|

امید صِرف به لغو تحریم‌ها اشتباه است

حرکت روی مرز دانش و فناوری

فرزانه طهرانی : آلاینده‌های گاز در حال برطرف‌شدن است. دانش بومی «حلال پارسی سول» تولید و آزمایش شده و به‌زودی خواهد توانست آلاینده‌ها را از گاز پاك كند. هرچند تاكنون نیز با استفاده از حلال‌های خارجی، گاز از آلاینده‌ها پاك می‌شد؛ اما امروز این پاك‌سازی به صورت بومی قابل انجام است. پژوهشگاه صنعت نفت تقریبا بیش از 10 سال روی توسعه دانش فنی واحدهای تصفیه گاز كار كرده كه نتیجه آن، ثبت و اعلام دستیابی به دانش فنی حلال ایرانی به نام پارسی سول است. منصور بزمی، رئیس پردیس پژوهش و توسعه صنایع پایین‌دستی، معتقد است پارسی سول دقیقا معادل حلالی است كه شركت «بی‌آی‌اس‌اف» آلمان درحال‌حاضر به پالایشگاه‌ها برای تصفیه گاز و كاهش انرژی مصرفی در واحدهای تصفیه ارائه می‌كند. این حلال بسیار استراتژیك است و در دنیا شاید دو یا سه كشور به دانش فنی حلال فرموله‌شده دسترسی دارند. اینكه ما منتظر باشیم تحریم‌ها برداشته شود و از كمك آنها برای استحصال و فرآورش بهره ‌ببریم، انتظار اشتباهی است؛ البته بیشتر از اینكه ما از روابط با غربی‌ها استقبال كنیم، آنها تمایل به برقراری ارتباط با ایران داشتند اما من فكر می‌كنم مستقل از اینكه تعامل ایران با دنیا چگونه پیش می‌رود، با سرمایه‌گذاری هدفمند در این عرصه باید به دانش فنی این چرخه، یعنی استخراج، فرآورش و انتقال گاز، دست پیدا كنیم.

همواره بین حوزه بالادستی و پایین‌دستی بحث جایگاه و اهمیت، به‌خصوص در حوزه اجرا، مطرح بوده است. برای ورود به بحث، کمی درباره جایگاه صنایع پایین‌دستی در حوزه گاز توضیح دهید.
حوزه‌های بالادستی و پایین‌دستی هر‌کدام جایگاه و اهمیت خود را داشته و مکمل همدیگرند؛ به‌عبارت‌دیگر هر دو حوزه در چرخه تولید وظایف مشخصی دارند. در رابطه با توسعه تکنولوژی در ایران و پژوهشگاه به حوزه پایین‌دستی بیشتر پرداخته شده است و پیشرفت‌های بیشتری حاصل شده است. البته در پژوهشگاه صنعت نفت کارهای بسیار بزرگ و باارزشی در حوزه بالادستی صورت گرفته و به عنوان مثال بزرگ‌ترین پروژه تحقیقاتی کشور با نام مروارید خلیج‌فارس در پژوهشگاه انجام شده و دستاوردهای بسیار مهمی نیز برای کشور داشته است.
فعالیت پژوهشکده‌های مختلف پردیس پایین‌دستی چگونه در سطح صنایع بالادستی قابل گسترش است؟ عمده فعالیت‌های پژوهشكده در صنایع پایین‌دستی چیست؟
ما در حوزه پایین‌دستی پژوهشگاه صنعت نفت، پنج پژوهشکده و یک مرکز تحقیقاتی در اختیار داریم. نخستین مجموعه پژوهشكده گاز است كه به كار تصفیه، شیرین‌سازی، تبدیلات، انتقال گاز، حلال‌های مصرفی، جداسازی و فرآورش گاز می‌پردازد. تقریبا تمام فرایندها در زمینه فرآورش و انتقال گاز در حوزه پژوهشکده گاز است. پژوهشکده دوم در ارتباط با پالایش نفت فعالیت می‌کند. در این پژوهشکده از تمام تکنولوژی‌‌های حوزه نفت و میعانات گازی و همچنین انواع نفت خام سنگین و تبدیلات‌ آن در حوزه پالایشگاه نفت استفاده می‌شود که شامل تکنولوژی پالایشگاهی و تکنولوژی‌های نفت خام و فراورده‌های نفتی می‌شود. یکی دیگر از فعالیت‌های پژوهشکده پالایش نفت نیز بررسی انواع نفت خام‌های کشور است که به آن (crude evaluation) ارزیابی نفت خام گفته می‌شود و در اصل این بخش رفرنس تعیین مشخصات نفت خام در کل کشور است. پژوهشکده بعدی ما کاتالیست بوده که وظیفه آن توسعه دانش فنی کاتالیست‌های موردنیاز صنایع نفت و گاز است. درحال‌حاضر در بخش صنایع نفت و پالایشی بسیاری از کاتالیست‌هایی که در این پژوهشکده توسعه پیدا کرده در مقیاس صنعتی از سوی بخش خصوصی در حال تولید است؛ برای مثال کاتالیست‌های واحدهای سولفورزدایی از برش‌های نفتی و برش‌های پالایشگاهی مثل گازوئیل، بنزین و نفت سفید در این پژوهشكده توسعه داده شده است. درواقع این کاتالیست‌ها از سوی این پژوهشکده توسعه یافته و به بخش خصوصی واگذار شده و هم‌اكنون در مقیاس صنعتی در حال تولید است. یك نمونه از این‌ موارد، کاتالیست واحد بنزین‌سازی پالایشگاه خلیج‌فارس است که امسال یا سال آینده به بهره‌برداری می‌رسد. این كاتالیست با دانش فنی پژوهشگاه در حال آماده‌سازی توسط بخش خصوصی برای این پالایشگاه است. بخش‌های دیگری هم هستند که از کاتالیست‌های پژوهشگاه صنعت نفت استفاده می‌کنند و کاتالیست و جاذب را مانند غربال‌های مولکولی برای رطوبت‌گیری از گاز و سایر کاربردها تحت لیسانس این پژوهشگاه به کار می‌گیرند. وظیفه