمپرسور نفت صورت نپذیرفت. این نكته نشانگر اهمیت و ضرورت برخورداری از دانش طراحی بومی و توان تولید توربین گازی به عنوان یكی از حیاتیترین تجهیزات صنعت گاز است. برهمیناساس در سال 90 طرح پژوهشی «بومیسازی و توسعه دانش فنی طراحی و ساخت توربین گازی 25 مگاوات با قابلیت افزایش تا 30 مگاوات و كسب نشان ایرانی با همكاری شركت ملی گاز ایران و شركت توربوكمپرسور نفت آغاز شد. هدف از اجرای این طرح، بومیسازی
دانش طراحی توربینهای گازی در كلاس صنعتی با توان 20 تا 30 مگاوات بوده است. شاید یكی از بارزترین نكات این طرح، مشاركت شركت ملی گاز ایران بهعنوان متقاضی و نماینده حاكمیت و شركت توربوكمپرسور نفت به عنوان توسعهدهنده در توسعه دانش فنی و با تأمین منابع مالی به صورت مشترك بوده كه در قالب یك الگوی جدید قراردادی منعقد شده است. همچنین بهرهگیری از توان علمی و تخصصی دانشگاهی برای نظارت و هدایت علمی و پایش مستمر طرح از سوی شورای راهبری از دیگر ویژگیهای مؤثر در تحقق اهداف این طرح بوده است. پس از گذشت حدود سه سال از آغاز این طرح و در هفت مرحله گامبهگام در طراحی و ساخت بومی بخشهای مختلف، توربین گازی IGT25 آخرین مرحله تستهای ساخت را در بهمن ماه سال 93 با موفقیت پشتِ سر گذاشت. پس از آن توربین با برند ایرانی IGT25 در ایستگاه تقویت فشار گاز دهق نصب و از مهرماه سال 94 به نحو مطلوبی در حال كار است. همچنین قبل از آن تاریخ، شش دستگاه توربین با درصدهای مختلفی از ساخت داخل در نقاط دیگری نصب و راهاندازی شده بود.
برای حفظ حقوق و مالكیت معنوی دانش طراحی و فناوری ساخت قطعات توربین ملی IGT25 به دست متخصصان ایرانی، علاوه بر ثبت نشان ملی، مراحل ثبت حدود 60 پتنت به روی اجزای مختلف این توربین صورت پذیرفته یا در دست انجام است. ساخت و تولید توربین IGT25 با اجرای اقدامات ذیل ارزش افزوده بالایی را برای كشورمان به ارمغان آورده است:
• طراحی و ساخت بخشهای داغ شامل پرههای داغ توربین و محفظه احتراق
• تدوین تكنولوژی و خرید تجهیزات خاص روتورو اقلام هایتک
• بومیسازی دانش طراحی و ساخت و ایجاد زنجیره تأمین
• ایجاد دانش انتگراسیون نهایی موتور كه شایستگی كلیدی و دانشی كمنظیر در كشور است
اگرچه از لحاظ جنبههای فنی و اقتصادی اجرای موفق این طرح دستاوردهایی مانند تدوین دانش طراحی و تكنولوژی ساخت تجهیزات پیشرفته، توسعه و تولید نرمافزار سیستم كنترل، تدوین و توسعه دانش مدیریت زنجیره تأمین و مهندسی خرید اقلام، كاهش هزینههای ناشی از دستیابی به فناوری توربینهای گازی، حذف هزینههای پشتیبانی كارشناسان خارجی و كاهش هزینههای تعمیرات را به همراه داشته است؛ اما برخی از دستاوردهای ویژه این اقدام اهمیت دوچندانی دارد كه مهمترین آنها عبارتند از:
1- توسعه مدل مناسبی برای مدیریت و راهبری طرحهای مشابه با مشاركت تمامی ذینفعان
2- ایجاد حس خوداتكایی و افتخار ملی در سطح پیشرفتهترین صنایع برپایه دانش و توان متخصصان داخلی
3- ایجاد شبكه تخصصی كارشناسان و ذینفعان در سطوح مختلف دانشگاهی و صنعتی در طراحی توربین
4- ایجاد زیرساختهای لازم برای ارتقای كیفیت محصول با انجام تحقیقات و پژوهشهای علمی و كاربردی
5- قابلیت توسعه همكاریهای راهبردی در زمینه طراحی و ساخت توربینهای گازی با شركتهای بینالمللی
اجرای موفقیتآمیز این طرح و دستیابی كشورمان به عنوان هفتمین كشور دارای فناوری طراحی توربینهای گازی و قرارگرفتن در باشگاه سازندگان 10 محصول با فناوری بالا در جهان، نشان میدهد در صورت برنامهریزی و اجرای صحیح و حضور بازیگران اصلی و استقرار در جایگاه واقعی، توسعه پیچیدهترین تجهیزات با بالاترین فناوری قابل حصول است. طرح مذكور تجربه موفقی از ارتباط اركان اصلی توسعه فناوری در یك كشور شامل دولت، صنعت و دانشگاه بوده است و امید آن میرود الگوی مناسبی حتی برای شرایط پس از تحریم باشد.
