شکست انحصار در بلندمدت بازار گاز جهان
سناریوهای بازار گاز
سعید مددی.پژوهشگر اقتصادی
مقدمه
در حال حاضر قطر بزرگترین صادرکننده گاز طبیعی مایع (الانجی) در دنیا است و با توجه به موقعیت جغرافیایی این کشور، بازارهای بزرگ جهانی در آسیا و اروپا هدف صادراتی برای این کشور محسوب میشوند. میزان صادرات الانجی قطر از 31 میلیارد مترمکعب در سال 2006 به 104 میلیارد مترمکعب در سال 2013 رسیده که بخش اعظم صادرات الانجی قطر به کشورهای آسیای شرقی بوده است. ارزش 104 میلیارد مترمکعب صادرات الانجی قطر در سال 2013 حدود 85 میلیارد دلار بوده است. مطابق با آمار موجود، بخش نفت و گاز قطر، بخش اصلی در دستیابی قطر به بالاترین درآمد سرانه بین کل کشورها بوده و نقش اساسی در رشد بالای تولید ناخالص داخلی (GDP) این کشور در حدفاصل سالهای 2008 تا 2012 داشته است. شکل زیر مقادیر عرضه الانجی را با تفکیک کشورها در دهه اخیر را نمایش میدهد.
شکل (1): عرضه الانجی بر حسب کشورها (میلیارد مترمکعب)
ذخایر اثباتشده2 قطر در پایان سال 2013، نزدیک به 25 هزار میلیارد مترمکعب برآورد شده است که این مقدار ذخایر، 13 درصد کل ذخایر دنیا بوده و بعد از روسیه و ایران، قطر سومین کشور در میزان ذخایر اثباتشده گاز محسوب میشود. تولید گاز طبیعی در قطر از 24 میلیارد مترمکعب در سال 2000 به 159 میلیارد مترمکعب در سال 2013 رسیده است. ازجمله دلایل رشد بالای تولید گاز طبیعی در قطر میتوان به کیفیت مطلوب گاز استخراجشده از میدان شمالی و جریان درآمدی قابلتوجه این میدان اشاره کرد. میدان شمالی در قطر که به عنوان بزرگترین میدان گازی جهان شناخته میشود، بیش از شش هزار کیلومتر مربع وسعت دارد و تا میدان پارس جنوبی ایران ادامه دارد. در شکل (2) موقعیت جغرافیایی میدان شمالی قطر و همینطور پارس جنوبی مشخص شده است.
شکل (2): موقعیت جغرافیایی میدان شمالی و میدان پارس جنوبی
گفتنی است که همزمان با رشد بالای تولید گاز طبیعی در قطر، میزان مصرف گاز طبیعی نیز در این کشور افزایش یافته و از حدود 10 میلیارد مترمکعب در سال 2000 به حدود 25 میلیارد مترمکعب در سال 2013 رسیده است. مواردی مانند رشد بالای اقتصادی، ارتقای استانداردهای زندگی و قیمتهای پایین داخلی، گاز طبیعی در توجیه رشد بالای مصرف گاز طبیعی در این کشور مطرح هستند؛ البته باید توجه داشت که نرخ رشد تولید گاز طبیعی در قطر بیش از نرخ رشد مصرف آن بوده و پیوسته مازاد تولید گاز طبیعی قطر در سالهای گذشته افزایش یافته است و بدین ترتیب قطر در سالهای گذشته حجم عظیمی از گاز طبیعی را به شکل الانجی در بازار گاز به فروش رسانده است.
پیشبینیها در ارتباط با تولید گاز طبیعی در قطر نیز از تداوم افزایش تولید این کشور حکایت میکند. در پیشبینی سال 2013 EIA، برآورد شده است تولید گاز قطر در سال 2022 به 199 میلیارد مترمکعب در سال برسد، همچنین پیشبینی مؤسسه نظارت بینالمللی کسبوکار (BMI)حاکی از این است که تولید گاز قطر در سال 2022 به 190 میلیارد مترمکعب در سال خواهد رسید. در کنار افزایش تولید گاز طبیعی و گسترش نیروگاههای الانجی، توسعه تجارت منطقهای و جهانی گاز، از موضوعات و دغدغههای اصلی قطر است.
قطر و تجارت گاز
در شکل زیر صادرات الانجی قطر به تفکیک مناطق مختلف جغرافیایی ترسیم شده است.