ما نیز ایجاد دانش فنی موردنیاز صنایع نفت و گاز و بررسی همه کاتالیست‌هایی است که پالایشگاه‌‌های ما نیاز دارند از دیگر کشورها خریداری کنند. نمونه این کاتالیست‌ها در پژوهشکده آزمایش‌ شده و کیفیت و راندمان آنها به پالایشگاه‌ها گزارش می‌شود. پژوهشکده چهارم نیز توسعه فناوری‌های شیمیایی، پلیمری و پتروشیمی است. عمده وظیفه این پژوهشکده در بخش مواد شیمیایی موردنیاز صنعت نفت و گاز است. دانش فنی و فرمولاسیون مواد شیمیایی و پلیمری موردنیاز صنایع بالادستی نفت مانند آنچه در حفاری‌ها و در ازدیاد برداشت استفاده می‌شود، در این پژوهشكده ایجاد می‌شود. درحال‌حاضر مواد شیمیایی در حجم زیاد برای صنایع بالادستی از دیگر کشورها وارد می‌کنیم که بسیاری از این مواد، به وسیله این پژوهشکده توسعه داده شده و آماده واگذاری به بخش خصوصی است. روی بحث بسیاری از مواد شیمیایی مانند دمولسیفایر یا تعلیق‌شکن‌ها که در صنعت نفت کاربرد زیادی دارند و تولید برخی از قطعات پلیمری بسیار حساس در کشور که در صنایع حفاری استفاده می‌شوند در اشل صنعتی كار شده و با بخش خصوصی در این رابطه قرارداد تولید منعقد شده است. پژوهشکده آخر، پژوهشکده مهندسی فرایندی است که پژوهشکده‌هایی که تکنولوژی را توسعه داده‌‌اند برای افزایش مقیاس، ادامه كار را به این پژوهشكده ارجاع می‌دهند. در کنار این پژوهشکده‌ها مرکز نانو و کربن نیز با هدف توسعه نانو‌تکنولوژی فعالیت می‌کند. یکی از موادی که امروز به اشل صنعتی رسیده، کربن‌های نانو ساختار است که کربن نانو تیوب نام‌گذاری شده است. در ایران هر بخشی كه به کربن نانو تیوب نیاز دارد از این مركز تأمین می‌کند. همچنین اکسیدهای فلزی نانو ساختار ماده دیگری است که تولید می‌شود. به‌جز این موارد، مرکزی نیز در کرمانشاه به نام مرکز پژوهش وجود دارد که کار آنها ارائه سرویس‌های خدمات آزمایشگاهی به منطقه غرب کشور است. این خدمات به شرکت نفت و گاز غرب، به‌اضافه پالایشگاه و پتروشیمی کرمانشاه و مجموعه گمرکات موجود در غرب ایران ارائه می‌شود.
گاز به عنوان یک سوخت پاک در دنیا مطرح بوده و دنیا به سمت استفاده بیشتر از گاز در حال حرکت است. باوجوداین، همین سوخت پاک نیز به‌ویژه در ایران آلایندگی‌های زیادی دارد. برای کاهش این آلاینده‌ها چه بررسی‌های در پژوهشگاه صنعت نفت صورت گرفته است؟ در دوران تحریم چقدر توانسته‌ایم از فناوری‌های روز دنیا استفاده کنیم؟
مهم‌ترین آلاینده‌ای كه در گاز ما وجود دارد هیدروژن سولفاید یا H2S و مركاپتان‌ها هستند. پژوهشگاه صنعت نفت برای حذف این دو آلاینده در چند سال اخیر اقدامات مهمی انجام داده است. شركت‌های اروپایی برای تصفیه گاز از این آلاینده‌ها مثل BASF و شركت پروزرنات از واحدهای آمین استفاده می‌كنند. اخیرا نیز BASF آمین‌های فرموله‌شده‌ای را وارد بازار كرده است كه میزان مصرف انرژی واحدهای آمین را كاهش می‌دهد، ضمن اینكه هم‌زمان علاوه بر H2S آلاینده‌های دیگر گاز را نیز می‌گیرد. پژوهشگاه صنعت نفت تقریبا بیش از 10 سال روی توسعه دانش فنی واحدهای تصفیه گاز كار كرده كه نتیجه آن ثبت و اعلام دستیابی به دانش فنی حلال ایرانی به نام پارسی سول است. پارسی سول دقیقا معادل حلالی است كه شركت BASF آلمان درحال‌حاضر به پالایشگاه‌ها برای تصفیه گاز و كاهش انرژی مصرفی در واحدهای تصفیه ارائه می‌كند.
استفاده از حلال پارسی سول از چه زمانی آغاز شد؟
پژوهشكده در سال 1393 از این حلال رونمایی كرد. این حلال بسیار استراتژیك است و در دنیا شاید دو یا سه كشور به دانش فنی حلال فرموله‌شده دسترسی دارند.
دانش فنی تولید این حلال را از چه كشوری اقتباس كرده‌ایم؟
پژوهشگاه صنعت نفت متكی به كارهای آزمایشگاهی، بنچ و پایلوتی توانسته به دانش فنی حلال‌های فرموله‌شده یا حلال‌های استراتژیك تصفیه گاز دست پیدا كند. سال گذشته علاوه بر اینكه از این حلال رونمایی شد، آن را در پالایشگاه نفت مسجد سلیمان آزمایش كردیم؛ یعنی پژوهشگاه در مقیاس صنعتی حلال موردنیاز این پالایشگاه را تولید و مورد آزمایش قرار داد. نتایج تستی كه انجام شد، نشان داد این حلال با راندمان بسیار بالا می‌تواند هم میزان انرژی را در پالایشگاه‌ها نسبت به حلال‌های معمولی كاهش دهد و هم مشخصات گاز خروجی را به استاندارد روز دنیا برساند. علاوه بر پالایشگاه مسجد سلیمان، این حلال را به پتروشیمی كرمانشاه نیز ارائه كردیم. در آنجا هم نتایج تست مشابه مسجد سلیمان، در سطح حلال‌های روز دنیا بازدهی داشت.
