گفتوگو با نرسی قربان
گاز یک دهه در تله سیاست
شیرین سعیدی: بیش از 50 سال از کشف و استخراج گاز، به عنوان یک سوخت در کشور، میگذرد. این سوخت در ابتدا قرار نبود منبع درآمد یا سوخت واقعی باشد؛ اما پس از توسعه نسبی کشور و نیازهای جدید استفاده از گاز، بهویژه درباره گازهای همراه نفت، موضوع بسیار جدیتر از گذشته مطرح شد. نکته مهم اینجاست که حالا پس از 50 سال گاز تبدیل به یکی از مهمترین سوختهای فسیلی در دنیا شده است. این اهمیت، هم به دلیل ارزانتربودن گاز و هم به دلیل سوخت پاک بودن، بیشتر از همیشه در کانون توجه قرار گرفته است. حال ایران با توجه به داشتن دومین ذخایر گاز دنیا، یکی از مهمترین بازیگران اصلی صنعت گاز است؛ البته یک نکته بسیار مهم نیز درباره گاز مطرح است. گاز به عنوان یکی از سوختهای اصلی در داخل کشور نیز استفاده میشود. درواقع گاز هم به عنوان سوخت و هم به عنوان ماده اولیه در صنایع پتروشیمی و میاندستی نفت استفاده میشود. استفاده از گاز به عنوان سوخت اصلی و جایگزین نفت هم از زمانی آغاز شد که میزان مصرف در اوایل دهه 70 خورشیدی نشان میداد ایران تا کمتر از 20 سال آینده نفتی برای صادرات ندارد؛ چراکه نفت در داخل مصرف میشد. بههمیندلیل سیاست توسعه استفاده از گاز کلید خورد. نکته دیگر درباره استفاده از گاز در صنایع بود که بسیاری از مسئولان و کارشناسان بر این عقیده بودند که تولیدکنندگان داخلی درواقع رقیب صادرات هستند؛ بنابراین باید قیمت گاز تحویلی به آنها با صادرات گاز سنجیده شود. درمجموع به نظر میرسد در سالهای گذشته سیاستهای ضدونقیض و گاه تصمیمهای سیاستزده برای این بخش از اقتصاد گرفته شده است؛ سیاستهایی که نتیجهای جز اتلاف انرژی و پول نداشته و بسیاری از سیاستهای درست را در قالب و پوشش سیاست پیاده کردند و همهچیز را مصادره سیاسی و جناحی کردند؛ درحالیکه بسیاری از کارها درواقع بدون پوشش سیاسی باید انجام میشد و حرفی بر آن وارد نبود؛ اما پوشش سیاسی و مصادره جناحی آن، بهکلی مانع رشد و توسعه واقعی در بخش صنعت گاز شده است. آنچه میخوانید گپی کوتاه با دکتر نرسی قربان، کارشناس حوزه گاز، است.
ابتدا درباره پیشینه گاز میخواهیم بدانیم. اینکه 50 سال است گاز را استخراج میکنیم و گاز داریم؛ اما آیا در این 50 سال استراتژیها و اقدامهای درستی دراینباره انجام دادهایم؟
پیش از شروع بحث اجازه دهید نکتهای را برای شما روشن کنم. گاز و آنچه برایش رخ داده و بسیاری از سیاستهایی که درباره آن در جهان و ایران اتخاذ شده، محصول شرایط زمانی و مکانی بوده است، درنتیجه آنچه دراینباره بازگو میشود نه به قصد زیرسؤالبردن تصمیمهایی که گرفته شده؛ بلکه برای روشنشدن آن است که از کجا به اینجا رسیدیم. وقتی 50 سال پیش درباره گاز صحبت میشد کسی نمیدانست که 50 سال بعد گاز چه اهمیتی پیدا میکند و تبدیل به یکی از منابع باارزش دنیا میشود یا ایران ممکن است چنین ذخایر عظیمی از گاز را در اختیار داشته باشد؛ بنابراین باید همواره شرایط زمانی را که در آن تصمیمگیریها شکل گرفتهاند، در نظر داشت.
بهطورکلی اهمیت نفت پس از جنگ جهانی دوم برای توسعه اقتصادی، بیشازپیش تثبیت شد و تولید آن رشد چشمگیری داشت. در آن زمان بیشتر گازهای تولیدشده به همراه نفت سوزانده میشد؛ زیرا از دید اقتصادی توجیهی برای جمعآوری و استفاده از آن با درنظرگرفتن قیمت نفت وجود نداشت؛ البته در برخی کشورها قسمتی از گازهای همراه را مصرف میکردند؛ اما در بیشتر کشورهای منطقه ما این گازها سوزانده میشد. در دهه 1340 ایران به دنبال صنعتیشدن و داشتن ذوبآهن بود و دنیای غرب این موضوع را خیلی جدی نمیگرفت. در آن زمان جنگ سرد و تقابل بین اتحاد جماهیر شوری آن زمان و دنیای غرب وجود داشت. ایران در بلوک غرب بود؛ ولی سیاست خارجی آن زمان ایران به دنبال راهکارهایی برای تعامل با اتحاد جماهیر شوری بود. آنها هم بسیار تمایل داشتند که ایران به سمت آنها بیاید. در این شرایط ایران و اتحاد جماهیر شوری به این نتیجه رسیدند که گازهای همراه تولید نفت را که سوزانده میشد، به وسیله لولهای به اتحاد جماهیر شوروی منتقل کنند و در مقابل از روسیه صنعت ذوبآهن بگیرند. این موقعیت برای طرفین یک بازی برد-برد بود. این معامله برای نخستینبار راهحلی اقتصادی برای گازهای
همراه در ایران، که حدود 50 سال میسوخت، پیدا کرد. شرکت ملی گاز در سال 1344 خورشیدی (1965) تأسیس شد؛ البته موضوع فروش گاز به روسیه پیش از تأسیس شرکت گاز مطرح شده بود.