شکل (3): صادرات الانجی قطر به تفکیک مناطق مختلف جغرافیایی
مطابق شکل فوق، بیشترین حجم صادرات الانجی قطر به کشورهایی آسیایی و سپس به اروپا بوده است و کشورهای خاورمیانه، آمریکای شمالی و آمریکای جنوبی سهم کمتری در صادرات قطر دارند. با افزایش حجم صادرات الانجی قطر، پیوسته سهم کشورهای آسیایی افزایش یافته است. درحالیکه سهم کشورهای خاورمیانه و آمریکای جنوبی رشد محدودی را تجربه کرده است و شاهد کاهش سهم کشورهای آمریکای شمالی هستیم.با توجه به صادرات الانجی قطر به کشورهای خاورمیانه از دهه 70 میلادی، استفاده از گاز طبیعی در کشورهای حاشیه خلیجفارس به سبب قیمت پایین و دسترسی آسان با رشد فزایندهای مواجه شد و در بسیاری از بخشهای صنعتی جایگزین نفت خام شد. بهاینترتیب استفاده از گاز طبیعی در منطقه به عنوان سوختی مهم در پتروشیمیها و صنایع پرمصرف انرژی مانند آلومینیم، مورد توجه قرار گرفت. از طرف دیگر رشد بالای جمعیت در تمامی کشورهای حاشیه خلیجفارس و گسترش شهرنشینی در این کشورها تقاضای هرچهبیشتری را برای گاز طبیعی سبب شد. رشد تقاضای گاز در کشورهای حاشیه خلیجفارس و محدودیت تولید گاز طبیعی در بسیاری از آنها باعث شد در اواخر دهه گذشته تعدادی از کشورهای حاشیه خلیجفارس،
تبدیل به کشور واردکننده گاز طبیعی شوند؛ برای مثال، امارات در سال 2008 از طریق خط لوله دلفین اقدام به واردات الانجی از قطر کرد. کویت در سال 2009 و دوبی در سال 2010 تبدیل به واردکننده الانجی از قطر شدند. به نظر میرسد در آینده نزدیک، عمان و دیگر همسایگان قطر نیز به واردکننده الانجی تبدیل شوند. گفتنی است خط لوله دلفین، بزرگترین کانال تجارت گاز بین کشورهای عربی محسوب میشود و برآورد میشود سالانه حدود 22 میلیارد مترمکعب را از قطر به همسایگان شرقی منتقل کند.
وضعیت آینده بازار جهانی الانجی
نتایج مطالعات مختلف، حاکی از آن است که وضعیت آینده بازار جهانی گاز طبیعی متأثر از چهار عامل اصلی و برجسته خواهد بود، این چهار عامل عبارتاند از:
روند تولید گاز طبیعی و صادرات الانجی قطر
سطح تولید گاز طبیعی و صادرات الانجی آمریکا
میزان تقاضای گاز طبیعی چین
وضعیت عرضه گاز طبیعی روسیه.
گفتنی است که عوامل اثرگذار مختلف و متعدد در آینده بازار جهانی گاز طبیعی وجود دارد که ازجمله آنها میتوان به سطح تولید گاز طبیعی و صادرات الانجی ایران، سطح عرضه الانجی در سایر کشورها بهجز آمریکا یا میزان تولید شیلگاز خارج از آمریکایشمالی اشاره کرد. به هر ترتیب چهار عامل بالا، عواملی کلیدی در تشریح وضعیت آینده بازار جهانی گاز طبیعی محسوب میشوند. براساس میزان صادرات الانجی آمریکا و نیز میزان تقاضای الانجی چین، سناریوهای مختلفی قابل تبیین است که در هر سناریو، رفتار روسیه و قطر مورد بررسی قرار میگیرد.
سطح تولید گاز طبیعی و صادرات الانجی آمریکا: در دهه اخیر پروژههای مختلف الانجی در سایر نقاط جهان سازماندهی شده است؛ ولی پروژههای تولید الانجی آمریکا به سبب شبکه انتقال گسترده، آزادسازی بازار و جریان روان تجارت در این کشور موفق بودهاند. در شکل (13) وضعیت تولید روزانه شیلگاز در آمریکا به تفکیک میادین مختلف این کشور در دوره زمانی 2000 تا 2015 نمایش داده شد. همچنانکه ملاحظه شد تولید روزانه شیلگاز آمریکا که تا سال 2010 از کمتر 10 میلیارد پای مکعب بود به حدود 40 میلیارد پای مکعب در سال 2015 رسیده است. پیشیگرفتن سطح تولیدات از میزان تقاضا آمریکا، سبب فشار در قیمتهای هنری هاب (HH)6 به سمت پایین شده است. در نمودار زیر قیمت اسپات گاز طبیعی هنری هاب در دهه اخیر مشخص شده است.
شکل (13): قیمت اسپات گاز طبیعی در هنری هاب (دلار بر هر میلیون BTU)
بر اساس نمودار بالا قیمت اسپات گاز طبیعی در هنری هاب از سال 2010 به بعد کمتر از پنج دلار در هر میلیون BTU بوده است (افزایش قیمت در اوایل سال 2014 به سبب آبوهوای سرد و غیرعادی در آمریکا بوده است). روند قیمت اسپات گاز طبیعی در هنری هاب، در حالی است که محدوده سربهسرشدن هزینهها و درآمدها برای تولیدکنندگان اصلی گاز شیل خشک پنج تا شش دلار بر هر میلیون BTU است. ملاحظه میشود از سال 2010 به بعد قیمت گاز طبیعی در محدودهای پایینتر از محدوده سربهسر برای تولیدکنندگان اصلی شیلگاز قرار گرفته و در نتیجه، نرخ رشد تولیدات گاز این کشور کُند شده است.