توربین یكی از پیچیدهترین تجهیزات ساخت بشر است كه برای تولیدِ توان و نیروی رانش در صنایع مختلفی مانند صنعت برق، صنایع هوایی و صنایع نفت و گاز، كاربردهای متنوعی دارد. درحالحاضر در كشور برای انتقال گاز طبیعی از طریق خطوط لوله، 74 ایستگاه تقویت فشار كه از 250 دستگاه توربوكمپرسور بهره میگیرد، استفاده میشود و پیشبینی میشود با توجه به افزایش تولید و گسترش مصارف گاز طبیعی، تعداد توربینهای موردنیاز شبكه خطوط انتقال در 10 سال آینده به حدود دو برابر این مقدار بالغ شود. دانشِ طراحی این تجهیز به صورت خاص در اختیار تعداد معدودی شركتِ شناختهشده آمریكایی - اروپایی بوده و عملا 80 درصد بازار آن نیز در اختیار فقط چهار سازنده است. توان ساخت توربین نیز از طریق واگذاری حق لیسانس به برخی كشورهای دیگر انتقال یافته است، ولی دانش طراحی آن همواره به عنوان دانشی غیرقابلانتقال مطرح بوده است.
نیازِ گسترده به توربینهای گازی در صنایع نفت و گاز كشورمان باعث شده بود از اوایل دهه 80 اقداماتی برای ایجاد زیرساختهای تولید و ساخت توربین، تحت لیسانس یكی از شركتهای غربی و با تأسیس شركت توربوكمپرسور نفت به عمل آید. اگرچه تا قبل از این اقدام، تنها راه تأمین توربینهای موردنیاز صنعت نفت و گاز صرفا خرید توربین بوده است، بااینحال، ایجاد توانمندی ساخت تحت لیسانس با وجود حركتی روبهجلو، همچنان وابستگی در بخشهای مختلف طراحی و ساخت قسمتهای «هایتک» را به همراه داشته است. با تشدید شرایط تحریم در پنج سال گذشته و قطع ارتباط اكثر شركتهای خارجی، ارائه سرویس از سوی شركت دارنده لیسانس با توجه به وجود قرارداد با شركت توربوكمپرسور نفت صورت نپذیرفت. این نكته نشانگر اهمیت و ضرورت برخورداری از دانش طراحی بومی و توان تولید توربین گازی به عنوان یكی از حیاتیترین تجهیزات صنعت گاز است. برهمیناساس در سال 90 طرح پژوهشی «بومیسازی و توسعه دانش فنی طراحی و ساخت توربین گازی 25 مگاوات با قابلیت افزایش تا 30 مگاوات و كسب نشان ایرانی با همكاری شركت ملی گاز ایران و شركت توربوكمپرسور نفت آغاز شد. هدف از اجرای این طرح، بومیسازی
دانش طراحی توربینهای گازی در كلاس صنعتی با توان 20 تا 30 مگاوات بوده است. شاید یكی از بارزترین نكات این طرح، مشاركت شركت ملی گاز ایران بهعنوان متقاضی و نماینده حاكمیت و شركت توربوكمپرسور نفت به عنوان توسعهدهنده در توسعه دانش فنی و با تأمین منابع مالی به صورت مشترك بوده كه در قالب یك الگوی جدید قراردادی منعقد شده است. همچنین بهرهگیری از توان علمی و تخصصی دانشگاهی برای نظارت و هدایت علمی و پایش مستمر طرح از سوی شورای راهبری از دیگر ویژگیهای مؤثر در تحقق اهداف این طرح بوده است. پس از گذشت حدود سه سال از آغاز این طرح و در هفت مرحله گامبهگام در طراحی و ساخت بومی بخشهای مختلف، توربین گازی IGT25 آخرین مرحله تستهای ساخت را در بهمن ماه سال 93 با موفقیت پشتِ سر گذاشت. پس از آن توربین با برند ایرانی IGT25 در ایستگاه تقویت فشار گاز دهق نصب و از مهرماه سال 94 به نحو مطلوبی در حال كار است. همچنین قبل از آن تاریخ، شش دستگاه توربین با درصدهای مختلفی از ساخت داخل در نقاط دیگری نصب و راهاندازی شده بود.