در این مدت برای گازرسانی به شهرها اقدامی انجام نشد؟
پس از تأسیس شرکت گاز و قطعیشدن فروش گاز به اتحاد جماهیر شوری خط لوله انتقال گاز احداث شد. دراینمیان به برخی از شهرهایی که بر سر راه این خط لوله انتقال گاز یا در نزدیکی آن بودند نیز گازرسانی شد. نخستین شهری که از گازهای همراه بهره برد، شیراز بود و شاید نخستین کارخانهای که از گاز استفاده کرد، کارخانه سیمان فارس بود که شروع صنایع گازبر را در کشور رقم زد.
توسعه صنعت گاز به طور دقیق از زمانی که این گازهای همراه به اتحاد جماهیر شوری صادر شد، کلید خورد. در دهههای بعد گاز از طریق خطوط لوله به شهرهای دیگر ایران انتقال داده شد و جایگزین حملونقل پرهزینه فرآوردههای نفتی شد. در دهه 1350 و پس از صادرات موفقیتآمیز گاز به اتحاد جماهیر شوروی، طرح احداث خط لوله گاز ایران به اروپا به صورت جدی مطرح شد. تأمین صادرات 30 میلیارد متر مکعب گاز به اروپا با تکیه به گازهای همراه امکانپذیر نبود و بهایندلیل توسعه منابع گازی مستقل بهصورت جدی دنبال شد و حوزههای گازی نار و کنگان و چند منطقه دیگر توسعه یافت.
چرا این مناطق توسعه پیدا نکرده بود؟
دلیل آن این بود که کنسرسیوم شرکتهای بینالمللی که تولید نفت ایران را در دست داشتند، به دلایل اقتصادی آن زمان، علاقهای به توسعه حوزههای گازی نداشتند و به دنبال نفت بودند و اگر به دنبال فعالیتهای اکتشافی به حوزههای گازی دست مییافتند، آنها را توسعه نمیدادند؛ زیرا راهی برای مصرف یا فروش این گازها وجود نداشت و صرفه اقتصادی نداشت که این میادین گازی را توسعه دهند.
حمل گاز از طریق مایعکردن آنLiquid Natural Gas (LNG) از اوایل دهه 1970 مطرح شد. نخستین طرح ایران به نام «کالین گس» همزمان با ایده خط لوله به اروپا بود. این طرحها با شروع انقلاب ایران در سال 1356 متوقف و پس از انقلاب تعطیل شد. صادرات گاز به روسیه هم کاهش پیدا کرد. این موضوع درست همزمان با تصمیم برای کاهش تولید نفت ایران از سوی دولت جدید بود. کاهش تولید نفت به معنای کاهش تولید گازهای همراه هم بود. متأسفانه قبل از آنکه درباره صادرات گاز از ایران تصمیمگیری جدی صورت گیرد، جنگ تحمیلی آغاز شد و تولید نفت در جنوب کشور بهشدت کاهش یافت و صادرات گاز بهطورکلی متوقف شد. این تاریخچه فرازوفرود گاز ایران تا سال 57 است که اول اوج گرفت و قرار بود تبدیل به یکی از بزرگترین تولیدکنندگان «الانجی» شویم. در زمان جنگ هم اولویت با جنگ بود. در این مدت نهفقط صنایع نفت و گاز بلکه صنایع بااهمیت دیگر مثل نیروگاه اتمی بوشهر نیز متوقف شد.
در مدت جنگ، توسعه داخلی گاز تا حدودی شکل گرفت، آن هم به دلیل اینکه کمبود منابع و سوخت داشتیم و نیاز بود. بهطورکلی پس از جنگ سیاست کلی ایران این بود که سعی شود گاز به شهرهای مختلف برسد و مصرف فرآوردههای نفتی را کاهش دهیم؛ چراکه مصرف در دهه 1370 به نحوی بود که اگر با همان رویه اقدام به مصرف فرآوردههای نفتی میکردیم دیگر نفتی برای صادرات نمیماند. در آن زمان مؤسسههای مطالعاتی، ازجمله مؤسسه مطالعات انرژی وابسته به وزارت نفت، تحقیقات و مطالعات زیادی انجام داده بودند که پیشبینی میکرد با ادامه رویه مصرف فرآوردههای نفتی در ایران، اگر گاز جایگزین مصرف نفت نشود، در سال 9413 (امسال) دیگر نفتی برای صادرات وجود نخواهد داشت؛ مگر اینکه بخشی از این مصرف با گاز پوشش داده شود.
