|

بررسی روش‌های تجديد ساختار و مدل‌هاي كسب‌وكار صنعت گاز

جای خالی نهاد رگولاتوری

رضا اعلايي.كارشناس ارشد MBA و همكار طرح جامع گاز

موضوع بسيار مهمي كه در صنعت گاز يا هر صنعت شبكه‌اي ديگری كه در آستانه خصوصي‌سازي است، با آن مواجه مي‌شويم، مسئله مجزاسازي است. مجزاسازي ناظر بر تفكيك مجموعه فعاليت‌ها يا محدوده فعاليت‌ها، يا بخش‌هاي بازار يا بخش‌هاي سازماني اداره‌كننده بخش‌هاي كسب‌وكار از يكديگر است و از اينجا اين مطلب مورد توجه قرار گرفته كه در صنايع شبكه‌اي، يك نوع هماهنگي و يكپارچگي فعاليت‌ها بين اجزاي مختلف كسب‌وكار كاملا ضرورت دارد. خيلي از كشورهاي دنيا حتي فرضا ايالت متحده، انگلستان و فرانسه قوانين بسيار سفت‌و‌سختي دارند كه به‌شدت از انحصارهاي خصوصي جلوگيري مي‌كنند و الان نه‌تنها در صنايع شبكه‌اي بلكه در بسياري از صنايع غيرشبكه‌اي، مانند شركت مايكروسافت در ايالت متحده در چند سال گذشته پرونده بسيار بزرگي برای تفكيك بخش‌هاي مختلف اين شركت از همديگر وجود دارد، شركتي كه نه فيزيكي است، نه خطوط لوله‌اي است و نوعا هيچ نوع انحصار طبيعي در اين صنعت قابل تصور نيست ولي اين مسئله هم در آنجا مورد بررسي بود.
مجزاسازي انواع مختلفی دارد كه در صنايع شبكه‌اي اعمال مي‌شود و اينها مدل‌هاي كسب‌وكار مختلفي را در اين صنايع شكل مي‌دهد. اين مدل‌هاي كسب‌وكار مختلف اين امكان را فراهم مي‌كنند كه ما يك صنعت بزرگ را به مقياس‌هاي قابل‌واگذاري تقسیم کنیم و اينكه واگذاركردنش به بخش خصوصي بدون به‌خطرانداختن امنيت بخش عرضه و بدون ريسك انحصار خصوصي كه باعث جذب سرمايه‌هاي خصوصي و ارتقای مديريت مي‌شود تقسيم كنيم. انواع مختلف مجزاسازي به قرار زیر است:
مجزاسازي سازماني
اداري
مديريتی
قانوني
مالكيتی
تركيب مجزاسازي‌هاي مختلف و عمقي كه هركدام از اينها دارند، مدل‌هاي كسب‌وكار مختلفي را در صنعت گاز شكل مي‌دهد.
مجزاسازي فعاليت‌هاي زنجيره ارزش
مجزاسازي جغرافيايي
مجزاسازي فني
از بين انواع مجزاسازي‌ها اجازه دهيد به بررسي مجزاسازي فني بپردازيم و بررسي كنيم مجزاسازي فني چيست. گفتنی است بسته به شرايط كشورها، شرايط جغرافيايي، جمعيت و توزيع عرضه و تقاضا در صنايع مختلف برق، گاز و مخابرات و ... برخي از اين مجزاسازي‌ها در کانون توجه قرار گرفته و برخي در حال حاضر مسكوت مانده است؛ اما مجزاسازي فني آن قسمي از مجزاسازي است كه در تمام پروژه‌هاي تجديد ساختار صنايع شبكه‌اي ازجمله صنعت گاز حتما مورد توجه قرار گرفته است. مجزاسازي فني درباره صنعت گاز عبارت است از تفكيك گازي كه از خط لوله عبور مي‌كند، درباره صنعت مخابرات عبارت است از آن خدمت صدا/ اطلاعاتي كه از خطوط سيم انتقال‌دهنده رد می‌شود. اهميت اين مطلب از آنجاست كه بدون مجزاسازي فني، امكان آن وجود ندارد كه بتوانيم در يك صنعت شبكه‌اي هيچ نوع تفكيكي بين جاهايي كه نوعا انحصار طبيعي وجود دارد با آن قسمت از صنعت كه عموما هيچ نوع مشكلي از نظر رقابت‌پذيري ندارند، قائل شويم. شبكه عبوردهنده مي‌تواند شبكه انتقال يا توزيع باشد. اگر ما مجزاسازي فني را در صنعت گاز انجام ندهيم منجر مي‌شود كه