چه زمانی به بهره‌برداری كامل می‌رسد؟
امروز این حلال به بهره‌برداری كامل رسیده است. ما به تمام پالایشگاه‌های گاز اعلام آمادگی كردیم كه حلال پارسی ‌سول را هر زمان نیاز به تعویض وجود دارد؛ تولید كرده و در اختیارشان قرار دهیم. علاوه بر تولید حلال، مدیریت حلال از مسائل مهمی است كه پژوهشگاه صنعت نفت به آن پرداخته و به دانش فنی بازیافت حلال‌های مستعمل دست یافته است. از سوی دیگر تست حلال نیز از موارد موردتوجه پژوهشگاه بوده است. ما در سال‌های گذشته تمام حلال‌های خود را برای تست به خارج از كشور ارسال می‌كردیم تا مشخص شود این حلال‌ها هنوز خاصیت خود را حفظ كرده یا خیر و اینكه مواد مضری كه وارد این حلال‌ها می‌شوند مورد شناسایی قرار گیرند. تقریبا از یك سال و نیم گذشته پژوهشگاه به همه پالایشگاه‌ها اعلام كرده انجام تست تمام حلال‌ها در داخل كشور قابل انجام است؛ بنابراین از خروج ارز برای انجام این آزمایش‌ها در خارج از كشور جلوگیری خواهد شد. به جز سه توانایی مزبور به دست آمده دانش فنی طراحی واحدهای تصفیه گاز با استفاده از این حلال‌ها نیز به دست آمده است و درحال‌حاضر در قراردادی بین‌المللی طراحی یكی از واحدهای تصفیه گاز یك پالایشگاه‌ در خارج از كشور را در حال انجام داریم.
با توجه به وجود این آمادگی در پژوهشگاه، فكر می‌كنید چه زمان گاز پاك به طور كامل در كشور مورد استفاده قرار گیرد؟
درحال‌حاضر هم، گاز تولیدی ما پاك است؛ ولی تاكنون تصفیه آن با دانش فنی و حلال خارجی صورت گرفته است كه امیدواریم در آینده تكنولوژی و حلال پژوهشگاه جایگزین شود.
به جز آلاینده‌هایی كه درباره آنها به طور كامل بحث شد، از آلودگی‌های ناشی از فلر نیز همچنان انتقاد می‌شود. چرا استفاده از فناوری‌های فلرلس در كشور مورد استفاده قرار نگرفته است؟ موانع استفاده از آن چیست؟
موضوع فلر به دو مقوله بازمی‌گردد: یك اینكه میزان گازهای فلر را كاهش دهیم كه برای این منظور باید داخل پالایشگاه بهینه‌سازی صورت گیرد تا واحدهایی كه گاز فلر را ایجاد می‌كنند و اضافه بر حد استاندارد گاز به فلر می‌فرستند بازبینی و اصلاح شده و حداقل میزان فلرینگ را به دست دهد. مورد دوم و پرسش اساسی كه در این خصوص مطرح است اینكه اگر گاز فلر در اختیار داشته باشیم باید این گاز را بسوزانیم یا آن را تبدیل كنیم؟ در این زمینه پژوهشگاه پیشنهاداتی را به شركت‌های مختلف درگیر فلرینگ ارائه داده است.
پیشنهادها مشخصا چه بوده است؟
یك پیشنهاد تبدیل این گازها به جی‌تی‌ال است. درحال‌حاضر پژوهشكده گاز توانایی تبدیل گاز به مایع یا جی‌تی‌ال را دارد و هم‌اكنون دو واحد صنعتی در این زمینه در حال احداث است. پیشنهاد دیگر هم تبدیل به برق و متانول است. درواقع راه‌حل‌های مختلفی وجود دارد كه دانش فنی آن نیز در پژوهشگاه موجود است. منتها باید این روش‌ها به لحاظ اقتصادی بررسی شده تا بهینه‌ترین و مقرون‌به‌صرفه‌ترین روش انتخاب شود. این روش‌ها هم درباره گازهای فلر و هم درباره گازهایی كه همراه با نفت خام در دریا و خشكی می‌سوزد، می‌تواند استفاده شود. تکنولوژی‌های جی‌تی‌ال و ال‌ان‌جی مخصوصا FLNG برای گازهایی كه در دریا می‌سوزند، كاربرد دارد.
گمان می‌كنید این طرح چه زمان به مرحله اجرا برسد؟
پژوهشگاه صنعت نفت سال قبل پیشنهاداتی به وزارت نفت ارائه كرد اما در مزایده سال 93 ظاهرا شركت دیگری برنده شد؛ ولی برای باقی گازهای فلر شنیده‌ایم مزایده دیگری برگزار خواهد شد؛ بنابراین پژوهشگاه با جوینت‌هایی كه دارد در این مزایده شركت خواهد كرد.