از طرف دیگر چون حملونقل گاز صادراتی بسیار سخت و هزینهبر است (لولههای انتقال گاز و تولید و حمل «الانجی»)، از سیاست مصرف داخلی گاز بیشتر حمایت شد که منطقی نیز بود. در شرایط آن زمان و حتی امروز تصمیم به جایگزینی مصرف فرآوردههای نفتی با گاز علاوه بر امتیازات زیستمحیطی گاز، این امکان را فراهم میکند که گاز را بیشتر در داخل به کار بگیریم و نفت را که حمل آن ارزانتر است و مشتری بیشتری هم دارد برای صادرات استفاده کنیم.
با توجه به گفتههای شما پس بیشتر تصمیمها در این حوزه براساس مقتضیات زمانی و مکانی گرفته شده است؛ اما موضوع اشتباه یا نادیدهگرفتن شرایط کجاست؟ آیا در همه تصمیمها بهدرستی عمل شده است؟
نقطه ضعفی که درباره جایگزینی فرآوردههای نفتی با گاز انجام شد این بود که سیاسی شد؛ یعنی اینکه به دلیل مسائل سیاسی در کانون توجه قرار گرفت. گازرسانی به شهرها و روستاهای دورافتاده یکی از کارهایی بود که بسیار مورد توجه مردم بود؛ بنابراین نمایندگان مجلس سعی کردند از این کار بهرهبرداری سیاسی کرده، به نفع خود تبلیغ کنند و اصرار داشتند به مناطق بسیار دورافتاده که شاید لزومی نداشته باشد یا بهصرفه نباشد، گازرسانی شود. درنتیجه روند منطقی تصمیمگیریهای اقتصادی با مسائل روزمره سیاسی و بومی درهم آمیخت.
از سوی دیگر بعضی گروههای سیاسی بر این باور بودند که نفت و گاز، هدیهای خداوندی به مردم است و فکر میکردند نباید این حاملهای انرژی با معیارهای اقتصادی فروخته شود؛ درحالیکه هزینههای لازم برای توسعه منابع، پالایش، ایجاد شبکه و نگهداری آن بسیار زیاد است. قیمتگذاری نادرست موجب توسعه نامتعادل در شبکه گازرسانی شد. یک نکته مهم درباره محاسبه قیمت، نحوه نگاه به آینده است؛ برای مثال درباره هزینه گازرسانی یا قیمتگذاری گاز فقط نمیتوان هزینههای گذشته تولید، پالایش و احداث خطوط انتقال گاز را محاسبه کرد؛ بلکه باید بخشی از هزینههای نگهداری و توسعه شبکه در سالهای آینده را نیز در نظر داشت و در قیمت لحاظ کرد. توسعه نفت و گاز برعهده دولت بوده و عواید آن هم به دست دولت میرسد و درحالحاضر درآمد حاصل از فروش گاز به خزانه واریز میشود و از آن برای پرداخت یارانهها استفاده میشود. درصد بسیاری از لوازم و امکانات گازرسانی باید بهروز شوند و این بهروزشدن، هزینههای بسیاری دارد، بههمیندلیل هم در ایران درصدی از گازهای تولیدی در خطوط انتقال به هدر میرود.
حال با توجه به همه شرایطی که گفتید، اولویتِ استفاده از گاز با صنایع است یا صادرات؟
این سؤال در سند چشمانداز جمهوری اسلامی ایران که با همکاری کارشناسان زبده تهیه و به تصویب بلندپایهترین مراجع تصمیمگیری نظام رسیده است، بهصراحت پاسخ داده شده است. در این سند به روشنی آمده است که از خامفروشی نفت و گاز پرهیز شود و به نحوی از منابع و ذخایر خدادادی استفاده شود که بیشترین ارزش افزوده را ایجاد کنند؛ بنابراین با توجه به نیازهای داخلی برای صنایع، بهویژه صنایع گازبر و مشکل اشتغال که متأسفانه وجود دارد، اولویت استفاده از گاز علاوه بر جایگزینی فرآوردههای نفتی و تزریق به حوزههای نفتی فرسوده باید با توسعه صنایع گازبر در داخل کشور باشد. صادرات گاز برای کشوری که بزرگترین ذخایر گاز جهان را دارد میتواند در قالب تعامل با کشورهای منطقه شکل گیرد. هماکنون هم ایران با کشورهای ترکیه، ارمنستان، آذربایجان و ترکمنستان تجارت گاز دارد.
مقدار این تعاملها با درنظرگرفتن کل تولید گاز در ایران، که امسال با حدود 200 میلیارد متر مکعب (سومین تولیدکننده گاز پس از آمریکا و روسیه)، کمتر از 10 درصد تولید است و اگر واردات گاز از ترکمنستان را در نظر نگیریم، صادرات گاز حدود پنج درصد تولید ایران است و بالانس صادرات و واردات گاز ایران نزدیک به صفر است؛ بههمیندلیل هم نمیتوان قیمتگذاری داخلی گاز را که بیش از 95 درصد گاز تولیدی است، بر مبنای فروش گاز به ترکیه که کمتر از پنج درصد کل تولید گاز است تعیین کرد.
