|

نقش منطقه ویژه فناوری در توسعه صنعت گاز ایران

صنعت گاز و فناوری بومی

مصطفی کریمیان‌اقبال-عضو هیأت‌علمی دانشگاه تربیت مدرس

موضوع توسعه فناوری بیش از آنکه معطوف به فرایندهای علمی و تخصصی باشد، در گرو ایجاد بسترهای اقتصادی و اجتماعی مناسب است و توفیق در این امر موجب تحقق اقتصاد مبتنی بر تخصص، دانش و فناوری خواهد شد. فرایند توسعه اقتصاد دانایی‌محور نیز یک فرایند تلفیقی از رشد‌های هم‌زمان در ساختارهاي اجتماعي، فناوری و فرهنگی است که در اثر تعاملات گروه‌های نقش‌آفرین کلیدی شکل می‌گیرد. این نقش‌آفرینان، ازجمله شامل دولت‌ها، قانون‌گذاران، شرکت‌های فناوری، مراکز علمی، سرمایه‌گذاران خطرپذیر، بانک‌ها و سایر بخش‌های جامعه به‌خصوص افراد خلاق و کارآفرین و مصرف‌کنندگان کالاها و خدمات هستند. تصميم‌گيري شرکت‌های کوچک و متوسط و افراد خلاق و کارآفرین برای ورود به حوزه‌های فعالیت‌های فناورانه نفت و گاز، معمولا به‌شدت تحت تأثیر تصمیماتی است که در شبكه‌های فناوری مرتبط با صنعت گرفته می‌شود. این شبکه‌ها نیز طیف وسیعی از مؤسسات شامل شرکت‌های سازنده تجهیزات عمومی و تخصصی، شرکت‌های پیمانکاری تک‌انضباطی و چندانضباطی، شرکت‌های مشاور طراحی و خدمات مهندسی و مؤسسات پژوهشی را دربر می‌گیرند.
فعالیت‌های توسعه فناوری در کلیه سطوح عملیاتی ازجمله بهره‌برداری، تعمیر و نگهداری، طراحی و توسعه و فناوری‌های نوظهور در صنعت گاز انجام‌پذیر هستند. از میان حوزه‌های فوق حجم زیادی از عملیات در حوزه طراحی و توسعه قرار می‌گیرد. چالش‌های اصلی در راه توانمندشدن و توسعه نقش شرکت‌ها در حوزه نفت و گاز در ایران، عمدتا در طرح‌های توسعه‌ای و به درجات کمتری در بخش عملیات بهره‌برداری، وجود دارد. نتایج مطالعات اخیر نشان می‌دهد که بسیاری از چالش‌های فراروی توسعه توان و نقش شرکت‌های ایرانی، در واقع معلول عوامل بازدارنده و ریشه‌ای‌تری است که در نمودار (1)به آنها اشاره شده و بایستی به‌صورتی نظام‌مند، راه‌حل‌های برنامه‌ای و کالبدی مناسب برای رفع آنها ارائه شود.
بسیاری از کشورها، ازجمله نروژ، بازار مربوط به طراحی و توسعه را عامل انتقال و توسعه فناوری در صنعت نفت و گاز قرار داده‌اند. این بازار معمولا به‌مراتب بزرگ‌تر از بازار توسعه فناوری در حوزه بهره‌برداری و نگهداری یا فناوری‌های نوظهور است. علاوه‌براین، حوزه طراحی و توسعه به لحاظ عمق و اهمیت فناوری معمولا مهم‌تر از فعالیت‌های حوزه بهره‌برداری و نگهداری است. تجربه کشورهای موفق دنیا در صنعت نفت و گاز نشان می‌دهد که این کشورها، مناطق خاصی را با ماهیت نفتی یا گازی، برای تمرکز هم‌افزایانه شرکت‌ها و افراد متخصص ایجاد کرده‌اند؛ برای مثال، کشور نروژ منطقه استونجر را با هدف توسعه توان ملی و صدور تکنولوژی یا کشور اسکاتلند، منطقه آبردین را برای جذب و استقرار شرکت‌های بین‌المللی بهره‌بردار نفت و گاز، انتخاب کرده‌اند. نکته گفتنی درباره این مناطق این است که حتی با وجود متفاوت‌بودن اهداف اولیه ایجاد آنها، درنهایت هر دو منطقه به توازن یکسانی در کسب درآمد از صنعت نفت و گاز از طریق بهره‌برداری بهینه و صدور تکنولوژی دست یافته‌اند. به‌عبارت‌دیگر، هم شرکت‌های بهره‌بردار به منطقه استونجر توجه کرده‌اند و هم آبردین از لحاظ تکنولوژی، توسعه درخور توجهی یافته است.