میزان تقاضای گاز طبیعی در چین: در سالهای اخیر مصرف گاز در چین افزایش چشمگیری داشته است؛ به شکلی که این کشور به عنوان یکی از بزرگترین مصرفکنندگان گاز محسوب میشود. اگرچه تولید گاز در چین نیز رشد زیادی داشته، اما به سبب رشد بالای مصرف این کشور، بین تولید و مصرف گاز طبیعی در چین شکاف بزرگی به وجود آمده است. در شکل (4) روند تولید و مصرف گاز طبیعی در چین از سال 2000 تا سال 2012 ترسیم شده است.
شکل (4): روند تولید و مصرف گاز طبیعی در چین (میلیارد پای مکعب)
افزایش تقاضای گاز در چین به سبب رشد بالای اقتصادی و بالارفتن استانداردهای زندگی است. باید توجه داشت که هرچند گاز برای چین در مقایسه با زغالسنگ گرانتر تمام میشود اما قیمتهای مقررشده گاز به شکلی است که در مقابل نفت، بهصرفه است. درحالیکه با رشد سریع تقاضای گاز در چین دیگر تولیدات داخلی این کشور پاسخگوی تقاضای این کشور نیست، گاز استحصالشده از ذخایر چین نیز کمتر از گاز وارداتی مورد توجه است؛ چراکه گازهای وارداتی کیفیت بهتری دارند.
سناریوهای مختلف آینده بازار گاز
بر اساس میزان صادرات الانجی آمریکا (واکنش تولیدات آمریکا به قیمت) و نیز میزان تقاضای الانجی چین، چهار سناریو به شرح زیر در نظر گرفته شده و رفتار روسیه در آنها بررسی خواهد شد.
شکل (5): سناریوهای آینده بازار گاز
سناریوی اول
در سناریوی اول با تقاضای بالای الانجی چین و صادرات بالای الانجی آمریکا مواجه هستیم. در این سناریو نقش ویژهای برای روسیه برای ایجاد تعادل بازار گاز در نظر گرفته شده است. عملکرد روسیه در وضعیت حاضر که الانجی به میزان کافی برای آربیتراژ و ارتباط بین بازار اروپا و بازار آسیا وجود دارد، مهم و تأثیرگذار است. توجه به نقش روسیه به سبب توان این کشور در ایجاد توازن در بازار گاز، هم در سطح فیزیکال و هم در سطح مدیریت صادرات، با ایجاد یک ذخیره امنیتی برای بازار الانجی جهانی است. در این سناریو روسیه با توجه به اهداف ملی خود تلاش میکند قیمت گاز طبیعی در اروپا را در سطح سال 2013، یعنی 10.5 دلار بر هر میلیون BTU حفظ کند، در این سناریو قیمت اسپات آسیا در سطح 12.5 دلار بر هر میلیون BTU خواهد بود و قیمت هنری هاب به حدود 5/5 دلار بر هر میلیون BTU خواهد رسید. روند تغییر قیمت گاز طبیعی در بازار اسپات آسیا، هنری هاب آمریکا و نقطه توازن ملی (NBP)10 انگلستان، در شکل (6) مشخص شده است.
شکل (6): روند اسپات آسیا، NBP و HH در سناریوی اول (دلار بر هر میلیون BTU)
سناریوی دوم و سوم
در سناریوی دوم صادرات الانجی آمریکا بالا و تقاضای الانجی چین پایین است و سناریوی سوم با صادرات الانجی آمریکا و تقاضای الانجی چین هر دو پایین تبیین شده است. در این دو سناریو چالشی که روسیه با آن مواجه است این است که برای حفظ قیمت گاز در بازار اروپا در قیمت 5/10 بر هر میلیون BTU، با توجه به سطح پایین تقاضای الانجی چین، باید صادرات گاز طریق خط لوله به بازار اروپا را به میزان معناداری کمتر از سطح سال 2013 قرار دهد. چنانچه روسیه به این راهبرد پایبند باشد، آنگاه روند تغییر قیمت در این دو الگو مشابه الگوی اول خواهد بود با این تفاوت که با سطح پایین تقاضای الانجی چین، قیمت اسپات آسیا تشابه بیشتری با قیمت اروپا (اختلاف در هزینههای بیشتر حملونقل) داشته باشد.
شکل (7): روند اسپات آسیا، NBP و HH در سناریوی دوم و سوم (دلار بر هر میلیون BTU)
سناریوی دوم همراه با جنگ قیمتی
درباره سناریوی دوم به شکل دیگر نیز میتوان بحث کرد. ممکن است بین عرضهکنندگان در تصاحب بازار جنگ، قیمتی شکل بگیرد. در این سناریو روسیه قیمت گاز در NBP را به دلار بر هر میلیون BTU میرساند و به وسیله آربیتراژ قیمت اسپات آسیا به 11 دلار بر هر میلیون BTU میرسد. در این سناریو با گسترش صادرات الانجی آمریکا، از سال 2020 روسیه با افزایش صادرات گاز به اروپا قیمت گاز را در سطحی کنترل میکند که صادرکنندگان الانجی آمریکا نتوانند هزینههای حمل گاز به اروپا را پوشش بدهند. با پایینآمدن قیمت گاز همچنان که اشاره شد، تولیدکنندگان شیل گاز پایینتر از نقطه سربهسر قرار خواهند گرفت و تولید شیلگاز کاهش خواهد یافت، در این مرحله روسیه با کاهش صادرات به اروپا، قیمت گاز را بالا خواهد برد. با افزایش قیمت گاز، تولید شیلگاز آمریکا نیز افزایش مییابد. در این سناریو قیمت و میزان عرضه گاز پیوسته در حال تغییر و تحول خواهد بود.