بازارهای صادراتی ایران در شرایط موجود، چه کشوهایی میتوانند باشند؟
کشورهای هند و پاکستان همواره هدف بودهاند. بیش از 25 سال است که دراینباره مذاکره شده است؛ اما هنوز موفق نشدهایم. صادرات گاز به اروپا هم که پیشتر اشاره شد، قدمتش به چندین سال قبل از انقلاب میرسد و هنوز هیچ قرارداد درازمدت جدی نداریم. بازار اروپا که تا چندین سال آینده اشباع است و رقبایی مانند روسیه بهآسانی بازارهای خود را رها نخواهند کرد. اگر خیلی خوشبین باشیم شاید در 15 سال آینده ایران بتواند با تلاش زیاد، صادرات گاز به شبهقاره هند و امارات را از طریق خط لوله انتقال گاز انجام دهد. این امر هم در صورتی محقق میشود که الگو و قیمت فروش گاز با شرایط روز تعدیل شود.
صادرات گاز به صورت «الانجی» هم برای ایران درحالحاضر چالشهای زیادی به همراه دارد. ایران که حدود 40 سال پیش با تأسیس شرکت کالین گاس در این راه پیشقدم بود، به دلیل تحولات داخلی، جنگ تحمیلی و تحریمها نتوانست به این بازار دست یابد. موافقت برای چهار طرح بزرگ «الانجی» که دراوایل دهه 1380 با شرکتهای بینالمللی ازجمله شل، توتال، بریتیش گز، رپسول و گز دوفرانس به امضا رسیده بود، به جایی نرسید. فناوری «الانجی» در اختیار معدودی از شرکتهای بزرگ جهان است؛ ولی مهمترین عامل موفقیت در این راه، فاینانس و دسترسی به بازارهاست. عرضه «الانجی» از سوی قطر (از مخزن مشترک با ایران)، استرالیا و در چند سال آینده موزامبیک و آمریکا تا 10 سال چندان جایی برای تازهواردان نخواهد گذاشت.
خوشبختانه ایران مانند قطر به صادرات گاز متکی نیست و همانطورکه پیشازاین گفته شد، صادرات گاز پس از اولویتهای دیگر شکل میگیرد؛ ازاینرو سرمایههای کشور نباید در این راه به کار گرفته شود. اگر شرکتهای بینالمللی همه سرمایهگذاریهای لازم را برای توسعه گاز تولید «الانجی» و بازاریابی را متقبل شوند و ایران به عنوان صاحب ذخایر گاز فقط در منافع آنها شریک باشد، ورود به بازار «الانجی» برای ایران میتواند در آینده دور منافعی داشته باشد. بهطورکلی کشوری که بزرگترین ذخایر گازی دنیا را دارد باید درباره همه جنبههای صنعت گاز، ازجمله برای صادرات آن هم فکر کند و درمجموع باید برای آینده گاز، با تعامل با کشورهای دیگر برنامهریزی کند.
با رفع تحریمها و با وجود رکود در بازار انرژی، به علت سقوط کمسابقه نفت در سال 2015، جذب سرمایه برای طرحهای انرژی در ایران امکانپذیر است. طرحهای پرمنفعت نفت و گاز در ایران میتواند در یک بازی برد- برد همگی با جلب سرمایهگذاری داخلی و خارجی انجام شود. سرمایه دولت باید در بخشهای دیگر مثل بهداشت و آموزش و تأسیسات زیربنایی هزینه شود که جذب سرمایهگذار داخلی و خارجی در آن آسان نیست.
قیمتگذاری گاز برای مصرف داخل کشور و صادرات چگونه میتواند شکل گیرد؟
مسئله دیگر که بسیار مهم است، موضوع قیمت گاز برای مصارف داخلی یا صادرات است. قیمت گاز در ایران همواره سیاسی و سلیقهای بوده است. باید قبول کرد مبنای قیمتگذاری گاز در داخل ایران ارتباطی به قیمت صادرات آن ندارد. فرمول قیمت صادرات گاز ایران به ترکیه بسیار مطلوب و به نفع ایران است؛ ولی متأسفانه ما گروگان این قیمتگذاری شدهایم. سیاستگذاران گاز کشور در برخی موارد ادعا میکنند اگر گاز را در داخل ارزان نفروشند، میتوانند آن را به ترکیه یا جای دیگر صادر کنند. ایران حدود هشت میلیارد متر مکعب گاز از حدود 200 میلیارد متر مکعب را به ترکیه صادر میکند. امکان اضافهکردن صادرات هشت میلیارد متر مکعب به 20 میلیارد، هم نیاز به سرمایهگذاری در خط لوله انتقال جدید دارد و هم نیاز به مذاکره بر سر بازار و فرمول قیمتگذاری بر مبنای شرایط روز. درباره صادرات به پاکستان و امارات هم چون همواره نظر به قیمت ترکیه داشتهایم، به نتیجه نرسیدیم.
قیمتگذاری گاز برای داخل کشور باید برمبنای حسابرسی حرفهای کل هزینههای تولید، پالایش و انتقال و ضریبی برای ادامه توسعه و نگهداری تأسیسات باشد. درآمد فروش میعانات گازی را نمیتوان از این معادله کنار گذاشت. بر این رقم باید رقمی به عنوان مالیات یا ارزش افزوده گاز نیز اضافه شود که با آن از یک طرف جلو اصراف در مصرف گاز گرفته شود و از سوی دیگر بتواند مشوقی برای جذب سرمایههای لازم در صنایع گازبر باشد. باید در نظر داشت که صنایع گازبر ارزش افزوده، اشتغال و آبادانی ایجاد میکنند. علاوهبرآن این صنایع مالیات و بیمه میپردازند. متأسفانه در دهههای گذشته این معادله به نفع اسرافکننده بوده است.