شرکت ملی گاز توسعه خطوط گازرسانی را تا روستاهای دور نیز در برنامه‌های توسعه‌ای خود قرار داده؛ در‌حالی‌که جایگزینی آن با ال‌ان‌جی و سی‌ا‌ن‌جی گزینه مطلوب‌تری به اعتقاد تحلیلگران است. شما مزیت بهره‌مندی از این سوخت را چه میزان ارزیابی می‌کنید؟
تقریبا از سال 1389 بحث گازرسانی به مناطق دوردست مطرح شد و امروز با توجه به توسعه شبکه گازرسانی در ایران، بیشتر مصرف‌کنندگان اصلی ما در نقاط شهری و روستایی از نعمت گاز برخوردار هستند؛ اما مناطقی وجود دارد که فواصل زیادی با خطوط اصلی انتقال گاز دارند که بعضا در مناطق کویری یا مناطق صعب‌العبور کوهستانی واقع شده‌اند. برای اینها انتقال گاز با خط لوله بر اساس برخی معیارهایی كه در شركت ملی گاز تعیین می‌شود، یعنی با فرمول هزینه به‌ اضافه انشعاب تعریفی، توجیه اقتصادی نداشته؛ بنابراین بحث روی انرژی موردنیاز این مناطق چه به روش سی‌ان‌جی و چه به روش ال‌ان‌جی مطرح بوده است؛ حتی در برخی مناطق، صحبت از مصرف برق هم بوده است. سی‌ان‌جی یك مورد در كشور وجود دارد. فكر می‌كنم دهه 80 با همكاری سازمان ملل در منطقه لردگان، برای جلوگیری از قطع درختان و به منظور مصارف سوختی، پروژه‌ای اجرا شد و گاز آن منطقه را با سی‌ان‌جی تأمین كردند؛ اما در بهره‌برداری و اپراتوری آن مشكلاتی به وجود آمد كه به این نتیجه رسیدند این نوع بهره‌برداری نمی‌تواند روش توانمندی برای مصرف گاز باشد. در یك سال اخیر در منطقه اندیكای خوزستان، مناقصه‌ای برگزار شد تا به روش سی‌ان‌جی، گاز این منطقه را تأمین كنند. در قزوین هم برای مناطق دوردست این طرح در نظر گرفته شده است. در این طرح گاز را در نزدیكی خطوط انتقال فشرده كرده و با تانكرهای حمل گاز سی‌ان‌جی به مقصد منتقل می‌كنند. این گاز در طول مسیر افت فشار پیدا كرده و به شبكه معمول توزیع گاز منطقه تزریق می‌شود. این روش را نمی‌توان برای همه مناطق اجرا کرد. برای مناطقی از این روش استفاده می‌كنند كه اولا تردد جاده‌ای تانكرها ممكن باشد و دوم اینكه مصارف كم باشد.
برای صادرات هم مسئولان امروز از جایگزینی این روش‌ها با خط لوله صحبت می‌كنند. این روش چقدر از نظر فنی و اقتصادی اجرا‌شدنی است؟
سی‌ان‌جی برای صادرات فقط برای مصارف كم و برای همسایگان از طریق انتقال تانكر قابل اجراست؛ وگرنه به لحاظ صادرات با مقادیر بالا و از طریق كشتی در دنیا تجاری‌سازی نشده است. اگر منظورمان حجم صادرات بالاست همان پروژه‌هایی است كه در پارس‌جنوبی امروز متوقف شده؛ یعنی ایران ال‌ان‌جی، پارس ال‌ان‌جی و پرشین ال‌ان‌جی. البته مزایده‌ای كه سال گذشته برای گازهای همراه برگزار شد، یكی از پیشنهادات همان بحث «FLNG»ها بود كه اینها ظرفیت‌هایی كمتر از ظرفیت‌های صادراتی بزرگ است؛ اما می‌تواند با همان هدف استفاده شود. سال گذشته صحبتی در شركت گاز مطرح شد كه از ال‌ان‌جی به عنوان پیك شیوینگ استفاده كنند و در كنار آن برای بالا‌بردن توجیه اقتصادی، حجم كمی ال‌ان‌جی به كشورهای همسایه از مرزهای خاكی صادر شود كه این پیشنهاد نیز تا الان اجرائی نشده است.
به نظر می‌رسد ایران به عنوان اولین یا دومین دارنده ذخایر گاز دنیا، لازم است در همه عرصه‌های مرتبط با صنعت گاز، با استفاده از توان داخلی و ایجاد مشاركت با دارندگان دانش فنی به خودكفایی برسد. من فكر می‌كنم با سرمایه‌گذاری هدفمند در این عرصه باید به دانش فنی این چرخه یعنی استخراج، فرآورش و انتقال گاز دست پیدا كنیم.
اخیرا مباحثی درباره واگذاری بخشی از فعالیت‌های تحقیقاتی پژوهشگاه به دانشگاه‌ها مطرح است. ابتدا درباره این پیشنهاد نظرتان را بفرمایید، در ادامه درباره ارتباط پژوهشکده و دانشگاه‌ها توضیح دهید.
بحث واگذاری برخی مراحل پژوهش به دانشگاه‌ها تصمیم خوبی است؛ اما این به معنای توسعه دانش فنی از سوی دانشگاه نیست و بعید می‌دانم مدیران وزارت نفت نیز چنین نظری داشته باشند و عموما در هیچ جای دنیا نیز توسعه لیسانس و دانش فنی بر عهده دانشگاه گذاشته نمی‌شود و دانشگاه‌ها از 9 حلقه توسعه فناوری معمولا سه حلقه اول را که تحقیقات پایه در مقیاس آزمایشگاهی است، انجام داده و بقیه مراحل به مراکز تحقیقاتی بزرگ مانند پژوهشگاه واگذار می‌شود. در این اتفاق نیز به نظر می‌رسد همین روش که کاملا شناخته شده و اصولی است، مد نظر مدیران است که پژوهشگاه نیز از آن استقبال کرده و آن را یک فرصت و نه تهدید می‌داند و آماده همکاری برای اجرای بهینه آن است. قطعا با وجود زیرساختارهای بسیار زیادی که در پژوهشگاه وجود دارد؛ در‌صورتی‌که این اتصال به‌خوبی شکل گیرد، می‌تواند باعث تولید دانش و فناوری و نه‌فقط تولید مقاله شود.