اگرچه به نظر می‌رسد که همتای این مناطق در کشور ما، منطقه عسلویه باشد، اما واقعیت آن است که در اين منطقه، تبلور نفت و گاز بیشتر در گستره عظیم میادین گازی و پالایشگاه‌های گاز بوده و به تمهید ساختارهای کارآمد برای توسعه نیروی انسانی متبحر و شركت‌هاي حرفه‌ای نفت و گاز کمتر توجه شده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که بسیاری از نیروهای متخصص صنعت گاز کشور، در شرکت‌هایی حضور دارند که عمدتا در سایر مناطق کشور ازجمله تهران، شیراز، مشهد و دیگر شهرهای بزرگ به فعالیت خود ادامه می‌دهند.
در چنین شرایطی منطقه توسعه فناوری صنعت گاز، به‌عنوان یک ساختار میانی که شرکت‌های متخصص نفت و گاز را در کنار هم و در نزدیکی شرکت‌های بهره‌بردار قرار می‌دهد، با تكيه بر مزاياي زير به شرکت ملی گاز ایران پیشنهاد شده است.
بسیاری از شرکت‌ها با انواع چالش‌های مالی، مدیریتی و فنی مواجه هستند که به‌تنهایی قادر به حل آنها نبوده و نیازمند حمایت‌های بیرونی هستند. در این حالت، تمرکز حمایت‌ها در منطقه‌ای خاص، باعث اثربخشی بیشتر آنها خواهد شد.
تشکیل خوشه‌ها و شبکه‌ها در منطقه، موجب قرابت شرکت‌ها، به‌خصوص شرکت‌هایی که در زنجیره تأمین صنعت و شرکت‌های بزرگ آن هستند و درنهایت باعث ایجاد هم‌افزایی و رشد و توسعه این شرکت‌ها خواهد شد.
شرکت‌ها از زیرساخت‌های مشترک، مانند حمل‌ونقل، یا تجهیزات برتری‌بخش همچون آزمایشگاه‌های خاص، بهره‌مند شده و باعث تسريع روند رشد شركت‌ها و کاهش هزینه‌های آنها خواهد شد.
تجربیات جهانی درزمینه تغییر قوانین نشان می‌دهد که دولت و سیاست‌گذاران، در یک منطقه محدود و با مرزهای مشخص، به‌راحتی قادر به اعمال سیاست‌های جدید یا حتی تصحیح سیاست‌های اشتباه قبلی هستند. درحالی‌که اگر این تغییرات در سیاست‌گذاری‌ها در سطح کل کشور اجرا شود، مسلما با مخالفت‌های بازدارنده‌ای مواجه خواهد شد. در این شرایط، اگر قوانین و سیاست‌های جدید را محدود به منطقه خاصی کنیم و هم‌زمان به افراد و شرکت‌ها حق انتخاب بین پذیرش سیاست‌های جدید، در داخل آن منطقه یا نپذیرفتن سیاست‌ها در خارج از منطقه را بدهیم، تنش و حساسیت زیادی در کل بدنه نظام اجرائی و کسب‌وکار ایجاد نخواهد کرد. موفقیت در پیاده‌سازی سیاست‌ها و قوانین خاص در مناطق ویژه باعث شده است که حتی مخالفان این نوع سیاست‌ها به‌تدریج به آنها متمایل شوند.