شیرین سعیدی: بیش از 50 سال از کشف و استخراج گاز، به عنوان یک سوخت در کشور، میگذرد. این سوخت در ابتدا قرار نبود منبع درآمد یا سوخت واقعی باشد؛ اما پس از توسعه نسبی کشور و نیازهای جدید استفاده از گاز، بهویژه درباره گازهای همراه نفت، موضوع بسیار جدیتر از گذشته مطرح شد. نکته مهم اینجاست که حالا پس از 50 سال گاز تبدیل به یکی از مهمترین سوختهای فسیلی در دنیا شده است. این اهمیت، هم به دلیل ارزانتربودن گاز و هم به دلیل سوخت پاک بودن، بیشتر از همیشه در کانون توجه قرار گرفته است. حال ایران با توجه به داشتن دومین ذخایر گاز دنیا، یکی از مهمترین بازیگران اصلی صنعت گاز است؛ البته یک نکته بسیار مهم نیز درباره گاز مطرح است. گاز به عنوان یکی از سوختهای اصلی در داخل کشور نیز استفاده میشود. درواقع گاز هم به عنوان سوخت و هم به عنوان ماده اولیه در صنایع پتروشیمی و میاندستی نفت استفاده میشود. استفاده از گاز به عنوان سوخت اصلی و جایگزین نفت هم از زمانی آغاز شد که میزان مصرف در اوایل دهه 70 خورشیدی نشان میداد ایران تا کمتر از 20 سال آینده نفتی برای صادرات ندارد؛ چراکه نفت در داخل مصرف میشد. بههمیندلیل سیاست توسعه استفاده از گاز کلید خورد. نکته دیگر درباره استفاده از گاز در صنایع بود که بسیاری از مسئولان و کارشناسان بر این عقیده بودند که تولیدکنندگان داخلی درواقع رقیب صادرات هستند؛ بنابراین باید قیمت گاز تحویلی به آنها با صادرات گاز سنجیده شود. درمجموع به نظر میرسد در سالهای گذشته سیاستهای ضدونقیض و گاه تصمیمهای سیاستزده برای این بخش از اقتصاد گرفته شده است؛ سیاستهایی که نتیجهای جز اتلاف انرژی و پول نداشته و بسیاری از سیاستهای درست را در قالب و پوشش سیاست پیاده کردند و همهچیز را مصادره سیاسی و جناحی کردند؛ درحالیکه بسیاری از کارها درواقع بدون پوشش سیاسی باید انجام میشد و حرفی بر آن وارد نبود؛ اما پوشش سیاسی و مصادره جناحی آن، بهکلی مانع رشد و توسعه واقعی در بخش صنعت گاز شده است. آنچه میخوانید گپی کوتاه با دکتر نرسی قربان، کارشناس حوزه گاز، است.
ابتدا درباره پیشینه گاز میخواهیم بدانیم. اینکه 50 سال است گاز را استخراج میکنیم و گاز داریم؛ اما آیا در این 50 سال استراتژیها و اقدامهای درستی دراینباره انجام دادهایم؟
پیش از شروع بحث اجازه دهید نکتهای را برای شما روشن کنم. گاز و آنچه برایش رخ داده و بسیاری از سیاستهایی که درباره آن در جهان و ایران اتخاذ شده، محصول شرایط زمانی و مکانی بوده است، درنتیجه آنچه دراینباره بازگو میشود نه به قصد زیرسؤالبردن تصمیمهایی که گرفته شده؛ بلکه برای روشنشدن آن است که از کجا به اینجا رسیدیم. وقتی 50 سال پیش درباره گاز صحبت میشد کسی نمیدانست که 50 سال بعد گاز چه اهمیتی پیدا میکند و تبدیل به یکی از منابع باارزش دنیا میشود یا ایران ممکن است چنین ذخایر عظیمی از گاز را در اختیار داشته باشد؛ بنابراین باید همواره شرایط زمانی را که در آن تصمیمگیریها شکل گرفتهاند، در نظر داشت.
بهطورکلی اهمیت نفت پس از جنگ جهانی دوم برای توسعه اقتصادی، بیشازپیش تثبیت شد و تولید آن رشد چشمگیری داشت. در آن زمان بیشتر گازهای تولیدشده به همراه نفت سوزانده میشد؛ زیرا از دید اقتصادی توجیهی برای جمعآوری و استفاده از آن با درنظرگرفتن قیمت نفت وجود نداشت؛ البته در برخی کشورها قسمتی از گازهای همراه را مصرف میکردند؛ اما در بیشتر کشورهای منطقه ما این گازها سوزانده میشد. در دهه 1340 ایران به دنبال صنعتیشدن و داشتن ذوبآهن بود و دنیای غرب این موضوع را خیلی جدی نمیگرفت. در آن زمان جنگ سرد و تقابل بین اتحاد جماهیر شوری آن زمان و دنیای غرب وجود داشت. ایران در بلوک غرب بود؛ ولی سیاست خارجی آن زمان ایران به دنبال راهکارهایی برای تعامل با اتحاد جماهیر شوری بود. آنها هم بسیار تمایل داشتند که ایران به سمت آنها بیاید. در این شرایط ایران و اتحاد جماهیر شوری به این نتیجه رسیدند که گازهای همراه تولید نفت را که سوزانده میشد، به وسیله لولهای به اتحاد جماهیر شوروی منتقل کنند و در مقابل از روسیه صنعت ذوبآهن بگیرند. این موقعیت برای طرفین یک بازی برد-برد بود. این معامله برای نخستینبار راهحلی اقتصادی برای گازهای
همراه در ایران، که حدود 50 سال میسوخت، پیدا کرد. شرکت ملی گاز در سال 1344 خورشیدی (1965) تأسیس شد؛ البته موضوع فروش گاز به روسیه پیش از تأسیس شرکت گاز مطرح شده بود.