فرزانه طهرانی : آلاینده‌های گاز در حال برطرف‌شدن است. دانش بومی «حلال پارسی سول» تولید و آزمایش شده و به‌زودی خواهد توانست آلاینده‌ها را از گاز پاك كند. هرچند تاكنون نیز با استفاده از حلال‌های خارجی، گاز از آلاینده‌ها پاك می‌شد؛ اما امروز این پاك‌سازی به صورت بومی قابل انجام است. پژوهشگاه صنعت نفت تقریبا بیش از 10 سال روی توسعه دانش فنی واحدهای تصفیه گاز كار كرده كه نتیجه آن، ثبت و اعلام دستیابی به دانش فنی حلال ایرانی به نام پارسی سول است. منصور بزمی، رئیس پردیس پژوهش و توسعه صنایع پایین‌دستی، معتقد است پارسی سول دقیقا معادل حلالی است كه شركت «بی‌آی‌اس‌اف» آلمان درحال‌حاضر به پالایشگاه‌ها برای تصفیه گاز و كاهش انرژی مصرفی در واحدهای تصفیه ارائه می‌كند. این حلال بسیار استراتژیك است و در دنیا شاید دو یا سه كشور به دانش فنی حلال فرموله‌شده دسترسی دارند. اینكه ما منتظر باشیم تحریم‌ها برداشته شود و از كمك آنها برای استحصال و فرآورش بهره ‌ببریم، انتظار اشتباهی است؛ البته بیشتر از اینكه ما از روابط با غربی‌ها استقبال كنیم، آنها تمایل به برقراری ارتباط با ایران داشتند اما من فكر می‌كنم مستقل از اینكه تعامل ایران با دنیا چگونه پیش می‌رود، با سرمایه‌گذاری هدفمند در این عرصه باید به دانش فنی این چرخه، یعنی استخراج، فرآورش و انتقال گاز، دست پیدا كنیم.

همواره بین حوزه بالادستی و پایین‌دستی بحث جایگاه و اهمیت، به‌خصوص در حوزه اجرا، مطرح بوده است. برای ورود به بحث، کمی درباره جایگاه صنایع پایین‌دستی در حوزه گاز توضیح دهید.
حوزه‌های بالادستی و پایین‌دستی هر‌کدام جایگاه و اهمیت خود را داشته و مکمل همدیگرند؛ به‌عبارت‌دیگر هر دو حوزه در چرخه تولید وظایف مشخصی دارند. در رابطه با توسعه تکنولوژی در ایران و پژوهشگاه به حوزه پایین‌دستی بیشتر پرداخته شده است و پیشرفت‌های بیشتری حاصل شده است. البته در پژوهشگاه صنعت نفت کارهای بسیار بزرگ و باارزشی در حوزه بالادستی صورت گرفته و به عنوان مثال بزرگ‌ترین پروژه تحقیقاتی کشور با نام مروارید خلیج‌فارس در پژوهشگاه انجام شده و دستاوردهای بسیار مهمی نیز برای کشور داشته است.
فعالیت پژوهشکده‌های مختلف پردیس پایین‌دستی چگونه در سطح صنایع بالادستی قابل گسترش است؟ عمده فعالیت‌های پژوهشكده در صنایع پایین‌دستی چیست؟
ما در حوزه پایین‌دستی پژوهشگاه صنعت نفت، پنج پژوهشکده و یک مرکز تحقیقاتی در اختیار داریم. نخستین مجموعه پژوهشكده گاز است كه به كار تصفیه، شیرین‌سازی، تبدیلات، انتقال گاز، حلال‌های مصرفی، جداسازی و فرآورش گاز می‌پردازد. تقریبا تمام فرایندها در زمینه فرآورش و انتقال گاز در حوزه پژوهشکده گاز است. پژوهشکده دوم در ارتباط با پالایش نفت فعالیت می‌کند. در این پژوهشکده از تمام تکنولوژی‌‌های حوزه نفت و میعانات گازی و همچنین انواع نفت خام سنگین و تبدیلات‌ آن در حوزه پالایشگاه نفت استفاده می‌شود که شامل تکنولوژی پالایشگاهی و تکنولوژی‌های نفت خام و فراورده‌های نفتی می‌شود. یکی دیگر از فعالیت‌های پژوهشکده پالایش نفت نیز بررسی انواع نفت خام‌های کشور است که به آن (crude evaluation) ارزیابی نفت خام گفته می‌شود و در اصل این بخش رفرنس تعیین مشخصات نفت خام در کل کشور است. پژوهشکده بعدی ما کاتالیست بوده که وظیفه آن توسعه دانش فنی کاتالیست‌های موردنیاز صنایع نفت و گاز است. درحال‌حاضر در بخش صنایع نفت و پالایشی بسیاری از کاتالیست‌هایی که در این پژوهشکده توسعه پیدا کرده در مقیاس صنعتی از سوی بخش خصوصی در حال تولید است؛ برای مثال کاتالیست‌های واحدهای سولفورزدایی از برش‌های نفتی و برش‌های پالایشگاهی مثل گازوئیل، بنزین و نفت سفید در این پژوهشكده توسعه داده شده است. درواقع این کاتالیست‌ها از سوی این پژوهشکده توسعه یافته و به بخش خصوصی واگذار شده و هم‌اكنون در مقیاس صنعتی در حال تولید است. یك نمونه از این‌ موارد، کاتالیست واحد بنزین‌سازی پالایشگاه خلیج‌فارس است که امسال یا سال آینده به بهره‌برداری می‌رسد. این كاتالیست با دانش فنی پژوهشگاه در حال آماده‌سازی توسط بخش خصوصی برای این پالایشگاه است. بخش‌های دیگری هم هستند که از کاتالیست‌های پژوهشگاه صنعت نفت استفاده می‌کنند و کاتالیست و جاذب را مانند غربال‌های مولکولی برای رطوبت‌گیری از گاز و سایر کاربردها تحت لیسانس این پژوهشگاه به کار می‌گیرند. وظیفه ما نیز ایجاد دانش فنی موردنیاز