استقرار نظمی برای افزایش شعور سازمانی
نظام نوآوری صنعت گاز
سعید پاکسرشت، مدیر پژوهش و فناوری شرکت ملی گاز است، اصرار دارد تا سخن اصلی خود را ضعف مدیریت در صنعت گاز بداند، معتقد است گاز ابزار استراتژیک است و باید استراتژیستها برای آن برنامهریزی کنند که اگر این اتفاق سرانجام نیابد سرنوشت صنعت گاز مثل گذشته خواهد بود. اگرچه از نظر سعید پاکسرشت عملکردمان در حوزه فناوری این صنعت چندان قابل دفاع نیست اما با مدیریت صحیح «دانش» میتوانیم از فرصت گاز در کشورمان استفاده کنیم. هشدار این کارشناس بر کاردانی و افزایش کارامدی با تاکید بر تکنولوژیهای نوین در صنعت گاز قرار گرفت.
سؤال خود را از مشتقات «هایتک» صنعت گاز آغاز می کنم. انگار گازی که ما تلاش می کنیم به لولههای خود بفرستیم و بسوزانیم، رقیب قطری ما با استفاده و سرمایهگذاری بهموقع بر صنایع هایتک، تبدیل به هلیوم، الانجی و دیگر مشتقات میکند. از همان منطقه حتی نفت استخراج میکنند؛ ولی ما این کارها را رها کرده ایم. در این حوزه چه کارهایی کردهایم یا باید انجام دهیم؟
گاز طبیعی یک ابزار استراتژیک است که کاربردهای زیادی دارد. بههمیندلیل باید استراتژیستها برای برنامهریزی انتخاب شوند تا حداکثر استفاده برده شود. مثل خیلی از کالاهای دیگر، در کنار گاز طبیعی هلیوم، الانجی و بازار گسترده تبادلات وجود دارد. گاز طبیعی میتواند بر روابط بینالملل نیز تأثیر بگذارد. جلوی خیلی از تهدیدها را میگیرد و میتوان قدرت زیادی از طریق آن کسب کرد. میتوانید ببینید روسیه با ابزار گاز طبیعی چه کارها که نمیکند. هر کشوری را بخواهند تحت فشار میگذارند یا با آنها ارتباط برقرار میکنند. آنها بازارهای بزرگی مثل چین را به دست میگیرند و آیندهای بلندمدت را در مناسبات و تعاملات اقتصادی پیشروی خود میگشایند. باید فکر و برنامهریزی کنیم و بدانیم که این کارها از یکسو نیاز به فکر و طراحی و از طرفی احتیاج به سرمایه دارد. اگر بهموقع اقدام نکنیم، زمانی میرسد که دیگر فرصت از دست خواهد رفت. محدوده زمانی مشخصی برای استفاده از این بازار داریم. اگر 50 سال بگذرد، شاید همچنان گاز داشته باشیم؛ ولی آیا کشش بازار را هم داریم؟ آیا آن موقع شکل های دیگر انرژی، فرصت به گاز طبیعی میدهند که همچنان بازار فعالی
را پیشروی خود ببیند؟ الان دنیای پیشرفته برای خودش برنامهریزی میکند تا 30 یا 40 سال دیگر بدون یک قطره نفت و بدون استفاده از گاز طبیعی به سر برد و برای عملی شدن این موضوع عزم جدی دارد. ما به عنوان یک کشور دنبالهرو، همیشه منتظر هستیم که یک ابزار تکنولوژیک قشنگ را دست همسایه ببینیم تا برویم مثل آن را بخریم. اگر فردا نوعی باتری به تولید برسد که میزان اتلاف بسیار ناچیزی داشته باشد و مثلا موبایل شما را 10 سال بینیاز از شارژ نگه دارد، این را باید یک جهش تکنولوژیک دانست. 40 یا 50 سال دیگر اگر بتوانیم انرژی نیروگاههای برق را از روشهای جدیدی تأمین کنیم که هم تمیزتر و هم ارزانتر هستند، دیگر نه کسی از ما گاز میخواهد و نه خودمان رغبت به مصرف گاز نشان خواهیم داد. آن موقع زمان بهرهبرداری از گاز طبیعی به اتمام میرسد.
40 سال بعد، چنانچه سوخت خودروهایمان چیزی غیرازاین باشد که امروز میسوزانیم دیگر نیازی به بنزین و الانجی نخواهیم داشت؛ هم آلودگی کمتر میشود و هم راندمان بالا میرود. شاید باتریهایی بیاید که همین امروز به نظر ما رؤیا میرسد. وقتی همه خودروها با باتریهای استثنایی کار کنند، دیگر صحبت از نفت و گاز نخواهد بود. فرصت سوزی درست نیست. باید از شرایطی که داریم استفاده کنیم. ببینید کشورهای دنیا که منابع گازی کمتر از ما دارند ولی میزان برداشتشان بهمراتب بالاتر است، کدام ها هستند؟ ما گاز زیادی برداشت می کنیم و رتبه چهارم دنیا را داریم. از حیث مصرف نیز چهارم هستیم.