در این مدت برای گازرسانی به شهرها اقدامی انجام نشد؟
پس از تأسیس شرکت گاز و قطعیشدن فروش گاز به اتحاد جماهیر شوری خط لوله انتقال گاز احداث شد. دراینمیان به برخی از شهرهایی که بر سر راه این خط لوله انتقال گاز یا در نزدیکی آن بودند نیز گازرسانی شد. نخستین شهری که از گازهای همراه بهره برد، شیراز بود و شاید نخستین کارخانهای که از گاز استفاده کرد، کارخانه سیمان فارس بود که شروع صنایع گازبر را در کشور رقم زد.
توسعه صنعت گاز به طور دقیق از زمانی که این گازهای همراه به اتحاد جماهیر شوری صادر شد، کلید خورد. در دهههای بعد گاز از طریق خطوط لوله به شهرهای دیگر ایران انتقال داده شد و جایگزین حملونقل پرهزینه فرآوردههای نفتی شد. در دهه 1350 و پس از صادرات موفقیتآمیز گاز به اتحاد جماهیر شوروی، طرح احداث خط لوله گاز ایران به اروپا به صورت جدی مطرح شد. تأمین صادرات 30 میلیارد متر مکعب گاز به اروپا با تکیه به گازهای همراه امکانپذیر نبود و بهایندلیل توسعه منابع گازی مستقل بهصورت جدی دنبال شد و حوزههای گازی نار و کنگان و چند منطقه دیگر توسعه یافت.
چرا این مناطق توسعه پیدا نکرده بود؟
دلیل آن این بود که کنسرسیوم شرکتهای بینالمللی که تولید نفت ایران را در دست داشتند، به دلایل اقتصادی آن زمان، علاقهای به توسعه حوزههای گازی نداشتند و به دنبال نفت بودند و اگر به دنبال فعالیتهای اکتشافی به حوزههای گازی دست مییافتند، آنها را توسعه نمیدادند؛ زیرا راهی برای مصرف یا فروش این گازها وجود نداشت و صرفه اقتصادی نداشت که این میادین گازی را توسعه دهند.
حمل گاز از طریق مایعکردن آنLiquid Natural Gas (LNG) از اوایل دهه 1970 مطرح شد. نخستین طرح ایران به نام «کالین گس» همزمان با ایده خط لوله به اروپا بود. این طرحها با شروع انقلاب ایران در سال 1356 متوقف و پس از انقلاب تعطیل شد. صادرات گاز به روسیه هم کاهش پیدا کرد. این موضوع درست همزمان با تصمیم برای کاهش تولید نفت ایران از سوی دولت جدید بود. کاهش تولید نفت به معنای کاهش تولید گازهای همراه هم بود. متأسفانه قبل از آنکه درباره صادرات گاز از ایران تصمیمگیری جدی صورت گیرد، جنگ تحمیلی آغاز شد و تولید نفت در جنوب کشور بهشدت کاهش یافت و صادرات گاز بهطورکلی متوقف شد. این تاریخچه فرازوفرود گاز ایران تا سال 57 است که اول اوج گرفت و قرار بود تبدیل به یکی از بزرگترین تولیدکنندگان «الانجی» شویم. در زمان جنگ هم اولویت با جنگ بود. در این مدت نهفقط صنایع نفت و گاز بلکه صنایع بااهمیت دیگر مثل نیروگاه اتمی بوشهر نیز متوقف شد.
در مدت جنگ، توسعه داخلی گاز تا حدودی شکل گرفت، آن هم به دلیل اینکه کمبود منابع و سوخت داشتیم و نیاز بود. بهطورکلی پس از جنگ سیاست کلی ایران این بود که سعی شود گاز به شهرهای مختلف برسد و مصرف فرآوردههای نفتی را کاهش دهیم؛ چراکه مصرف در دهه 1370 به نحوی بود که اگر با همان رویه اقدام به مصرف فرآوردههای نفتی میکردیم دیگر نفتی برای صادرات نمیماند. در آن زمان مؤسسههای مطالعاتی، ازجمله مؤسسه مطالعات انرژی وابسته به وزارت نفت، تحقیقات و مطالعات زیادی انجام داده بودند که پیشبینی میکرد با ادامه رویه مصرف فرآوردههای نفتی در ایران، اگر گاز جایگزین مصرف نفت نشود، در سال 9413 (امسال) دیگر نفتی برای صادرات وجود نخواهد داشت؛ مگر اینکه بخشی از این مصرف با گاز پوشش داده شود.