صنایع نفت و گاز و بررسی همه کاتالیست‌هایی است که پالایشگاه‌‌های ما نیاز دارند از دیگر کشورها خریداری کنند. نمونه این کاتالیست‌ها در پژوهشکده آزمایش‌ شده و کیفیت و راندمان آنها به پالایشگاه‌ها گزارش می‌شود. پژوهشکده چهارم نیز توسعه فناوری‌های شیمیایی، پلیمری و پتروشیمی است. عمده وظیفه این پژوهشکده در بخش مواد شیمیایی موردنیاز صنعت نفت و گاز است. دانش فنی و فرمولاسیون مواد شیمیایی و پلیمری موردنیاز صنایع بالادستی نفت مانند آنچه در حفاری‌ها و در ازدیاد برداشت استفاده می‌شود، در این پژوهشكده ایجاد می‌شود. درحال‌حاضر مواد شیمیایی در حجم زیاد برای صنایع بالادستی از دیگر کشورها وارد می‌کنیم که بسیاری از این مواد، به وسیله این پژوهشکده توسعه داده شده و آماده واگذاری به بخش خصوصی است. روی بحث بسیاری از مواد شیمیایی مانند دمولسیفایر یا تعلیق‌شکن‌ها که در صنعت نفت کاربرد زیادی دارند و تولید برخی از قطعات پلیمری بسیار حساس در کشور که در صنایع حفاری استفاده می‌شوند در اشل صنعتی كار شده و با بخش خصوصی در این رابطه قرارداد تولید منعقد شده است. پژوهشکده آخر، پژوهشکده مهندسی فرایندی است که پژوهشکده‌هایی که تکنولوژی را توسعه داده‌‌اند برای افزایش مقیاس، ادامه كار را به این پژوهشكده ارجاع می‌دهند. در کنار این پژوهشکده‌ها مرکز نانو و کربن نیز با هدف توسعه نانو‌تکنولوژی فعالیت می‌کند. یکی از موادی که امروز به اشل صنعتی رسیده، کربن‌های نانو ساختار است که کربن نانو تیوب نام‌گذاری شده است. در ایران هر بخشی كه به کربن نانو تیوب نیاز دارد از این مركز تأمین می‌کند. همچنین اکسیدهای فلزی نانو ساختار ماده دیگری است که تولید می‌شود. به‌جز این موارد، مرکزی نیز در کرمانشاه به نام مرکز پژوهش وجود دارد که کار آنها ارائه سرویس‌های خدمات آزمایشگاهی به منطقه غرب کشور است. این خدمات به شرکت نفت و گاز غرب، به‌اضافه پالایشگاه و پتروشیمی کرمانشاه و مجموعه گمرکات موجود در غرب ایران ارائه می‌شود.
گاز به عنوان یک سوخت پاک در دنیا مطرح بوده و دنیا به سمت استفاده بیشتر از گاز در حال حرکت است. باوجوداین، همین سوخت پاک نیز به‌ویژه در ایران آلایندگی‌های زیادی دارد. برای کاهش این آلاینده‌ها چه بررسی‌های در پژوهشگاه صنعت نفت صورت گرفته است؟ در دوران تحریم چقدر توانسته‌ایم از فناوری‌های روز دنیا استفاده کنیم؟
مهم‌ترین آلاینده‌ای كه در گاز ما وجود دارد هیدروژن سولفاید یا H2S و مركاپتان‌ها هستند. پژوهشگاه صنعت نفت برای حذف این دو آلاینده در چند سال اخیر اقدامات مهمی انجام داده است. شركت‌های اروپایی برای تصفیه گاز از این آلاینده‌ها مثل BASF و شركت پروزرنات از واحدهای آمین استفاده می‌كنند. اخیرا نیز BASF آمین‌های فرموله‌شده‌ای را وارد بازار كرده است كه میزان مصرف انرژی واحدهای آمین را كاهش می‌دهد، ضمن اینكه هم‌زمان علاوه بر H2S آلاینده‌های دیگر گاز را نیز می‌گیرد. پژوهشگاه صنعت نفت تقریبا بیش از 10 سال روی توسعه دانش فنی واحدهای تصفیه گاز كار كرده كه نتیجه آن ثبت و اعلام دستیابی به دانش فنی حلال ایرانی به نام پارسی سول است. پارسی سول دقیقا معادل حلالی است كه شركت BASF آلمان درحال‌حاضر به پالایشگاه‌ها برای تصفیه گاز و كاهش انرژی مصرفی در واحدهای تصفیه ارائه می‌كند.
استفاده از حلال پارسی سول از چه زمانی آغاز شد؟
پژوهشكده در سال 1393 از این حلال رونمایی كرد. این حلال بسیار استراتژیك است و در دنیا شاید دو یا سه كشور به دانش فنی حلال فرموله‌شده دسترسی دارند.
دانش فنی تولید این حلال را از چه كشوری اقتباس كرده‌ایم؟
پژوهشگاه صنعت نفت متكی به كارهای آزمایشگاهی، بنچ و پایلوتی توانسته به دانش فنی حلال‌های فرموله‌شده یا حلال‌های استراتژیك تصفیه گاز دست پیدا كند. سال گذشته علاوه بر اینكه از این حلال رونمایی شد، آن را در پالایشگاه نفت مسجد سلیمان آزمایش كردیم؛ یعنی پژوهشگاه در مقیاس صنعتی حلال موردنیاز این پالایشگاه را تولید و مورد آزمایش قرار داد. نتایج تستی كه انجام شد، نشان داد این حلال با راندمان بسیار بالا می‌تواند هم میزان انرژی را در پالایشگاه‌ها نسبت به حلال‌های معمولی كاهش دهد و هم مشخصات گاز خروجی را به استاندارد روز دنیا برساند. علاوه بر پالایشگاه مسجد سلیمان، این حلال را به پتروشیمی كرمانشاه نیز ارائه كردیم. در آنجا هم نتایج تست مشابه مسجد سلیمان، در سطح حلال‌های روز دنیا بازدهی داشت.