کشورهایی مثل اندونزی، الجزایر و استرالیا منابعشان در مقایسه با ما خیلی ناچیز است؛ ولی میزان برداشتشان حداکثری است؛ زیرا می خواهند از بازار استفاده کنند. استرالیا تا سال 2020 چندین Plant انرژی تأسیس خواهد کرد. الان قیمت گاز سیر نزولی دارد. می خواهند از عصر طلاییِ گاز، حداکثر استفاده را ببرند. ما نیز باید چنین کارهایی را سریعتر انجام دهیم. خیلی ها متصورند که برای رسیدن به آن نقطه نیازمند سرمایهگذاری و تکنولوژی هستیم. لازم است اینها را به هر نحو ممکن کسب و جذب کنیم و مرتب خود را درگیر موضوعات حاشیه ای و جانبی نکنیم. نسبت به صنعت گاز کشورمان امیدوار هستم. فهم و شعور سازمانی و آدم های استراتژیستی لازم داریم که بهدرستی در مسیر توسعه اقتصادی برنامهریزی کنند. فراموش نکنیم کشورمان باید در این مسیر قرار گیرد. گاز طبیعی یکی از ابزارهای خدادادی است که باید مورد استفاده قرار دهیم. اگر درست بهرهبرداری کنیم نسل های آینده نیز بهره مند می شوند؛ ولی چنانچه فقط خام سوزی کنیم و خانه های خود را با این گاز بیشازحد گرم نگه داریم، سوخت را هدر می دهیم و بعدا باید پاسخگوی نسل های آتی و مردم فعلی باشیم.
مخازن هیدروکربنی در میلیون ها سال ساخته شده اند. بقایای جانداران در شرایطی خاص تبدیل به منابع انرژی میشود. ما در طرفهالعینی همه آنها را میسوزانیم و در صد سال به اتمام می رسانیم. این کار درست نیست. باید به فکر باشیم که از منابع خدادادی در جهت ایجاد زیرساخت استفاده کنیم. اگر منابع در جایی سرمایهگذاری شوند که منافعشان طی سالیان به کشور برگردد، کار ارزشمندی تلقی میشود.
با چه سازوکاری میتوان از گاز ارزش افزوده مازاد کسب کرد؟
گاز طبیعی نیازمند تکنولوژیهای مختلف است. باید بهترین دستاوردها را از گاز طبیعی داشته باشیم؛ یعنی بهترین محصولات. اولا باید گاز را در جایی استفاده کرد که ارزش افزوده بیشتری داشته باشد. شاید یک نفر بگوید گاز را باید به عنوان سوخت استفاده کنیم و در ازای آن، نفت را به عنوان خوراک صنایع و پتروشیمی ها به کار ببریم. حتی گاز هم می تواند خوراک پتروشیمی باشد. این یکی از روشهای ایجاد افزوده است. باید به سمت ایجاد ارزش افزوده برویم. چنین اتفاقی زمانی می افتد که حتی اگر گاز به عنوان سوخت استفاده میشود با حداکثر راندمان باشد. این کار نیاز به تکنولوژی دارد. ابزارهایی که امروز برای منازل استفاده می شوند باید تکنولوژی و راندمان بالا داشته باشند. لازم است مردم را به سمت بهره گیری از فناوری های موجود ببریم.
وظیفه حاکمیت و دولت ها ایجاد زیرساخت برای استفاده از تکنولوژیهای روز با راندمان بالاست. اگر امروز در بازار کشورمان تجهیزاتی با راندمان بالا بیاورید، مورد استفاده قرار میدهند. می توانید فروشندگان را موظف کنید حتما تجهیزات استاندارد و با بازدهی مناسب عرضه کنند. اگر در کشورمان تجهیزاتی را رایج کنیم که کنترلکننده مصرف گاز طبیعی هستند، بهتدریج برای مردم تبدیل به فرهنگ میشود. لازم است قیمت حامل های انرژی را در سطح جهانی حفظ کنیم. نمی توانیم با قیمت گازی که در حد بسیار پایین است به فرهنگسازی افزایش راندمان بپردازیم.
ورود به بازارهای جهانی و استقرار یک نظام رقابتپذیر در سطح جهانی چگونه امکانپذیر است؟
زمانیکه از ورود به بازارهای جهانی صحبت می کنیم باید خود را در آن سطح قیاس کنیم. لازم است سوخت در کشورمان همسطح با قیمت های جهانی شود تا بتوان رقابت کرد. وقتی این اتفاق بیفتد، مصرف ما نیز مثل بقیه میشود. دراینصورت فرهنگ استفاده از گاز طبیعی اصلاح میشود. دائم از مردم خواهش می کنیم کمتر استفاده کنند چون در ذهنشان جا افتاده که قیمت گاز و بنزین رایگان است. هیچکس به قیمت حامل های انرژی یا صرفهجویی در آنها نمی اندیشد. باید اینها درست و متعادل شود و تکنولوژی مناسب را در اختیار مردم بگذاریم؛ آنگاه انتظاراتمان محقق میشود.