شکل (8): روند اسپات آسیا، NBP و HH در سناریوی دوم همراه با جنگ قیمت (دلار بر هر میلیون BTU)
سناریوی چهارم
در سناریوی چهارم، صادرات الانجی آمریکا پایین و تقاضای الانجی چین بالا خواهد بود. در این سناریو با وجود افزایش قیمت گاز، تولید شیلگاز آمریکا با کاهش مواجه خواهد شد. در این حالت با جذب میزان قابل توجهی الانجی در بازار آسیا، قدرت قیمتگذاری روسیه در اروپا نیز افزایش خواهد یافت و روسیه قادر خواهد بود قیمتهای بالاتری را در بازار اروپا مدیریت کند. بالابودن قیمت ممکن است در ادامه سبب تحریک تولیدکنندگان الانجی خارج از آمریکا شود که این امر باعث میشود در ادامه وضعیتی مشابه با سناریوی اول شکل بگیرد.
شکل (9): روند اسپات آسیا، NBP و HH در سناریوی چهارم (دلار بر هر میلیون BTU)
تأثیر تغییر و تحولات آینده بازار جهانی گاز بر نقش و جایگاه قطر در چهار سناریوی فوق، از دو مسیر بررسی میشود: درآمد گازی قطر و قدرت قیمتگذاری قطر در بازار گاز.
الف) درآمد گازی قطر
اثر تغییر و تحولات آینده بازار جهانی گاز بر درآمد گازی قطر در چهار سناریوی تشریحشده در نمودار زیر مشخص شده است. همانطورکه ملاحظه میشود بالاترین درآمد برای قطر در سناریوی چهارم محقق خواهد شد و پایینترین درآمد برای قطر در سناریوی دوم همراه با جنگ قیمتی اتفاق خواهد افتاد. گفتنی است با افزایش و کاهش قیمت نفت خام، نمودار زیر در سطح درآمد پایینتری (روی محور عمودی) قرار خواهد گرفت.
شکل (10): درآمد گازی قطر (میلیارد دلار در سال)
درآمد سالانه گازی قطر در بهترین سناریو برای آینده تا سال 2030 در حدود درآمد سالانه سال 2015 خواهد بود، در بدترین سناریو، درآمد سالانه قطر 12 درصد کمتر از این مقدار خواهد بود. این در حالی است که دولت قطر پروژههای گسترش زیرساخت عمومی را به شکل جاهطلبانهای در ساخت فرودگاه، بندر، مترو، جاده، راهآهن و صنایع پتروشیمی دنبال میکند. گسترش عظیم زیرساختها در قطر نیازمند تداوم مخارج عظیم سرمایهگذاری دولت قطر است. البته توجه به این نکته ضروری است که دولت قطر بدهی داخلی و خارجی کمی دارد و در مقابل، ذخایر سرشاری از ارزهای خارجی را داراست که منبع قابل اتکایی برای این کشور ایجاد میکند. بدینترتیب قطر حتی در سناریویهای درآمد پایین میتواند فعالیتهای خود در یک دوره زمانی قابل توجه ادامه دهد.
ب) قدرت قیمتگذاری قطر در بازار گاز
در سالهای اخیر قطر از این قدرت برخوردار بوده است که بازار الانجی در غرب و شرق را با فروش بیشتر به اروپا با کاهش قیمت در بازار آسیا و تبعیض بین دو بازار با افزایش قیمت در بازار آسیا توازن بخشد. در مطالعهای در سال 2012 با تشریح این رفتار از قطر، عنوان انحصارگر تبعیضگر را برای چنین رفتاری بهکار گرفته شد. مفهوم انحصارگر تبعیضگر اشاره به آزادی انحصارگر در توزیع عرضه خود بین یک بازار با قیمت بالا و کشش قیمتی پایین (بازار آسیا) و بازار دیگر با قیمت پایینتر و کشش قیمتی بالاتر (بازار اروپا) دارد.
درباره اثر تغییر و تحولات آینده بازار جهانی گاز بر قدرت قیمتگذاری قطر باید توجه داشت که با صادرات الانجی آمریکا، استرالیا، روسیه، کانادا و شرق آفریقا علاوه بر اینکه بازار آسیا با منابع عرضه دیگری روبهرو خواهد شد، عرضه الانجی به صورت اسپات افزایش و استفاده از قراردادهای بلندمدت در آسیا کاهش خواهد یافت. بهاینترتیب در سناریویهای دوم و سوم قدرت قطر به عنوان انحصارگر تبعیضگر در آینده به طور حتم کاهش خواهد یافت و در سناریوهای اول و چهارم به احتمال زیاد قدرت قطر به عنوان انحصارگر تبعیضگر کاهش مییابد، مگر آنکه میزان تقاضای الانجی چین به شکل قابل توجهی در سطوح بالا قرار گیرد. البته ممکن است قطر برای حفظ قدرت خود در بازار گاز امتیازاتی را به خریداران درخصوص هزینههای حملونقل بدهد.