چه زمانی به بهره‌برداری كامل می‌رسد؟
امروز این حلال به بهره‌برداری كامل رسیده است. ما به تمام پالایشگاه‌های گاز اعلام آمادگی كردیم كه حلال پارسی ‌سول را هر زمان نیاز به تعویض وجود دارد؛ تولید كرده و در اختیارشان قرار دهیم. علاوه بر تولید حلال، مدیریت حلال از مسائل مهمی است كه پژوهشگاه صنعت نفت به آن پرداخته و به دانش فنی بازیافت حلال‌های مستعمل دست یافته است. از سوی دیگر تست حلال نیز از موارد موردتوجه پژوهشگاه بوده است. ما در سال‌های گذشته تمام حلال‌های خود را برای تست به خارج از كشور ارسال می‌كردیم تا مشخص شود این حلال‌ها هنوز خاصیت خود را حفظ كرده یا خیر و اینكه مواد مضری كه وارد این حلال‌ها می‌شوند مورد شناسایی قرار گیرند. تقریبا از یك سال و نیم گذشته پژوهشگاه به همه پالایشگاه‌ها اعلام كرده انجام تست تمام حلال‌ها در داخل كشور قابل انجام است؛ بنابراین از خروج ارز برای انجام این آزمایش‌ها در خارج از كشور جلوگیری خواهد شد. به جز سه توانایی مزبور به دست آمده دانش فنی طراحی واحدهای تصفیه گاز با استفاده از این حلال‌ها نیز به دست آمده است و درحال‌حاضر در قراردادی بین‌المللی طراحی یكی از واحدهای تصفیه گاز یك پالایشگاه‌ در خارج از كشور را در حال انجام داریم.
با توجه به وجود این آمادگی در پژوهشگاه، فكر می‌كنید چه زمان گاز پاك به طور كامل در كشور مورد استفاده قرار گیرد؟
درحال‌حاضر هم، گاز تولیدی ما پاك است؛ ولی تاكنون تصفیه آن با دانش فنی و حلال خارجی صورت گرفته است كه امیدواریم در آینده تكنولوژی و حلال پژوهشگاه جایگزین شود.
به جز آلاینده‌هایی كه درباره آنها به طور كامل بحث شد، از آلودگی‌های ناشی از فلر نیز همچنان انتقاد می‌شود. چرا استفاده از فناوری‌های فلرلس در كشور مورد استفاده قرار نگرفته است؟ موانع استفاده از آن چیست؟
موضوع فلر به دو مقوله بازمی‌گردد: یك اینكه میزان گازهای فلر را كاهش دهیم كه برای این منظور باید داخل پالایشگاه بهینه‌سازی صورت گیرد تا واحدهایی كه گاز فلر را ایجاد می‌كنند و اضافه بر حد استاندارد گاز به فلر می‌فرستند بازبینی و اصلاح شده و حداقل میزان فلرینگ را به دست دهد. مورد دوم و پرسش اساسی كه در این خصوص مطرح است اینكه اگر گاز فلر در اختیار داشته باشیم باید این گاز را بسوزانیم یا آن را تبدیل كنیم؟ در این زمینه پژوهشگاه پیشنهاداتی را به شركت‌های مختلف درگیر فلرینگ ارائه داده است.
پیشنهادها مشخصا چه بوده است؟
یك پیشنهاد تبدیل این گازها به جی‌تی‌ال است. درحال‌حاضر پژوهشكده گاز توانایی تبدیل گاز به مایع یا جی‌تی‌ال را دارد و هم‌اكنون دو واحد صنعتی در این زمینه در حال احداث است. پیشنهاد دیگر هم تبدیل به برق و متانول است. درواقع راه‌حل‌های مختلفی وجود دارد كه دانش فنی آن نیز در پژوهشگاه موجود است. منتها باید این روش‌ها به لحاظ اقتصادی بررسی شده تا بهینه‌ترین و مقرون‌به‌صرفه‌ترین روش انتخاب شود. این روش‌ها هم درباره گازهای فلر و هم درباره گازهایی كه همراه با نفت خام در دریا و خشكی می‌سوزد، می‌تواند استفاده شود. تکنولوژی‌های جی‌تی‌ال و ال‌ان‌جی مخصوصا FLNG برای گازهایی كه در دریا می‌سوزند، كاربرد دارد.
گمان می‌كنید این طرح چه زمان به مرحله اجرا برسد؟
پژوهشگاه صنعت نفت سال قبل پیشنهاداتی به وزارت نفت ارائه كرد اما در مزایده سال 93 ظاهرا شركت دیگری برنده شد؛ ولی برای باقی گازهای فلر شنیده‌ایم مزایده دیگری برگزار خواهد شد؛ بنابراین پژوهشگاه با جوینت‌هایی كه دارد در این مزایده شركت خواهد كرد.