آیا تکنولوژیهای هایتک این حوزه در ایران، بومی سازی شده اند یا باید وارد کنیم؟
تکنولوژیهای بالا معمولا از سوی یک کشور بهتنهایی به دست نمی آید. فناوری های خوب، نیازمند روابط بینالمللی خوب هستند. بدون ارتباط با دنیای پیشرفته، قادر به برخورداری از همه دستاوردهای روز نیستیم. شاید در دو یا سه حوزه تحقیقاتی داشته باشیم و به نتایج خوبی برسیم، همانطورکه تاکنون رسیده ایم، ولی این به منزله بی نیازی از دنیا نیست؛ مثل همه کشورهای دنیا، حتی پیشرفته ترین آنها، نیازمند ارتباط هستیم. امروزه در دنیا موضوع نوآوری باز (Open Innovation) مطرح میشود. کشورهای پیشرفته بدون نگاه به مرزبندی های جغرافیایی تلاش می کنند بهترین نوآوری را از هر جایی که باشد بخرند و به خدمت بگیرند. گاهی فردی مبتکر در یکی از کشورهای جنوب شرقی آسیا شروع به کار برای یک شرکت انگلیسی میکند. امروز دیگر مرزها محدودکننده ارتباطات نیستند. ما نیز نباید صرفا به آن بیندیشیم که همه نیازها را در محدوده کشور خودمان تأمین کنیم؛ البته تمام تلاش را برای استفاده از توان داخلی می کنیم تا به توانمندسازی سازندگان و تأمین کنندگان داخلی برسیم؛ اما ارتباطات بینالمللی نیز لازمه کار است. این مسئله، هم درباره نیروی انسانی، هم کسب آموزش، تجربه،
مهارت، فناوری و هم برای رفع کمبودهای تکنولوژیک ما لازم هستند.
این را با اطمینان خاطر عرض می کنم که در تأمین نیازهای فناورانه، نسبت به یکدهه پیش وضعیت مناسبتری داریم. بسیاری از نیازهای تکنولوژیک صنعت گاز را شناسایی کرده ایم. به برخی از آنها رسیده ایم و در برخی موارد نزدیک به رسیدن هستیم. همچنین با دانشگاههای خوب کشورمان ارتباط برقرار می کنیم. از سازندگان داخلی کمک می گیریم و آنها را در مسیر تأمین نیازهای فناورانه خود قرار می دهیم. این یک مسیر و حرکت پویاست که باید همیشگی باشد. باید حرکتمان با چشم باز باشد؛ یعنی بدانیم چه می خواهیم و آینده به کجا میرود. بهاینترتیب سهمی از آینده را به خود اختصاص می دهیم. اینجاست که باید شعور و فهم سازمانی خود را مدام ارتقا دهیم. گاهی میپرسند: چرا نیازهای تکنولوژیک خود را که تا به حال از خارج تأمین می کردیم هنوز هم بعد از سال ها قادر به برآوردهکردن در داخل نیستیم؟ چرا به دفعات می رویم لایسنس می خریم؟ در حوزه های پالایشگاهی، چرا 10 بار یک لایسنس را از جاهای مختلف برای پالایشگاه های گوناگون خریداری میکنیم؟ روس ها، چینی ها و ژاپنی ها از 60 سال پیش تصمیم گرفتند با یک بار خریدن لایسنس خودشان را از خرید دوم بی نیاز کنند. در آنجا چه
اتفاقی می افتاد که اینجا نیفتاده؟ چطور کرهجنوبی خودش را به سطحی از توانمندی ها در حوزه های مختلف رسانده است؟ آنها در بخشهای گوناگون در دنیا حرف هایی برای گفتن دارند و این مسئله فقط محدود به حوزه نفت و گاز نیست. درباره خودرو، نفت و گاز نیز ببینید کرهجنوبی چقدر رشد و پیشرفت داشته است؟ چه اتفاقی در کشورمان نیفتاده یا چه اتفاقی افتاده است که نتوانسته ایم همپای دنیا پیش برویم؟ ما بیشترین منابع هیدروکربنی را داریم. چرا نتوانسته ایم در فناوری های نفت و گاز از بقیه جلو بیفتیم؟ چرا یک لایسنس را بارها از فرانسه، آلمان و آمریکا خریدیم؟ چه کنیم که دیگر آن اتفاق نیفتد؟ اینجاست که نیاز به شعور سازمانی احساس میشود.