مقدمه
در حال حاضر قطر بزرگترین صادرکننده گاز طبیعی مایع (الانجی) در دنیا است و با توجه به موقعیت جغرافیایی این کشور، بازارهای بزرگ جهانی در آسیا و اروپا هدف صادراتی برای این کشور محسوب میشوند. میزان صادرات الانجی قطر از 31 میلیارد مترمکعب در سال 2006 به 104 میلیارد مترمکعب در سال 2013 رسیده که بخش اعظم صادرات الانجی قطر به کشورهای آسیای شرقی بوده است. ارزش 104 میلیارد مترمکعب صادرات الانجی قطر در سال 2013 حدود 85 میلیارد دلار بوده است. مطابق با آمار موجود، بخش نفت و گاز قطر، بخش اصلی در دستیابی قطر به بالاترین درآمد سرانه بین کل کشورها بوده و نقش اساسی در رشد بالای تولید ناخالص داخلی (GDP) این کشور در حدفاصل سالهای 2008 تا 2012 داشته است. شکل زیر مقادیر عرضه الانجی را با تفکیک کشورها در دهه اخیر را نمایش میدهد.
شکل (1): عرضه الانجی بر حسب کشورها (میلیارد مترمکعب)
ذخایر اثباتشده2 قطر در پایان سال 2013، نزدیک به 25 هزار میلیارد مترمکعب برآورد شده است که این مقدار ذخایر، 13 درصد کل ذخایر دنیا بوده و بعد از روسیه و ایران، قطر سومین کشور در میزان ذخایر اثباتشده گاز محسوب میشود. تولید گاز طبیعی در قطر از 24 میلیارد مترمکعب در سال 2000 به 159 میلیارد مترمکعب در سال 2013 رسیده است. ازجمله دلایل رشد بالای تولید گاز طبیعی در قطر میتوان به کیفیت مطلوب گاز استخراجشده از میدان شمالی و جریان درآمدی قابلتوجه این میدان اشاره کرد. میدان شمالی در قطر که به عنوان بزرگترین میدان گازی جهان شناخته میشود، بیش از شش هزار کیلومتر مربع وسعت دارد و تا میدان پارس جنوبی ایران ادامه دارد. در شکل (2) موقعیت جغرافیایی میدان شمالی قطر و همینطور پارس جنوبی مشخص شده است.
شکل (2): موقعیت جغرافیایی میدان شمالی و میدان پارس جنوبی
گفتنی است که همزمان با رشد بالای تولید گاز طبیعی در قطر، میزان مصرف گاز طبیعی نیز در این کشور افزایش یافته و از حدود 10 میلیارد مترمکعب در سال 2000 به حدود 25 میلیارد مترمکعب در سال 2013 رسیده است. مواردی مانند رشد بالای اقتصادی، ارتقای استانداردهای زندگی و قیمتهای پایین داخلی، گاز طبیعی در توجیه رشد بالای مصرف گاز طبیعی در این کشور مطرح هستند؛ البته باید توجه داشت که نرخ رشد تولید گاز طبیعی در قطر بیش از نرخ رشد مصرف آن بوده و پیوسته مازاد تولید گاز طبیعی قطر در سالهای گذشته افزایش یافته است و بدین ترتیب قطر در سالهای گذشته حجم عظیمی از گاز طبیعی را به شکل الانجی در بازار گاز به فروش رسانده است.
پیشبینیها در ارتباط با تولید گاز طبیعی در قطر نیز از تداوم افزایش تولید این کشور حکایت میکند. در پیشبینی سال 2013 EIA، برآورد شده است تولید گاز قطر در سال 2022 به 199 میلیارد مترمکعب در سال برسد، همچنین پیشبینی مؤسسه نظارت بینالمللی کسبوکار (BMI)حاکی از این است که تولید گاز قطر در سال 2022 به 190 میلیارد مترمکعب در سال خواهد رسید. در کنار افزایش تولید گاز طبیعی و گسترش نیروگاههای الانجی، توسعه تجارت منطقهای و جهانی گاز، از موضوعات و دغدغههای اصلی قطر است.
قطر و تجارت گاز
در شکل زیر صادرات الانجی قطر به تفکیک مناطق مختلف جغرافیایی ترسیم شده است.