از طرف دیگر چون حملونقل گاز صادراتی بسیار سخت و هزینهبر است (لولههای انتقال گاز و تولید و حمل «الانجی»)، از سیاست مصرف داخلی گاز بیشتر حمایت شد که منطقی نیز بود. در شرایط آن زمان و حتی امروز تصمیم به جایگزینی مصرف فرآوردههای نفتی با گاز علاوه بر امتیازات زیستمحیطی گاز، این امکان را فراهم میکند که گاز را بیشتر در داخل به کار بگیریم و نفت را که حمل آن ارزانتر است و مشتری بیشتری هم دارد برای صادرات استفاده کنیم.
با توجه به گفتههای شما پس بیشتر تصمیمها در این حوزه براساس مقتضیات زمانی و مکانی گرفته شده است؛ اما موضوع اشتباه یا نادیدهگرفتن شرایط کجاست؟ آیا در همه تصمیمها بهدرستی عمل شده است؟
نقطه ضعفی که درباره جایگزینی فرآوردههای نفتی با گاز انجام شد این بود که سیاسی شد؛ یعنی اینکه به دلیل مسائل سیاسی در کانون توجه قرار گرفت. گازرسانی به شهرها و روستاهای دورافتاده یکی از کارهایی بود که بسیار مورد توجه مردم بود؛ بنابراین نمایندگان مجلس سعی کردند از این کار بهرهبرداری سیاسی کرده، به نفع خود تبلیغ کنند و اصرار داشتند به مناطق بسیار دورافتاده که شاید لزومی نداشته باشد یا بهصرفه نباشد، گازرسانی شود. درنتیجه روند منطقی تصمیمگیریهای اقتصادی با مسائل روزمره سیاسی و بومی درهم آمیخت.
از سوی دیگر بعضی گروههای سیاسی بر این باور بودند که نفت و گاز، هدیهای خداوندی به مردم است و فکر میکردند نباید این حاملهای انرژی با معیارهای اقتصادی فروخته شود؛ درحالیکه هزینههای لازم برای توسعه منابع، پالایش، ایجاد شبکه و نگهداری آن بسیار زیاد است. قیمتگذاری نادرست موجب توسعه نامتعادل در شبکه گازرسانی شد. یک نکته مهم درباره محاسبه قیمت، نحوه نگاه به آینده است؛ برای مثال درباره هزینه گازرسانی یا قیمتگذاری گاز فقط نمیتوان هزینههای گذشته تولید، پالایش و احداث خطوط انتقال گاز را محاسبه کرد؛ بلکه باید بخشی از هزینههای نگهداری و توسعه شبکه در سالهای آینده را نیز در نظر داشت و در قیمت لحاظ کرد. توسعه نفت و گاز برعهده دولت بوده و عواید آن هم به دست دولت میرسد و درحالحاضر درآمد حاصل از فروش گاز به خزانه واریز میشود و از آن برای پرداخت یارانهها استفاده میشود. درصد بسیاری از لوازم و امکانات گازرسانی باید بهروز شوند و این بهروزشدن، هزینههای بسیاری دارد، بههمیندلیل هم در ایران درصدی از گازهای تولیدی در خطوط انتقال به هدر میرود.
حال با توجه به همه شرایطی که گفتید، اولویتِ استفاده از گاز با صنایع است یا صادرات؟
این سؤال در سند چشمانداز جمهوری اسلامی ایران که با همکاری کارشناسان زبده تهیه و به تصویب بلندپایهترین مراجع تصمیمگیری نظام رسیده است، بهصراحت پاسخ داده شده است. در این سند به روشنی آمده است که از خامفروشی نفت و گاز پرهیز شود و به نحوی از منابع و ذخایر خدادادی استفاده شود که بیشترین ارزش افزوده را ایجاد کنند؛ بنابراین با توجه به نیازهای داخلی برای صنایع، بهویژه صنایع گازبر و مشکل اشتغال که متأسفانه وجود دارد، اولویت استفاده از گاز علاوه بر جایگزینی فرآوردههای نفتی و تزریق به حوزههای نفتی فرسوده باید با توسعه صنایع گازبر در داخل کشور باشد. صادرات گاز برای کشوری که بزرگترین ذخایر گاز جهان را دارد میتواند در قالب تعامل با کشورهای منطقه شکل گیرد. هماکنون هم ایران با کشورهای ترکیه، ارمنستان، آذربایجان و ترکمنستان تجارت گاز دارد.
مقدار این تعاملها با درنظرگرفتن کل تولید گاز در ایران، که امسال با حدود 200 میلیارد متر مکعب (سومین تولیدکننده گاز پس از آمریکا و روسیه)، کمتر از 10 درصد تولید است و اگر واردات گاز از ترکمنستان را در نظر نگیریم، صادرات گاز حدود پنج درصد تولید ایران است و بالانس صادرات و واردات گاز ایران نزدیک به صفر است؛ بههمیندلیل هم نمیتوان قیمتگذاری داخلی گاز را که بیش از 95 درصد گاز تولیدی است، بر مبنای فروش گاز به ترکیه که کمتر از پنج درصد کل تولید گاز است تعیین کرد.