یعنی معتقدید در صنعت انرژی ایران دانش کافی وجود دارد؟
دانش را می توانستیم ایجاد کنیم؛ ولی نکرده ایم. مگر غیرازاین است که ایرانی ها در تولید دانش دنیا سهم دارند؟ چرا در داخل کشور نتوانسته ایم از دانش بومی بهره کافی ببریم؟ چون مدیریت درستی نداشته ایم و فاقد فهم سازمانی هستیم. یک بار می خریم و دفعه دوم باز هم می خریم. تاریخچه در ذهنمان نمی ماند و یک اشتباه را بارها تکرار می کنیم. شعور سازمانی مرتبط با ظرفیت جذب است. سازمانی که ظرفیت جذب دانش را ندارد، هرگز یادگیرنده نخواهد بود. من به عنوان یک فرد اگر از لحاظ سازمانی اطلاع داشته باشم که پنج تا از لایسنس مورد نظر در 10 سال آینده نیاز داریم، در این صورت وقتی اولی و دومی را خریدم، سومی را طوری برنامهریزی می کنم که دانش منتقل شود. فقط در صورتی چنین اتفاقی می افتد که افراد مسئول، متعهد و متخصص در جایگاه درست قرار گرفته باشند. این را به نام «توسعه فناوری» می خوانند.
ما به توسعه فناوری کمتر پرداخته ایم؛ ولی اهمیت زیادی دارد. باید افرادی را متولی امور کنیم که بتوانند تکنولوژی را منتقل کنند. لازم است درون سازمانها یادگیری فناورانه داشته باشیم. هرکدام از این عبارت ها بار علمی خاصی دارد. یادگیری فناورانه موضوع بسیار مهمی در توسعه فناوری و اقتصاد هر کشور است. باید آن را در هر سازمان، جزء اولویت ها قرار دهیم. اگر مدیران عامل شرکتها بدانند همانطوکه تأمین گاز وظیفه آنهاست و باید در برابر قطع گاز مناطق پاسخگو باشند، یادگیری فناورانه نیز جزء وظایف آنها به شمار میرود و توجه بیشتری نشان میدهند.
آیا بخش خصوصی در حوزه فناوری های ما همکاری دارد؟
حتما همینطور است. ما یک سازمان حاکمیتی هستیم و تصدی نمی کنیم. همه کارهایمان از طریق Outsourcing و بخش خصوصی به انجام میرسد.
ما الان امکان تولید بنزین از گاز با آلودگی صفر را در کشور داریم. پس چرا تولید انجام نمیشود؟
بله، از لحاظ واکنش و فرایند، این مسئله کاملا اثبات شده و بدیهی است. اینطور نیست که نتوانیم بسازیم؛ ولی ملاحظاتی دارد. این فرایند را به نام GTL یعنی Gas To Liquids می خوانند. گاز طبیعی قابلیت تبدیل به هیدروکربن های مایع مختلف را دارد. بنزین هم یکی از آنهاست؛ البته عمدتا به سمت تولید دیزل میرود؛ دیزلی که آلودگی گوگردی ندارد و خیلی مرغوب است.
تکنولوژی آن را می شناسیم و این کار در دنیا انجام شده است. در کشور قطر، همین پایین دست خودمان، دو تا از بزرگترین واحدهای تولید هیدروکربن های مایع از گاز طبیعی فعال هستند؛ ولی این فرایند و تکنولوژی در دنیا چندان رایج نیست چون گران است. اقتصاد آن تا به امروز نتوانسته است نسبت به الانجی بهتر باشد. برای کشورهایی که منابع بزرگ گاز دارند شاید بهتر جواب دهد. بههمیندلیل قطر به سمتش رفته است. آنها گاز مفت دارند و دو تا از بزرگترین پلنت های GTL دنیا را ساخته اند. در کل جهان چهار یا پنج جا این تکنولوژی را استفاده می کنند. یکی در آفریقایجنوبی، یکی در مالزی و دو تا در قطر است. بررسی های اقتصادی این تکنولوژی نشان می دهد با توجه به اینکه منابع گازی باقیمانده دنیا پراکنده و پخش هستند و در ظرفیت های کم فعالیت می کنند واحدهای کوچک GTL بهتر از واحدهای بزرگ توجیه اقتصادی دارند. الان Shell Gas وارد شده و قیمت گاز پایین می آید. شنیده ام که به مرور زمان واحدهای کوچک GTL اقتصادی تر می شوند؛ زیرا گاز را تبدیل به فراورده می کنند. ما هم تکنولوژی آن را می شناسیم. در انجام مطالعات امکان سنجی اقتصادی آن در سالهای گذشته حضور
داشتم. قابلیت پیاده سازی و انجام درون کشورمان دارد. اگر بررسی مجدد اقتصادی شود و بفهمیم از لحاظ مالی توجیه دارد، می توان سراغ آن رفت.