در چند سال گذشته، عناصر اصلی و طراحی مفهومی برای ایجاد منطقه توسعه فناوری صنعت گاز (Gas Development Zone - GDZ) از دو جنبه کالبدی و برنامه‌ای به شرکت ملی گاز ایران ارائه شده است. ارائه جزئیات این طرح خارج از حوصله این مقاله کوتاه خواهد بود، اما مفاهیم بنیادی مربوط به طراحی کالبدی این منطقه، ازجمله ایجاد یک ساختار لایه‌ای در شکل رو‌به‌رو ارائه شده است. در این ساختار غیرمتمرکز، علاوه بر ایجاد نواحی اختصاصی صنعتی و علمی و فناوری صنعت گاز در جم (در فاصله کوتاهی از منطقه عسلویه) و ایجاد یک شهرک فناوری صنعت گاز در شیراز، امکان بهره‌گیری از انواع ساختارهای کالبدی و برنامه‌ای موجود در سایر نقاط کشور، همانند پارک‌ها، مراکز رشد و مؤسسات پژوهشی و دانشگاهی نیز مد نظر قرار گرفته است.
علاوه بر طراحی فضای کالبدی، برنامه‌های منطقه توسعه فناوری صنعت گاز با هدف رفع چالش‌های مختلف صنعت در حوزه توسعه فناوري و توانمندسازي شركت‌هاي دانش‌بنيان فعال در صنعت طراحی شده است. این برنامه‌های کلی شامل موارد زیر به رفع چالش‌های صنعت گاز و توسعه و توانمندسازی بخش خصوصی کمک خواهد کرد:
مجموعه برنامه ظرفیت‌سازی
برنامه توسعه نیروی انسانی: آموزش حرفه‌ای
برنامه توسعه نیروی انسانی: آموزش بر پایه تحقیق
برنامه ایجاد شرکت‌های جدید: توسعه انکوباتوری
مجموعه برنامه توانمندسازی
برنامه تضمین خرید در مقابل تضمین کیفیت
برنامه توسعه توان عملیاتی شرکت‌ها
برنامه حمایت از ارتقای محصولات و خدمات شرکت‌ها
برنامه توسعه فناوری‌های نوین
برنامه توسعه فناوری‌های برگزیده
پروژه‌های پیشاهنگ فناوری
همانند هر پارک علم‌‌و‌فناوری، ارائه خدمات با ارزش افزوده یکی از چهار رکن اصلی منطقه توسعه فناوری است. خدمات پیش‌بینی‌شده در این منطقه طیف گسترده‌ای از خدمات پایه، مانند اسکان و خدمات اداری تا حمایت و مشارکت در انتقال و فروش فناوری شرکت‌های مخاطب را شامل می‌شود. این خدمات عبارت‌اند از:
زیرساخت‌های فیزیکی و فضاهای قابل ساخت یا واگذاری برای استقرار مؤسسات
آموزش‌ها و مشاوره‌هاي عمومي در حوزه‌های مدیریتی، کسب‌وکار، حقوقي، بازاریابی و بازارشناسی
بسته‌هاي خدماتي ويژه كسب‌وكار مانند پشتیبانی‌هاي حقوقی و بازاريابي‌هاي خاص
خدمات تخصصی و انتقال فناوری
خدمات و حمایت‌های مالی
همان‌طور كه ذكر شد منطقه توسعه فناوری صنعت گاز به چالش‌هاي صنعت در حوزه توسعه فناوري و توانمندسازي شركت‌هاي دانش‌بنيان فعال در صنعت مي‌پردازد و مدعي پاسخ‌گويي و رفع همه چالش‌های صنعت نيست؛ بنابراین همه برنامه‌هاي در نظر گرفته‌شده، در منطقه توسعه فناوری صنعت گاز اجرا نخواهند شد و فقط بخشی از آنها مأموریت منطقه توسعه فناوری صنعت گاز خواهد بود. با وجود این، به این نکته نیز باید توجه داشت که این برنامه‌ها مستقل از هم نیستند و برنامه‌های اجراشده در منطقه توسعه فناوری صنعت گاز به شرطی از موفقیت بیشتر برخوردار خواهند بود که برنامه‌های دیگر نیز به موازات آنها به‌خوبی اجرا شوند.
این مقاله مستخرج از طرحی است که دکتر امیرحسین دوایی‌مرکزی از دانشگاه علم و صنعت با همکاری نویسنده این مقاله و دکتر مهدی کشمیری، دکتر محمدجعفر صدیق و مهندس اردلان اوشانی برای شرکت ملی گاز ایران انجام داده‌اند.