بازارهای صادراتی ایران در شرایط موجود، چه کشوهایی میتوانند باشند؟
کشورهای هند و پاکستان همواره هدف بودهاند. بیش از 25 سال است که دراینباره مذاکره شده است؛ اما هنوز موفق نشدهایم. صادرات گاز به اروپا هم که پیشتر اشاره شد، قدمتش به چندین سال قبل از انقلاب میرسد و هنوز هیچ قرارداد درازمدت جدی نداریم. بازار اروپا که تا چندین سال آینده اشباع است و رقبایی مانند روسیه بهآسانی بازارهای خود را رها نخواهند کرد. اگر خیلی خوشبین باشیم شاید در 15 سال آینده ایران بتواند با تلاش زیاد، صادرات گاز به شبهقاره هند و امارات را از طریق خط لوله انتقال گاز انجام دهد. این امر هم در صورتی محقق میشود که الگو و قیمت فروش گاز با شرایط روز تعدیل شود.
صادرات گاز به صورت «الانجی» هم برای ایران درحالحاضر چالشهای زیادی به همراه دارد. ایران که حدود 40 سال پیش با تأسیس شرکت کالین گاس در این راه پیشقدم بود، به دلیل تحولات داخلی، جنگ تحمیلی و تحریمها نتوانست به این بازار دست یابد. موافقت برای چهار طرح بزرگ «الانجی» که دراوایل دهه 1380 با شرکتهای بینالمللی ازجمله شل، توتال، بریتیش گز، رپسول و گز دوفرانس به امضا رسیده بود، به جایی نرسید. فناوری «الانجی» در اختیار معدودی از شرکتهای بزرگ جهان است؛ ولی مهمترین عامل موفقیت در این راه، فاینانس و دسترسی به بازارهاست. عرضه «الانجی» از سوی قطر (از مخزن مشترک با ایران)، استرالیا و در چند سال آینده موزامبیک و آمریکا تا 10 سال چندان جایی برای تازهواردان نخواهد گذاشت.
خوشبختانه ایران مانند قطر به صادرات گاز متکی نیست و همانطورکه پیشازاین گفته شد، صادرات گاز پس از اولویتهای دیگر شکل میگیرد؛ ازاینرو سرمایههای کشور نباید در این راه به کار گرفته شود. اگر شرکتهای بینالمللی همه سرمایهگذاریهای لازم را برای توسعه گاز تولید «الانجی» و بازاریابی را متقبل شوند و ایران به عنوان صاحب ذخایر گاز فقط در منافع آنها شریک باشد، ورود به بازار «الانجی» برای ایران میتواند در آینده دور منافعی داشته باشد. بهطورکلی کشوری که بزرگترین ذخایر گازی دنیا را دارد باید درباره همه جنبههای صنعت گاز، ازجمله برای صادرات آن هم فکر کند و درمجموع باید برای آینده گاز، با تعامل با کشورهای دیگر برنامهریزی کند.
با رفع تحریمها و با وجود رکود در بازار انرژی، به علت سقوط کمسابقه نفت در سال 2015، جذب سرمایه برای طرحهای انرژی در ایران امکانپذیر است. طرحهای پرمنفعت نفت و گاز در ایران میتواند در یک بازی برد- برد همگی با جلب سرمایهگذاری داخلی و خارجی انجام شود. سرمایه دولت باید در بخشهای دیگر مثل بهداشت و آموزش و تأسیسات زیربنایی هزینه شود که جذب سرمایهگذار داخلی و خارجی در آن آسان نیست.
قیمتگذاری گاز برای مصرف داخل کشور و صادرات چگونه میتواند شکل گیرد؟
مسئله دیگر که بسیار مهم است، موضوع قیمت گاز برای مصارف داخلی یا صادرات است. قیمت گاز در ایران همواره سیاسی و سلیقهای بوده است. باید قبول کرد مبنای قیمتگذاری گاز در داخل ایران ارتباطی به قیمت صادرات آن ندارد. فرمول قیمت صادرات گاز ایران به ترکیه بسیار مطلوب و به نفع ایران است؛ ولی متأسفانه ما گروگان این قیمتگذاری شدهایم. سیاستگذاران گاز کشور در برخی موارد ادعا میکنند اگر گاز را در داخل ارزان نفروشند، میتوانند آن را به ترکیه یا جای دیگر صادر کنند. ایران حدود هشت میلیارد متر مکعب گاز از حدود 200 میلیارد متر مکعب را به ترکیه صادر میکند. امکان اضافهکردن صادرات هشت میلیارد متر مکعب به 20 میلیارد، هم نیاز به سرمایهگذاری در خط لوله انتقال جدید دارد و هم نیاز به مذاکره بر سر بازار و فرمول قیمتگذاری بر مبنای شرایط روز. درباره صادرات به پاکستان و امارات هم چون همواره نظر به قیمت ترکیه داشتهایم، به نتیجه نرسیدیم.
قیمتگذاری گاز برای داخل کشور باید برمبنای حسابرسی حرفهای کل هزینههای تولید، پالایش و انتقال و ضریبی برای ادامه توسعه و نگهداری تأسیسات باشد. درآمد فروش میعانات گازی را نمیتوان از این معادله کنار گذاشت. بر این رقم باید رقمی به عنوان مالیات یا ارزش افزوده گاز نیز اضافه شود که با آن از یک طرف جلو اصراف در مصرف گاز گرفته شود و از سوی دیگر بتواند مشوقی برای جذب سرمایههای لازم در صنایع گازبر باشد. باید در نظر داشت که صنایع گازبر ارزش افزوده، اشتغال و آبادانی ایجاد میکنند. علاوهبرآن این صنایع مالیات و بیمه میپردازند. متأسفانه در دهههای گذشته این معادله به نفع اسرافکننده بوده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.