سعید پاکسرشت، مدیر پژوهش و فناوری شرکت ملی گاز است، اصرار دارد تا سخن اصلی خود را ضعف مدیریت در صنعت گاز بداند، معتقد است گاز ابزار استراتژیک است و باید استراتژیستها برای آن برنامهریزی کنند که اگر این اتفاق سرانجام نیابد سرنوشت صنعت گاز مثل گذشته خواهد بود. اگرچه از نظر سعید پاکسرشت عملکردمان در حوزه فناوری این صنعت چندان قابل دفاع نیست اما با مدیریت صحیح «دانش» میتوانیم از فرصت گاز در کشورمان استفاده کنیم. هشدار این کارشناس بر کاردانی و افزایش کارامدی با تاکید بر تکنولوژیهای نوین در صنعت گاز قرار گرفت.
سؤال خود را از مشتقات «هایتک» صنعت گاز آغاز می کنم. انگار گازی که ما تلاش می کنیم به لولههای خود بفرستیم و بسوزانیم، رقیب قطری ما با استفاده و سرمایهگذاری بهموقع بر صنایع هایتک، تبدیل به هلیوم، الانجی و دیگر مشتقات میکند. از همان منطقه حتی نفت استخراج میکنند؛ ولی ما این کارها را رها کرده ایم. در این حوزه چه کارهایی کردهایم یا باید انجام دهیم؟
گاز طبیعی یک ابزار استراتژیک است که کاربردهای زیادی دارد. بههمیندلیل باید استراتژیستها برای برنامهریزی انتخاب شوند تا حداکثر استفاده برده شود. مثل خیلی از کالاهای دیگر، در کنار گاز طبیعی هلیوم، الانجی و بازار گسترده تبادلات وجود دارد. گاز طبیعی میتواند بر روابط بینالملل نیز تأثیر بگذارد. جلوی خیلی از تهدیدها را میگیرد و میتوان قدرت زیادی از طریق آن کسب کرد. میتوانید ببینید روسیه با ابزار گاز طبیعی چه کارها که نمیکند. هر کشوری را بخواهند تحت فشار میگذارند یا با آنها ارتباط برقرار میکنند. آنها بازارهای بزرگی مثل چین را به دست میگیرند و آیندهای بلندمدت را در مناسبات و تعاملات اقتصادی پیشروی خود میگشایند. باید فکر و برنامهریزی کنیم و بدانیم که این کارها از یکسو نیاز به فکر و طراحی و از طرفی احتیاج به سرمایه دارد. اگر بهموقع اقدام نکنیم، زمانی میرسد که دیگر فرصت از دست خواهد رفت. محدوده زمانی مشخصی برای استفاده از این بازار داریم. اگر 50 سال بگذرد، شاید همچنان گاز داشته باشیم؛ ولی آیا کشش بازار را هم داریم؟ آیا آن موقع شکل های دیگر انرژی، فرصت به گاز طبیعی میدهند که همچنان بازار فعالی
را پیشروی خود ببیند؟ الان دنیای پیشرفته برای خودش برنامهریزی میکند تا 30 یا 40 سال دیگر بدون یک قطره نفت و بدون استفاده از گاز طبیعی به سر برد و برای عملی شدن این موضوع عزم جدی دارد. ما به عنوان یک کشور دنبالهرو، همیشه منتظر هستیم که یک ابزار تکنولوژیک قشنگ را دست همسایه ببینیم تا برویم مثل آن را بخریم. اگر فردا نوعی باتری به تولید برسد که میزان اتلاف بسیار ناچیزی داشته باشد و مثلا موبایل شما را 10 سال بینیاز از شارژ نگه دارد، این را باید یک جهش تکنولوژیک دانست. 40 یا 50 سال دیگر اگر بتوانیم انرژی نیروگاههای برق را از روشهای جدیدی تأمین کنیم که هم تمیزتر و هم ارزانتر هستند، دیگر نه کسی از ما گاز میخواهد و نه خودمان رغبت به مصرف گاز نشان خواهیم داد. آن موقع زمان بهرهبرداری از گاز طبیعی به اتمام میرسد.
40 سال بعد، چنانچه سوخت خودروهایمان چیزی غیرازاین باشد که امروز میسوزانیم دیگر نیازی به بنزین و الانجی نخواهیم داشت؛ هم آلودگی کمتر میشود و هم راندمان بالا میرود. شاید باتریهایی بیاید که همین امروز به نظر ما رؤیا میرسد. وقتی همه خودروها با باتریهای استثنایی کار کنند، دیگر صحبت از نفت و گاز نخواهد بود. فرصت سوزی درست نیست. باید از شرایطی که داریم استفاده کنیم. ببینید کشورهای دنیا که منابع گازی کمتر از ما دارند ولی میزان برداشتشان بهمراتب بالاتر است، کدام ها هستند؟ ما گاز زیادی برداشت می کنیم و رتبه چهارم دنیا را داریم. از حیث مصرف نیز چهارم هستیم.