شکل (3): صادرات الانجی قطر به تفکیک مناطق مختلف جغرافیایی
مطابق شکل فوق، بیشترین حجم صادرات الانجی قطر به کشورهایی آسیایی و سپس به اروپا بوده است و کشورهای خاورمیانه، آمریکای شمالی و آمریکای جنوبی سهم کمتری در صادرات قطر دارند. با افزایش حجم صادرات الانجی قطر، پیوسته سهم کشورهای آسیایی افزایش یافته است. درحالیکه سهم کشورهای خاورمیانه و آمریکای جنوبی رشد محدودی را تجربه کرده است و شاهد کاهش سهم کشورهای آمریکای شمالی هستیم.با توجه به صادرات الانجی قطر به کشورهای خاورمیانه از دهه 70 میلادی، استفاده از گاز طبیعی در کشورهای حاشیه خلیجفارس به سبب قیمت پایین و دسترسی آسان با رشد فزایندهای مواجه شد و در بسیاری از بخشهای صنعتی جایگزین نفت خام شد. بهاینترتیب استفاده از گاز طبیعی در منطقه به عنوان سوختی مهم در پتروشیمیها و صنایع پرمصرف انرژی مانند آلومینیم، مورد توجه قرار گرفت. از طرف دیگر رشد بالای جمعیت در تمامی کشورهای حاشیه خلیجفارس و گسترش شهرنشینی در این کشورها تقاضای هرچهبیشتری را برای گاز طبیعی سبب شد. رشد تقاضای گاز در کشورهای حاشیه خلیجفارس و محدودیت تولید گاز طبیعی در بسیاری از آنها باعث شد در اواخر دهه گذشته تعدادی از کشورهای حاشیه خلیجفارس،
تبدیل به کشور واردکننده گاز طبیعی شوند؛ برای مثال، امارات در سال 2008 از طریق خط لوله دلفین اقدام به واردات الانجی از قطر کرد. کویت در سال 2009 و دوبی در سال 2010 تبدیل به واردکننده الانجی از قطر شدند. به نظر میرسد در آینده نزدیک، عمان و دیگر همسایگان قطر نیز به واردکننده الانجی تبدیل شوند. گفتنی است خط لوله دلفین، بزرگترین کانال تجارت گاز بین کشورهای عربی محسوب میشود و برآورد میشود سالانه حدود 22 میلیارد مترمکعب را از قطر به همسایگان شرقی منتقل کند.
وضعیت آینده بازار جهانی الانجی
نتایج مطالعات مختلف، حاکی از آن است که وضعیت آینده بازار جهانی گاز طبیعی متأثر از چهار عامل اصلی و برجسته خواهد بود، این چهار عامل عبارتاند از:
روند تولید گاز طبیعی و صادرات الانجی قطر
سطح تولید گاز طبیعی و صادرات الانجی آمریکا
میزان تقاضای گاز طبیعی چین
وضعیت عرضه گاز طبیعی روسیه.
گفتنی است که عوامل اثرگذار مختلف و متعدد در آینده بازار جهانی گاز طبیعی وجود دارد که ازجمله آنها میتوان به سطح تولید گاز طبیعی و صادرات الانجی ایران، سطح عرضه الانجی در سایر کشورها بهجز آمریکا یا میزان تولید شیلگاز خارج از آمریکایشمالی اشاره کرد. به هر ترتیب چهار عامل بالا، عواملی کلیدی در تشریح وضعیت آینده بازار جهانی گاز طبیعی محسوب میشوند. براساس میزان صادرات الانجی آمریکا و نیز میزان تقاضای الانجی چین، سناریوهای مختلفی قابل تبیین است که در هر سناریو، رفتار روسیه و قطر مورد بررسی قرار میگیرد.
سطح تولید گاز طبیعی و صادرات الانجی آمریکا: در دهه اخیر پروژههای مختلف الانجی در سایر نقاط جهان سازماندهی شده است؛ ولی پروژههای تولید الانجی آمریکا به سبب شبکه انتقال گسترده، آزادسازی بازار و جریان روان تجارت در این کشور موفق بودهاند. در شکل (13) وضعیت تولید روزانه شیلگاز در آمریکا به تفکیک میادین مختلف این کشور در دوره زمانی 2000 تا 2015 نمایش داده شد. همچنانکه ملاحظه شد تولید روزانه شیلگاز آمریکا که تا سال 2010 از کمتر 10 میلیارد پای مکعب بود به حدود 40 میلیارد پای مکعب در سال 2015 رسیده است. پیشیگرفتن سطح تولیدات از میزان تقاضا آمریکا، سبب فشار در قیمتهای هنری هاب (HH)6 به سمت پایین شده است. در نمودار زیر قیمت اسپات گاز طبیعی هنری هاب در دهه اخیر مشخص شده است.
شکل (13): قیمت اسپات گاز طبیعی در هنری هاب (دلار بر هر میلیون BTU)
بر اساس نمودار بالا قیمت اسپات گاز طبیعی در هنری هاب از سال 2010 به بعد کمتر از پنج دلار در هر میلیون BTU بوده است (افزایش قیمت در اوایل سال 2014 به سبب آبوهوای سرد و غیرعادی در آمریکا بوده است). روند قیمت اسپات گاز طبیعی در هنری هاب، در حالی است که محدوده سربهسرشدن هزینهها و درآمدها برای تولیدکنندگان اصلی گاز شیل خشک پنج تا شش دلار بر هر میلیون BTU است. ملاحظه میشود از سال 2010 به بعد قیمت گاز طبیعی در محدودهای پایینتر از محدوده سربهسر برای تولیدکنندگان اصلی شیلگاز قرار گرفته و در نتیجه، نرخ رشد تولیدات گاز این کشور کُند شده است.
میزان تقاضای گاز طبیعی در چین: در سالهای اخیر مصرف گاز در چین افزایش چشمگیری داشته است؛ به شکلی که این کشور به عنوان یکی از بزرگترین مصرفکنندگان گاز محسوب میشود. اگرچه تولید گاز در چین نیز رشد زیادی داشته، اما به سبب رشد بالای مصرف این کشور، بین تولید و مصرف گاز طبیعی در چین شکاف بزرگی به وجود آمده است. در شکل (4) روند تولید و مصرف گاز طبیعی در چین از سال 2000 تا سال 2012 ترسیم شده است.