موضوع توسعه فناوری بیش از آنکه معطوف به فرایندهای علمی و تخصصی باشد، در گرو ایجاد بسترهای اقتصادی و اجتماعی مناسب است و توفیق در این امر موجب تحقق اقتصاد مبتنی بر تخصص، دانش و فناوری خواهد شد. فرایند توسعه اقتصاد دانایی‌محور نیز یک فرایند تلفیقی از رشد‌های هم‌زمان در ساختارهاي اجتماعي، فناوری و فرهنگی است که در اثر تعاملات گروه‌های نقش‌آفرین کلیدی شکل می‌گیرد. این نقش‌آفرینان، ازجمله شامل دولت‌ها، قانون‌گذاران، شرکت‌های فناوری، مراکز علمی، سرمایه‌گذاران خطرپذیر، بانک‌ها و سایر بخش‌های جامعه به‌خصوص افراد خلاق و کارآفرین و مصرف‌کنندگان کالاها و خدمات هستند. تصميم‌گيري شرکت‌های کوچک و متوسط و افراد خلاق و کارآفرین برای ورود به حوزه‌های فعالیت‌های فناورانه نفت و گاز، معمولا به‌شدت تحت تأثیر تصمیماتی است که در شبكه‌های فناوری مرتبط با صنعت گرفته می‌شود. این شبکه‌ها نیز طیف وسیعی از مؤسسات شامل شرکت‌های سازنده تجهیزات عمومی و تخصصی، شرکت‌های پیمانکاری تک‌انضباطی و چندانضباطی، شرکت‌های مشاور طراحی و خدمات مهندسی و مؤسسات پژوهشی را دربر می‌گیرند.
فعالیت‌های توسعه فناوری در کلیه سطوح عملیاتی ازجمله بهره‌برداری، تعمیر و نگهداری، طراحی و توسعه و فناوری‌های نوظهور در صنعت گاز انجام‌پذیر هستند. از میان حوزه‌های فوق حجم زیادی از عملیات در حوزه طراحی و توسعه قرار می‌گیرد. چالش‌های اصلی در راه توانمندشدن و توسعه نقش شرکت‌ها در حوزه نفت و گاز در ایران، عمدتا در طرح‌های توسعه‌ای و به درجات کمتری در بخش عملیات بهره‌برداری، وجود دارد. نتایج مطالعات اخیر نشان می‌دهد که بسیاری از چالش‌های فراروی توسعه توان و نقش شرکت‌های ایرانی، در واقع معلول عوامل بازدارنده و ریشه‌ای‌تری است که در نمودار (1)به آنها اشاره شده و بایستی به‌صورتی نظام‌مند، راه‌حل‌های برنامه‌ای و کالبدی مناسب برای رفع آنها ارائه شود.
بسیاری از کشورها، ازجمله نروژ، بازار مربوط به طراحی و توسعه را عامل انتقال و توسعه فناوری در صنعت نفت و گاز قرار داده‌اند. این بازار معمولا به‌مراتب بزرگ‌تر از بازار توسعه فناوری در حوزه بهره‌برداری و نگهداری یا فناوری‌های نوظهور است. علاوه‌براین، حوزه طراحی و توسعه به لحاظ عمق و اهمیت فناوری معمولا مهم‌تر از فعالیت‌های حوزه بهره‌برداری و نگهداری است. تجربه کشورهای موفق دنیا در صنعت نفت و گاز نشان می‌دهد که این کشورها، مناطق خاصی را با ماهیت نفتی یا گازی، برای تمرکز هم‌افزایانه شرکت‌ها و افراد متخصص ایجاد کرده‌اند؛ برای مثال، کشور نروژ منطقه استونجر را با هدف توسعه توان ملی و صدور تکنولوژی یا کشور اسکاتلند، منطقه آبردین را برای جذب و استقرار شرکت‌های بین‌المللی بهره‌بردار نفت و گاز، انتخاب کرده‌اند. نکته گفتنی درباره این مناطق این است که حتی با وجود متفاوت‌بودن اهداف اولیه ایجاد آنها، درنهایت هر دو منطقه به توازن یکسانی در کسب درآمد از صنعت نفت و گاز از طریق بهره‌برداری بهینه و صدور تکنولوژی دست یافته‌اند. به‌عبارت‌دیگر، هم شرکت‌های بهره‌بردار به منطقه استونجر توجه کرده‌اند و هم آبردین از لحاظ تکنولوژی، توسعه درخور توجهی یافته است.