کشورهایی مثل اندونزی، الجزایر و استرالیا منابعشان در مقایسه با ما خیلی ناچیز است؛ ولی میزان برداشتشان حداکثری است؛ زیرا می خواهند از بازار استفاده کنند. استرالیا تا سال 2020 چندین Plant انرژی تأسیس خواهد کرد. الان قیمت گاز سیر نزولی دارد. می خواهند از عصر طلاییِ گاز، حداکثر استفاده را ببرند. ما نیز باید چنین کارهایی را سریعتر انجام دهیم. خیلی ها متصورند که برای رسیدن به آن نقطه نیازمند سرمایهگذاری و تکنولوژی هستیم. لازم است اینها را به هر نحو ممکن کسب و جذب کنیم و مرتب خود را درگیر موضوعات حاشیه ای و جانبی نکنیم. نسبت به صنعت گاز کشورمان امیدوار هستم. فهم و شعور سازمانی و آدم های استراتژیستی لازم داریم که بهدرستی در مسیر توسعه اقتصادی برنامهریزی کنند. فراموش نکنیم کشورمان باید در این مسیر قرار گیرد. گاز طبیعی یکی از ابزارهای خدادادی است که باید مورد استفاده قرار دهیم. اگر درست بهرهبرداری کنیم نسل های آینده نیز بهره مند می شوند؛ ولی چنانچه فقط خام سوزی کنیم و خانه های خود را با این گاز بیشازحد گرم نگه داریم، سوخت را هدر می دهیم و بعدا باید پاسخگوی نسل های آتی و مردم فعلی باشیم.
مخازن هیدروکربنی در میلیون ها سال ساخته شده اند. بقایای جانداران در شرایطی خاص تبدیل به منابع انرژی میشود. ما در طرفهالعینی همه آنها را میسوزانیم و در صد سال به اتمام می رسانیم. این کار درست نیست. باید به فکر باشیم که از منابع خدادادی در جهت ایجاد زیرساخت استفاده کنیم. اگر منابع در جایی سرمایهگذاری شوند که منافعشان طی سالیان به کشور برگردد، کار ارزشمندی تلقی میشود.
با چه سازوکاری میتوان از گاز ارزش افزوده مازاد کسب کرد؟
گاز طبیعی نیازمند تکنولوژیهای مختلف است. باید بهترین دستاوردها را از گاز طبیعی داشته باشیم؛ یعنی بهترین محصولات. اولا باید گاز را در جایی استفاده کرد که ارزش افزوده بیشتری داشته باشد. شاید یک نفر بگوید گاز را باید به عنوان سوخت استفاده کنیم و در ازای آن، نفت را به عنوان خوراک صنایع و پتروشیمی ها به کار ببریم. حتی گاز هم می تواند خوراک پتروشیمی باشد. این یکی از روشهای ایجاد افزوده است. باید به سمت ایجاد ارزش افزوده برویم. چنین اتفاقی زمانی می افتد که حتی اگر گاز به عنوان سوخت استفاده میشود با حداکثر راندمان باشد. این کار نیاز به تکنولوژی دارد. ابزارهایی که امروز برای منازل استفاده می شوند باید تکنولوژی و راندمان بالا داشته باشند. لازم است مردم را به سمت بهره گیری از فناوری های موجود ببریم.
وظیفه حاکمیت و دولت ها ایجاد زیرساخت برای استفاده از تکنولوژیهای روز با راندمان بالاست. اگر امروز در بازار کشورمان تجهیزاتی با راندمان بالا بیاورید، مورد استفاده قرار میدهند. می توانید فروشندگان را موظف کنید حتما تجهیزات استاندارد و با بازدهی مناسب عرضه کنند. اگر در کشورمان تجهیزاتی را رایج کنیم که کنترلکننده مصرف گاز طبیعی هستند، بهتدریج برای مردم تبدیل به فرهنگ میشود. لازم است قیمت حامل های انرژی را در سطح جهانی حفظ کنیم. نمی توانیم با قیمت گازی که در حد بسیار پایین است به فرهنگسازی افزایش راندمان بپردازیم.
ورود به بازارهای جهانی و استقرار یک نظام رقابتپذیر در سطح جهانی چگونه امکانپذیر است؟
زمانیکه از ورود به بازارهای جهانی صحبت می کنیم باید خود را در آن سطح قیاس کنیم. لازم است سوخت در کشورمان همسطح با قیمت های جهانی شود تا بتوان رقابت کرد. وقتی این اتفاق بیفتد، مصرف ما نیز مثل بقیه میشود. دراینصورت فرهنگ استفاده از گاز طبیعی اصلاح میشود. دائم از مردم خواهش می کنیم کمتر استفاده کنند چون در ذهنشان جا افتاده که قیمت گاز و بنزین رایگان است. هیچکس به قیمت حامل های انرژی یا صرفهجویی در آنها نمی اندیشد. باید اینها درست و متعادل شود و تکنولوژی مناسب را در اختیار مردم بگذاریم؛ آنگاه انتظاراتمان محقق میشود.