برای حفظ حقوق و مالكیت معنوی دانش طراحی و فناوری ساخت قطعات توربین ملی IGT25 به دست متخصصان ایرانی، علاوه بر ثبت نشان ملی، مراحل ثبت حدود 60 پتنت به روی اجزای مختلف این توربین صورت پذیرفته یا در دست انجام است. ساخت و تولید توربین IGT25 با اجرای اقدامات ذیل ارزش افزوده بالایی را برای كشورمان به ارمغان آورده است:
• طراحی و ساخت بخشهای داغ شامل پرههای داغ توربین و محفظه احتراق
• تدوین تكنولوژی و خرید تجهیزات خاص روتورو اقلام هایتک
• بومیسازی دانش طراحی و ساخت و ایجاد زنجیره تأمین
• ایجاد دانش انتگراسیون نهایی موتور كه شایستگی كلیدی و دانشی كمنظیر در كشور است
اگرچه از لحاظ جنبههای فنی و اقتصادی اجرای موفق این طرح دستاوردهایی مانند تدوین دانش طراحی و تكنولوژی ساخت تجهیزات پیشرفته، توسعه و تولید نرمافزار سیستم كنترل، تدوین و توسعه دانش مدیریت زنجیره تأمین و مهندسی خرید اقلام، كاهش هزینههای ناشی از دستیابی به فناوری توربینهای گازی، حذف هزینههای پشتیبانی كارشناسان خارجی و كاهش هزینههای تعمیرات را به همراه داشته است؛ اما برخی از دستاوردهای ویژه این اقدام اهمیت دوچندانی دارد كه مهمترین آنها عبارتند از:
1- توسعه مدل مناسبی برای مدیریت و راهبری طرحهای مشابه با مشاركت تمامی ذینفعان
2- ایجاد حس خوداتكایی و افتخار ملی در سطح پیشرفتهترین صنایع برپایه دانش و توان متخصصان داخلی
3- ایجاد شبكه تخصصی كارشناسان و ذینفعان در سطوح مختلف دانشگاهی و صنعتی در طراحی توربین
4- ایجاد زیرساختهای لازم برای ارتقای كیفیت محصول با انجام تحقیقات و پژوهشهای علمی و كاربردی
5- قابلیت توسعه همكاریهای راهبردی در زمینه طراحی و ساخت توربینهای گازی با شركتهای بینالمللی
اجرای موفقیتآمیز این طرح و دستیابی كشورمان به عنوان هفتمین كشور دارای فناوری طراحی توربینهای گازی و قرارگرفتن در باشگاه سازندگان 10 محصول با فناوری بالا در جهان، نشان میدهد در صورت برنامهریزی و اجرای صحیح و حضور بازیگران اصلی و استقرار در جایگاه واقعی، توسعه پیچیدهترین تجهیزات با بالاترین فناوری قابل حصول است. طرح مذكور تجربه موفقی از ارتباط اركان اصلی توسعه فناوری در یك كشور شامل دولت، صنعت و دانشگاه بوده است و امید آن میرود الگوی مناسبی حتی برای شرایط پس از تحریم باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.