شکل (4): روند تولید و مصرف گاز طبیعی در چین (میلیارد پای مکعب)
افزایش تقاضای گاز در چین به سبب رشد بالای اقتصادی و بالارفتن استانداردهای زندگی است. باید توجه داشت که هرچند گاز برای چین در مقایسه با زغالسنگ گرانتر تمام میشود اما قیمتهای مقررشده گاز به شکلی است که در مقابل نفت، بهصرفه است. درحالیکه با رشد سریع تقاضای گاز در چین دیگر تولیدات داخلی این کشور پاسخگوی تقاضای این کشور نیست، گاز استحصالشده از ذخایر چین نیز کمتر از گاز وارداتی مورد توجه است؛ چراکه گازهای وارداتی کیفیت بهتری دارند.
سناریوهای مختلف آینده بازار گاز
بر اساس میزان صادرات الانجی آمریکا (واکنش تولیدات آمریکا به قیمت) و نیز میزان تقاضای الانجی چین، چهار سناریو به شرح زیر در نظر گرفته شده و رفتار روسیه در آنها بررسی خواهد شد.
شکل (5): سناریوهای آینده بازار گاز
سناریوی اول
در سناریوی اول با تقاضای بالای الانجی چین و صادرات بالای الانجی آمریکا مواجه هستیم. در این سناریو نقش ویژهای برای روسیه برای ایجاد تعادل بازار گاز در نظر گرفته شده است. عملکرد روسیه در وضعیت حاضر که الانجی به میزان کافی برای آربیتراژ و ارتباط بین بازار اروپا و بازار آسیا وجود دارد، مهم و تأثیرگذار است. توجه به نقش روسیه به سبب توان این کشور در ایجاد توازن در بازار گاز، هم در سطح فیزیکال و هم در سطح مدیریت صادرات، با ایجاد یک ذخیره امنیتی برای بازار الانجی جهانی است. در این سناریو روسیه با توجه به اهداف ملی خود تلاش میکند قیمت گاز طبیعی در اروپا را در سطح سال 2013، یعنی 10.5 دلار بر هر میلیون BTU حفظ کند، در این سناریو قیمت اسپات آسیا در سطح 12.5 دلار بر هر میلیون BTU خواهد بود و قیمت هنری هاب به حدود 5/5 دلار بر هر میلیون BTU خواهد رسید. روند تغییر قیمت گاز طبیعی در بازار اسپات آسیا، هنری هاب آمریکا و نقطه توازن ملی (NBP)10 انگلستان، در شکل (6) مشخص شده است.
شکل (6): روند اسپات آسیا، NBP و HH در سناریوی اول (دلار بر هر میلیون BTU)
سناریوی دوم و سوم
در سناریوی دوم صادرات الانجی آمریکا بالا و تقاضای الانجی چین پایین است و سناریوی سوم با صادرات الانجی آمریکا و تقاضای الانجی چین هر دو پایین تبیین شده است. در این دو سناریو چالشی که روسیه با آن مواجه است این است که برای حفظ قیمت گاز در بازار اروپا در قیمت 5/10 بر هر میلیون BTU، با توجه به سطح پایین تقاضای الانجی چین، باید صادرات گاز طریق خط لوله به بازار اروپا را به میزان معناداری کمتر از سطح سال 2013 قرار دهد. چنانچه روسیه به این راهبرد پایبند باشد، آنگاه روند تغییر قیمت در این دو الگو مشابه الگوی اول خواهد بود با این تفاوت که با سطح پایین تقاضای الانجی چین، قیمت اسپات آسیا تشابه بیشتری با قیمت اروپا (اختلاف در هزینههای بیشتر حملونقل) داشته باشد.
شکل (7): روند اسپات آسیا، NBP و HH در سناریوی دوم و سوم (دلار بر هر میلیون BTU)
سناریوی دوم همراه با جنگ قیمتی
درباره سناریوی دوم به شکل دیگر نیز میتوان بحث کرد. ممکن است بین عرضهکنندگان در تصاحب بازار جنگ، قیمتی شکل بگیرد. در این سناریو روسیه قیمت گاز در NBP را به دلار بر هر میلیون BTU میرساند و به وسیله آربیتراژ قیمت اسپات آسیا به 11 دلار بر هر میلیون BTU میرسد. در این سناریو با گسترش صادرات الانجی آمریکا، از سال 2020 روسیه با افزایش صادرات گاز به اروپا قیمت گاز را در سطحی کنترل میکند که صادرکنندگان الانجی آمریکا نتوانند هزینههای حمل گاز به اروپا را پوشش بدهند. با پایینآمدن قیمت گاز همچنان که اشاره شد، تولیدکنندگان شیل گاز پایینتر از نقطه سربهسر قرار خواهند گرفت و تولید شیلگاز کاهش خواهد یافت، در این مرحله روسیه با کاهش صادرات به اروپا، قیمت گاز را بالا خواهد برد. با افزایش قیمت گاز، تولید شیلگاز آمریکا نیز افزایش مییابد. در این سناریو قیمت و میزان عرضه گاز پیوسته در حال تغییر و تحول خواهد بود.