اگرچه به نظر می‌رسد که همتای این مناطق در کشور ما، منطقه عسلویه باشد، اما واقعیت آن است که در اين منطقه، تبلور نفت و گاز بیشتر در گستره عظیم میادین گازی و پالایشگاه‌های گاز بوده و به تمهید ساختارهای کارآمد برای توسعه نیروی انسانی متبحر و شركت‌هاي حرفه‌ای نفت و گاز کمتر توجه شده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که بسیاری از نیروهای متخصص صنعت گاز کشور، در شرکت‌هایی حضور دارند که عمدتا در سایر مناطق کشور ازجمله تهران، شیراز، مشهد و دیگر شهرهای بزرگ به فعالیت خود ادامه می‌دهند.
در چنین شرایطی منطقه توسعه فناوری صنعت گاز، به‌عنوان یک ساختار میانی که شرکت‌های متخصص نفت و گاز را در کنار هم و در نزدیکی شرکت‌های بهره‌بردار قرار می‌دهد، با تكيه بر مزاياي زير به شرکت ملی گاز ایران پیشنهاد شده است.
بسیاری از شرکت‌ها با انواع چالش‌های مالی، مدیریتی و فنی مواجه هستند که به‌تنهایی قادر به حل آنها نبوده و نیازمند حمایت‌های بیرونی هستند. در این حالت، تمرکز حمایت‌ها در منطقه‌ای خاص، باعث اثربخشی بیشتر آنها خواهد شد.
تشکیل خوشه‌ها و شبکه‌ها در منطقه، موجب قرابت شرکت‌ها، به‌خصوص شرکت‌هایی که در زنجیره تأمین صنعت و شرکت‌های بزرگ آن هستند و درنهایت باعث ایجاد هم‌افزایی و رشد و توسعه این شرکت‌ها خواهد شد.
شرکت‌ها از زیرساخت‌های مشترک، مانند حمل‌ونقل، یا تجهیزات برتری‌بخش همچون آزمایشگاه‌های خاص، بهره‌مند شده و باعث تسريع روند رشد شركت‌ها و کاهش هزینه‌های آنها خواهد شد.
تجربیات جهانی درزمینه تغییر قوانین نشان می‌دهد که دولت و سیاست‌گذاران، در یک منطقه محدود و با مرزهای مشخص، به‌راحتی قادر به اعمال سیاست‌های جدید یا حتی تصحیح سیاست‌های اشتباه قبلی هستند. درحالی‌که اگر این تغییرات در سیاست‌گذاری‌ها در سطح کل کشور اجرا شود، مسلما با مخالفت‌های بازدارنده‌ای مواجه خواهد شد. در این شرایط، اگر قوانین و سیاست‌های جدید را محدود به منطقه خاصی کنیم و هم‌زمان به افراد و شرکت‌ها حق انتخاب بین پذیرش سیاست‌های جدید، در داخل آن منطقه یا نپذیرفتن سیاست‌ها در خارج از منطقه را بدهیم، تنش و حساسیت زیادی در کل بدنه نظام اجرائی و کسب‌وکار ایجاد نخواهد کرد. موفقیت در پیاده‌سازی سیاست‌ها و قوانین خاص در مناطق ویژه باعث شده است که حتی مخالفان این نوع سیاست‌ها به‌تدریج به آنها متمایل شوند.