آیا تکنولوژیهای هایتک این حوزه در ایران، بومی سازی شده اند یا باید وارد کنیم؟
تکنولوژیهای بالا معمولا از سوی یک کشور بهتنهایی به دست نمی آید. فناوری های خوب، نیازمند روابط بینالمللی خوب هستند. بدون ارتباط با دنیای پیشرفته، قادر به برخورداری از همه دستاوردهای روز نیستیم. شاید در دو یا سه حوزه تحقیقاتی داشته باشیم و به نتایج خوبی برسیم، همانطورکه تاکنون رسیده ایم، ولی این به منزله بی نیازی از دنیا نیست؛ مثل همه کشورهای دنیا، حتی پیشرفته ترین آنها، نیازمند ارتباط هستیم. امروزه در دنیا موضوع نوآوری باز (Open Innovation) مطرح میشود. کشورهای پیشرفته بدون نگاه به مرزبندی های جغرافیایی تلاش می کنند بهترین نوآوری را از هر جایی که باشد بخرند و به خدمت بگیرند. گاهی فردی مبتکر در یکی از کشورهای جنوب شرقی آسیا شروع به کار برای یک شرکت انگلیسی میکند. امروز دیگر مرزها محدودکننده ارتباطات نیستند. ما نیز نباید صرفا به آن بیندیشیم که همه نیازها را در محدوده کشور خودمان تأمین کنیم؛ البته تمام تلاش را برای استفاده از توان داخلی می کنیم تا به توانمندسازی سازندگان و تأمین کنندگان داخلی برسیم؛ اما ارتباطات بینالمللی نیز لازمه کار است. این مسئله، هم درباره نیروی انسانی، هم کسب آموزش، تجربه،
مهارت، فناوری و هم برای رفع کمبودهای تکنولوژیک ما لازم هستند.
این را با اطمینان خاطر عرض می کنم که در تأمین نیازهای فناورانه، نسبت به یکدهه پیش وضعیت مناسبتری داریم. بسیاری از نیازهای تکنولوژیک صنعت گاز را شناسایی کرده ایم. به برخی از آنها رسیده ایم و در برخی موارد نزدیک به رسیدن هستیم. همچنین با دانشگاههای خوب کشورمان ارتباط برقرار می کنیم. از سازندگان داخلی کمک می گیریم و آنها را در مسیر تأمین نیازهای فناورانه خود قرار می دهیم. این یک مسیر و حرکت پویاست که باید همیشگی باشد. باید حرکتمان با چشم باز باشد؛ یعنی بدانیم چه می خواهیم و آینده به کجا میرود. بهاینترتیب سهمی از آینده را به خود اختصاص می دهیم. اینجاست که باید شعور و فهم سازمانی خود را مدام ارتقا دهیم. گاهی میپرسند: چرا نیازهای تکنولوژیک خود را که تا به حال از خارج تأمین می کردیم هنوز هم بعد از سال ها قادر به برآوردهکردن در داخل نیستیم؟ چرا به دفعات می رویم لایسنس می خریم؟ در حوزه های پالایشگاهی، چرا 10 بار یک لایسنس را از جاهای مختلف برای پالایشگاه های گوناگون خریداری میکنیم؟ روس ها، چینی ها و ژاپنی ها از 60 سال پیش تصمیم گرفتند با یک بار خریدن لایسنس خودشان را از خرید دوم بی نیاز کنند. در آنجا چه
اتفاقی می افتاد که اینجا نیفتاده؟ چطور کرهجنوبی خودش را به سطحی از توانمندی ها در حوزه های مختلف رسانده است؟ آنها در بخشهای گوناگون در دنیا حرف هایی برای گفتن دارند و این مسئله فقط محدود به حوزه نفت و گاز نیست. درباره خودرو، نفت و گاز نیز ببینید کرهجنوبی چقدر رشد و پیشرفت داشته است؟ چه اتفاقی در کشورمان نیفتاده یا چه اتفاقی افتاده است که نتوانسته ایم همپای دنیا پیش برویم؟ ما بیشترین منابع هیدروکربنی را داریم. چرا نتوانسته ایم در فناوری های نفت و گاز از بقیه جلو بیفتیم؟ چرا یک لایسنس را بارها از فرانسه، آلمان و آمریکا خریدیم؟ چه کنیم که دیگر آن اتفاق نیفتد؟ اینجاست که نیاز به شعور سازمانی احساس میشود.