شرکت ملی گاز توسعه خطوط گازرسانی را تا روستاهای دور نیز در برنامه‌های توسعه‌ای خود قرار داده؛ در‌حالی‌که جایگزینی آن با ال‌ان‌جی و سی‌ا‌ن‌جی گزینه مطلوب‌تری به اعتقاد تحلیلگران است. شما مزیت بهره‌مندی از این سوخت را چه میزان ارزیابی می‌کنید؟
تقریبا از سال 1389 بحث گازرسانی به مناطق دوردست مطرح شد و امروز با توجه به توسعه شبکه گازرسانی در ایران، بیشتر مصرف‌کنندگان اصلی ما در نقاط شهری و روستایی از نعمت گاز برخوردار هستند؛ اما مناطقی وجود دارد که فواصل زیادی با خطوط اصلی انتقال گاز دارند که بعضا در مناطق کویری یا مناطق صعب‌العبور کوهستانی واقع شده‌اند. برای اینها انتقال گاز با خط لوله بر اساس برخی معیارهایی كه در شركت ملی گاز تعیین می‌شود، یعنی با فرمول هزینه به‌ اضافه انشعاب تعریفی، توجیه اقتصادی نداشته؛ بنابراین بحث روی انرژی موردنیاز این مناطق چه به روش سی‌ان‌جی و چه به روش ال‌ان‌جی مطرح بوده است؛ حتی در برخی مناطق، صحبت از مصرف برق هم بوده است. سی‌ان‌جی یك مورد در كشور وجود دارد. فكر می‌كنم دهه 80 با همكاری سازمان ملل در منطقه لردگان، برای جلوگیری از قطع درختان و به منظور مصارف سوختی، پروژه‌ای اجرا شد و گاز آن منطقه را با سی‌ان‌جی تأمین كردند؛ اما در بهره‌برداری و اپراتوری آن مشكلاتی به وجود آمد كه به این نتیجه رسیدند این نوع بهره‌برداری نمی‌تواند روش توانمندی برای مصرف گاز باشد. در یك سال اخیر در منطقه اندیكای خوزستان، مناقصه‌ای برگزار شد تا به روش سی‌ان‌جی، گاز این منطقه را تأمین كنند. در قزوین هم برای مناطق دوردست این طرح در نظر گرفته شده است. در این طرح گاز را در نزدیكی خطوط انتقال فشرده كرده و با تانكرهای حمل گاز سی‌ان‌جی به مقصد منتقل می‌كنند. این گاز در طول مسیر افت فشار پیدا كرده و به شبكه معمول توزیع گاز منطقه تزریق می‌شود. این روش را نمی‌توان برای همه مناطق اجرا کرد. برای مناطقی از این روش استفاده می‌كنند كه اولا تردد جاده‌ای تانكرها ممكن باشد و دوم اینكه مصارف كم باشد.
برای صادرات هم مسئولان امروز از جایگزینی این روش‌ها با خط لوله صحبت می‌كنند. این روش چقدر از نظر فنی و اقتصادی اجرا‌شدنی است؟
سی‌ان‌جی برای صادرات فقط برای مصارف كم و برای همسایگان از طریق انتقال تانكر قابل اجراست؛ وگرنه به لحاظ صادرات با مقادیر بالا و از طریق كشتی در دنیا تجاری‌سازی نشده است. اگر منظورمان حجم صادرات بالاست همان پروژه‌هایی است كه در پارس‌جنوبی امروز متوقف شده؛ یعنی ایران ال‌ان‌جی، پارس ال‌ان‌جی و پرشین ال‌ان‌جی. البته مزایده‌ای كه سال گذشته برای گازهای همراه برگزار شد، یكی از پیشنهادات همان بحث «FLNG»ها بود كه اینها ظرفیت‌هایی كمتر از ظرفیت‌های صادراتی بزرگ است؛ اما می‌تواند با همان هدف استفاده شود. سال گذشته صحبتی در شركت گاز مطرح شد كه از ال‌ان‌جی به عنوان پیك شیوینگ استفاده كنند و در كنار آن برای بالا‌بردن توجیه اقتصادی، حجم كمی ال‌ان‌جی به كشورهای همسایه از مرزهای خاكی صادر شود كه این پیشنهاد نیز تا الان اجرائی نشده است.
به نظر می‌رسد ایران به عنوان اولین یا دومین دارنده ذخایر گاز دنیا، لازم است در همه عرصه‌های مرتبط با صنعت گاز، با استفاده از توان داخلی و ایجاد مشاركت با دارندگان دانش فنی به خودكفایی برسد. من فكر می‌كنم با سرمایه‌گذاری هدفمند در این عرصه باید به دانش فنی این چرخه یعنی استخراج، فرآورش و انتقال گاز دست پیدا كنیم.
اخیرا مباحثی درباره واگذاری بخشی از فعالیت‌های تحقیقاتی پژوهشگاه به دانشگاه‌ها مطرح است. ابتدا درباره این پیشنهاد نظرتان را بفرمایید، در ادامه درباره ارتباط پژوهشکده و دانشگاه‌ها توضیح دهید.
بحث واگذاری برخی مراحل پژوهش به دانشگاه‌ها تصمیم خوبی است؛ اما این به معنای توسعه دانش فنی از سوی دانشگاه نیست و بعید می‌دانم مدیران وزارت نفت نیز چنین نظری داشته باشند و عموما در هیچ جای دنیا نیز توسعه لیسانس و دانش فنی بر عهده دانشگاه گذاشته نمی‌شود و دانشگاه‌ها از 9 حلقه توسعه فناوری معمولا سه حلقه اول را که تحقیقات پایه در مقیاس آزمایشگاهی است، انجام داده و بقیه مراحل به مراکز تحقیقاتی بزرگ مانند پژوهشگاه واگذار می‌شود. در این اتفاق نیز به نظر می‌رسد همین روش که کاملا شناخته شده و اصولی است، مد نظر مدیران است که پژوهشگاه نیز از آن استقبال کرده و آن را یک فرصت و نه تهدید می‌داند و آماده همکاری برای اجرای بهینه آن است. قطعا با وجود زیرساختارهای بسیار زیادی که در پژوهشگاه وجود دارد؛ در‌صورتی‌که این اتصال به‌خوبی شکل گیرد، می‌تواند باعث تولید دانش و فناوری و نه‌فقط تولید مقاله شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.