در چند سال گذشته، عناصر اصلی و طراحی مفهومی برای ایجاد منطقه توسعه فناوری صنعت گاز (Gas Development Zone - GDZ) از دو جنبه کالبدی و برنامه‌ای به شرکت ملی گاز ایران ارائه شده است. ارائه جزئیات این طرح خارج از حوصله این مقاله کوتاه خواهد بود، اما مفاهیم بنیادی مربوط به طراحی کالبدی این منطقه، ازجمله ایجاد یک ساختار لایه‌ای در شکل رو‌به‌رو ارائه شده است. در این ساختار غیرمتمرکز، علاوه بر ایجاد نواحی اختصاصی صنعتی و علمی و فناوری صنعت گاز در جم (در فاصله کوتاهی از منطقه عسلویه) و ایجاد یک شهرک فناوری صنعت گاز در شیراز، امکان بهره‌گیری از انواع ساختارهای کالبدی و برنامه‌ای موجود در سایر نقاط کشور، همانند پارک‌ها، مراکز رشد و مؤسسات پژوهشی و دانشگاهی نیز مد نظر قرار گرفته است.
علاوه بر طراحی فضای کالبدی، برنامه‌های منطقه توسعه فناوری صنعت گاز با هدف رفع چالش‌های مختلف صنعت در حوزه توسعه فناوري و توانمندسازي شركت‌هاي دانش‌بنيان فعال در صنعت طراحی شده است. این برنامه‌های کلی شامل موارد زیر به رفع چالش‌های صنعت گاز و توسعه و توانمندسازی بخش خصوصی کمک خواهد کرد:
مجموعه برنامه ظرفیت‌سازی
برنامه توسعه نیروی انسانی: آموزش حرفه‌ای
برنامه توسعه نیروی انسانی: آموزش بر پایه تحقیق
برنامه ایجاد شرکت‌های جدید: توسعه انکوباتوری
مجموعه برنامه توانمندسازی
برنامه تضمین خرید در مقابل تضمین کیفیت
برنامه توسعه توان عملیاتی شرکت‌ها
برنامه حمایت از ارتقای محصولات و خدمات شرکت‌ها
برنامه توسعه فناوری‌های نوین
برنامه توسعه فناوری‌های برگزیده
پروژه‌های پیشاهنگ فناوری
همانند هر پارک علم‌‌و‌فناوری، ارائه خدمات با ارزش افزوده یکی از چهار رکن اصلی منطقه توسعه فناوری است. خدمات پیش‌بینی‌شده در این منطقه طیف گسترده‌ای از خدمات پایه، مانند اسکان و خدمات اداری تا حمایت و مشارکت در انتقال و فروش فناوری شرکت‌های مخاطب را شامل می‌شود. این خدمات عبارت‌اند از:
زیرساخت‌های فیزیکی و فضاهای قابل ساخت یا واگذاری برای استقرار مؤسسات
آموزش‌ها و مشاوره‌هاي عمومي در حوزه‌های مدیریتی، کسب‌وکار، حقوقي، بازاریابی و بازارشناسی
بسته‌هاي خدماتي ويژه كسب‌وكار مانند پشتیبانی‌هاي حقوقی و بازاريابي‌هاي خاص
خدمات تخصصی و انتقال فناوری
خدمات و حمایت‌های مالی
همان‌طور كه ذكر شد منطقه توسعه فناوری صنعت گاز به چالش‌هاي صنعت در حوزه توسعه فناوري و توانمندسازي شركت‌هاي دانش‌بنيان فعال در صنعت مي‌پردازد و مدعي پاسخ‌گويي و رفع همه چالش‌های صنعت نيست؛ بنابراین همه برنامه‌هاي در نظر گرفته‌شده، در منطقه توسعه فناوری صنعت گاز اجرا نخواهند شد و فقط بخشی از آنها مأموریت منطقه توسعه فناوری صنعت گاز خواهد بود. با وجود این، به این نکته نیز باید توجه داشت که این برنامه‌ها مستقل از هم نیستند و برنامه‌های اجراشده در منطقه توسعه فناوری صنعت گاز به شرطی از موفقیت بیشتر برخوردار خواهند بود که برنامه‌های دیگر نیز به موازات آنها به‌خوبی اجرا شوند.
این مقاله مستخرج از طرحی است که دکتر امیرحسین دوایی‌مرکزی از دانشگاه علم و صنعت با همکاری نویسنده این مقاله و دکتر مهدی کشمیری، دکتر محمدجعفر صدیق و مهندس اردلان اوشانی برای شرکت ملی گاز ایران انجام داده‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.