یعنی معتقدید در صنعت انرژی ایران دانش کافی وجود دارد؟
دانش را می توانستیم ایجاد کنیم؛ ولی نکرده ایم. مگر غیرازاین است که ایرانی ها در تولید دانش دنیا سهم دارند؟ چرا در داخل کشور نتوانسته ایم از دانش بومی بهره کافی ببریم؟ چون مدیریت درستی نداشته ایم و فاقد فهم سازمانی هستیم. یک بار می خریم و دفعه دوم باز هم می خریم. تاریخچه در ذهنمان نمی ماند و یک اشتباه را بارها تکرار می کنیم. شعور سازمانی مرتبط با ظرفیت جذب است. سازمانی که ظرفیت جذب دانش را ندارد، هرگز یادگیرنده نخواهد بود. من به عنوان یک فرد اگر از لحاظ سازمانی اطلاع داشته باشم که پنج تا از لایسنس مورد نظر در 10 سال آینده نیاز داریم، در این صورت وقتی اولی و دومی را خریدم، سومی را طوری برنامهریزی می کنم که دانش منتقل شود. فقط در صورتی چنین اتفاقی می افتد که افراد مسئول، متعهد و متخصص در جایگاه درست قرار گرفته باشند. این را به نام «توسعه فناوری» می خوانند.
ما به توسعه فناوری کمتر پرداخته ایم؛ ولی اهمیت زیادی دارد. باید افرادی را متولی امور کنیم که بتوانند تکنولوژی را منتقل کنند. لازم است درون سازمانها یادگیری فناورانه داشته باشیم. هرکدام از این عبارت ها بار علمی خاصی دارد. یادگیری فناورانه موضوع بسیار مهمی در توسعه فناوری و اقتصاد هر کشور است. باید آن را در هر سازمان، جزء اولویت ها قرار دهیم. اگر مدیران عامل شرکتها بدانند همانطوکه تأمین گاز وظیفه آنهاست و باید در برابر قطع گاز مناطق پاسخگو باشند، یادگیری فناورانه نیز جزء وظایف آنها به شمار میرود و توجه بیشتری نشان میدهند.
آیا بخش خصوصی در حوزه فناوری های ما همکاری دارد؟
حتما همینطور است. ما یک سازمان حاکمیتی هستیم و تصدی نمی کنیم. همه کارهایمان از طریق Outsourcing و بخش خصوصی به انجام میرسد.
ما الان امکان تولید بنزین از گاز با آلودگی صفر را در کشور داریم. پس چرا تولید انجام نمیشود؟
بله، از لحاظ واکنش و فرایند، این مسئله کاملا اثبات شده و بدیهی است. اینطور نیست که نتوانیم بسازیم؛ ولی ملاحظاتی دارد. این فرایند را به نام GTL یعنی Gas To Liquids می خوانند. گاز طبیعی قابلیت تبدیل به هیدروکربن های مایع مختلف را دارد. بنزین هم یکی از آنهاست؛ البته عمدتا به سمت تولید دیزل میرود؛ دیزلی که آلودگی گوگردی ندارد و خیلی مرغوب است.
تکنولوژی آن را می شناسیم و این کار در دنیا انجام شده است. در کشور قطر، همین پایین دست خودمان، دو تا از بزرگترین واحدهای تولید هیدروکربن های مایع از گاز طبیعی فعال هستند؛ ولی این فرایند و تکنولوژی در دنیا چندان رایج نیست چون گران است. اقتصاد آن تا به امروز نتوانسته است نسبت به الانجی بهتر باشد. برای کشورهایی که منابع بزرگ گاز دارند شاید بهتر جواب دهد. بههمیندلیل قطر به سمتش رفته است. آنها گاز مفت دارند و دو تا از بزرگترین پلنت های GTL دنیا را ساخته اند. در کل جهان چهار یا پنج جا این تکنولوژی را استفاده می کنند. یکی در آفریقایجنوبی، یکی در مالزی و دو تا در قطر است. بررسی های اقتصادی این تکنولوژی نشان می دهد با توجه به اینکه منابع گازی باقیمانده دنیا پراکنده و پخش هستند و در ظرفیت های کم فعالیت می کنند واحدهای کوچک GTL بهتر از واحدهای بزرگ توجیه اقتصادی دارند. الان Shell Gas وارد شده و قیمت گاز پایین می آید. شنیده ام که به مرور زمان واحدهای کوچک GTL اقتصادی تر می شوند؛ زیرا گاز را تبدیل به فراورده می کنند. ما هم تکنولوژی آن را می شناسیم. در انجام مطالعات امکان سنجی اقتصادی آن در سالهای گذشته حضور
داشتم. قابلیت پیاده سازی و انجام درون کشورمان دارد. اگر بررسی مجدد اقتصادی شود و بفهمیم از لحاظ مالی توجیه دارد، می توان سراغ آن رفت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.