شکل (8): روند اسپات آسیا، NBP و HH در سناریوی دوم همراه با جنگ قیمت (دلار بر هر میلیون BTU)
سناریوی چهارم
در سناریوی چهارم، صادرات الانجی آمریکا پایین و تقاضای الانجی چین بالا خواهد بود. در این سناریو با وجود افزایش قیمت گاز، تولید شیلگاز آمریکا با کاهش مواجه خواهد شد. در این حالت با جذب میزان قابل توجهی الانجی در بازار آسیا، قدرت قیمتگذاری روسیه در اروپا نیز افزایش خواهد یافت و روسیه قادر خواهد بود قیمتهای بالاتری را در بازار اروپا مدیریت کند. بالابودن قیمت ممکن است در ادامه سبب تحریک تولیدکنندگان الانجی خارج از آمریکا شود که این امر باعث میشود در ادامه وضعیتی مشابه با سناریوی اول شکل بگیرد.
شکل (9): روند اسپات آسیا، NBP و HH در سناریوی چهارم (دلار بر هر میلیون BTU)
تأثیر تغییر و تحولات آینده بازار جهانی گاز بر نقش و جایگاه قطر در چهار سناریوی فوق، از دو مسیر بررسی میشود: درآمد گازی قطر و قدرت قیمتگذاری قطر در بازار گاز.
الف) درآمد گازی قطر
اثر تغییر و تحولات آینده بازار جهانی گاز بر درآمد گازی قطر در چهار سناریوی تشریحشده در نمودار زیر مشخص شده است. همانطورکه ملاحظه میشود بالاترین درآمد برای قطر در سناریوی چهارم محقق خواهد شد و پایینترین درآمد برای قطر در سناریوی دوم همراه با جنگ قیمتی اتفاق خواهد افتاد. گفتنی است با افزایش و کاهش قیمت نفت خام، نمودار زیر در سطح درآمد پایینتری (روی محور عمودی) قرار خواهد گرفت.
شکل (10): درآمد گازی قطر (میلیارد دلار در سال)
درآمد سالانه گازی قطر در بهترین سناریو برای آینده تا سال 2030 در حدود درآمد سالانه سال 2015 خواهد بود، در بدترین سناریو، درآمد سالانه قطر 12 درصد کمتر از این مقدار خواهد بود. این در حالی است که دولت قطر پروژههای گسترش زیرساخت عمومی را به شکل جاهطلبانهای در ساخت فرودگاه، بندر، مترو، جاده، راهآهن و صنایع پتروشیمی دنبال میکند. گسترش عظیم زیرساختها در قطر نیازمند تداوم مخارج عظیم سرمایهگذاری دولت قطر است. البته توجه به این نکته ضروری است که دولت قطر بدهی داخلی و خارجی کمی دارد و در مقابل، ذخایر سرشاری از ارزهای خارجی را داراست که منبع قابل اتکایی برای این کشور ایجاد میکند. بدینترتیب قطر حتی در سناریویهای درآمد پایین میتواند فعالیتهای خود در یک دوره زمانی قابل توجه ادامه دهد.
ب) قدرت قیمتگذاری قطر در بازار گاز
در سالهای اخیر قطر از این قدرت برخوردار بوده است که بازار الانجی در غرب و شرق را با فروش بیشتر به اروپا با کاهش قیمت در بازار آسیا و تبعیض بین دو بازار با افزایش قیمت در بازار آسیا توازن بخشد. در مطالعهای در سال 2012 با تشریح این رفتار از قطر، عنوان انحصارگر تبعیضگر را برای چنین رفتاری بهکار گرفته شد. مفهوم انحصارگر تبعیضگر اشاره به آزادی انحصارگر در توزیع عرضه خود بین یک بازار با قیمت بالا و کشش قیمتی پایین (بازار آسیا) و بازار دیگر با قیمت پایینتر و کشش قیمتی بالاتر (بازار اروپا) دارد.
درباره اثر تغییر و تحولات آینده بازار جهانی گاز بر قدرت قیمتگذاری قطر باید توجه داشت که با صادرات الانجی آمریکا، استرالیا، روسیه، کانادا و شرق آفریقا علاوه بر اینکه بازار آسیا با منابع عرضه دیگری روبهرو خواهد شد، عرضه الانجی به صورت اسپات افزایش و استفاده از قراردادهای بلندمدت در آسیا کاهش خواهد یافت. بهاینترتیب در سناریویهای دوم و سوم قدرت قطر به عنوان انحصارگر تبعیضگر در آینده به طور حتم کاهش خواهد یافت و در سناریوهای اول و چهارم به احتمال زیاد قدرت قطر به عنوان انحصارگر تبعیضگر کاهش مییابد، مگر آنکه میزان تقاضای الانجی چین به شکل قابل توجهی در سطوح بالا قرار گیرد. البته ممکن است قطر برای حفظ قدرت خود در بازار گاز امتیازاتی را به خریداران درخصوص هزینههای حملونقل بدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.