يك شركت در كل كشور داشته باشيم كه گاز را از محلي تحويل مي‌گيرد و درِ منازل، كارگاه‌ها يا جاهاي مختلف به مصرف‌كننده تحويل مي‌دهد. مهم‌ترين روش براي مجزاسازي فني، واردكردن رقابت در صنايع شبكه‌اي است و معناي ديگر آن، تفكيك مفهوم تجاري و مالي از جريان فيزيكي گاز. اجرائي‌كردن مجزاسازي فني نيازمند استقلال اپراتور انتقال و توزيع از توليد و خرده‌فروشي است. مجزاسازي فني واجد برخي پيچيدگي‌هاي فني است که نظام اندازه‌گيري ما بايد به‌طوركلي متحول شود، متناسب با نظام اندازه‌گيري، نظام مبادلات مالي و تسويه تحول خريدوفروش در بازار بايد سازماندهي شوند و شايد مجزاسازي، سرفصلي باشد كه باعث ايجاد كسب‌وكارهاي جديد در صنعت گاز غير از توزيع، خرده‌فروشي و توليد به نام اپراتورهاي اندازه‌گيري يا اپراتورهاي مديريت نقاط اتصال شود.
در مجزاسازي جغرافيايي، محدوده جغرافيايي كه در آن، خدمت ارائه مي‌شود، به نواحي كوچك‌تري تفكيك و تجزيه می‌شود و هدف از اين نوع مجزاسازي، تمركز بهتر بر نواحي مختلف جغرافيايي است و حُسن آن اين است كه در صورت مجزاسازي جغرافيايي، ما شركت‌هاي توزيع متعددي خواهيم داشت كه در اين صورت، عملكرد اين شركت‌ها قابل قياس با يكديگر است که مي‌تواند به‌نوعي دريچه‌اي براي واردكردن رقابت در جايي مثل شبكه توزيع باشد كه ما بيش از يك شبكه توزيع نمي‌توانيم در يك استان/ منطقه داشته باشيم، اما شبكه توزيع در منطقه يك مي‌تواند در شاخص‌هاي عملكرد با شبكه توزيع منطقه دو رقابت داشته باشد و اگر مكانيسمي بعدها به اسم مكانيسم رقابت براي بازار اعمال شود كه هركدام از اين شركت‌ها، كه شاخص‌هاي عملكرد بالاتري داشته باشند، امتياز بالاتري براي تصاحب دوره بعدي امتياز توزيع در آن منطقه را به دست آورند، در اين بخش از بازار هم به‌نوعي مي‌توان مكانيسم رقابت براي بازار را وارد كرد. با تركيب انواع مختلف مجزاسازي با يكديگر به مدل‌هاي مختلف كسب‌وكار مي‌رسيم. مدل‌هاي كسب‌وكار البته ناشي از چند عامل ديگر هم هستند و عواملي كه سبب ايجاد تمايز در بين مدل‌هاي كسب‌وكار مختلف در صنعت گاز مي‌شود، عبارتند از:
1. ميزان يكپارچگي بالادستي و پايين‌دستي يا حتي بخش‌هاي مختلف زنجيره ارزش
2. مجزاسازي
3. تعداد رقبا. تعداد رقبا از روي اندازه‌اي كه صنعت دارد و حداقل مقياس اقتصادي كه ضرورت دارد به خاطر اينكه اصلا يك شركت/ يك بنگاه بتواند در صنعت شكل بگيرد و به صورت مؤثر و با كارآيي بتواند ادامه فعاليت اقتصادي بدهد، تعيين مي‌شود.
4. در برخي كشورها تبديل گاز به برق پيش از انتقال يا پيش از نقطه توزيع.
اينها عواملي هستند كه باعث شكل‌گيري مدل‌هاي مختلف كسب‌وكار مي‌شوند.
به‌طور خلاصه مدل كسب‌وكار توضيح‌دهنده و تعيين‌كننده تقسيم كار (فعاليت‌هاي زنجيره ارزش بين بازيگران اصلي آن صنعت) است و با مجزاسازي اين امكان فراهم مي‌شود كه ما بازيگران متعددي مانند شركت‌هاي اكتشاف، توسعه، توليد و پالايش، انتقال، ذخيره‌سازي، توزيع، خرده‌فروشي، بازار گاز، مصرف‌كنندگان حتي اپراتورهاي مستقل اندازه‌گيري، شركت‌هاي مديريت نقاط اتصال و موارد مختلف را در صنعت گاز وارد كنيم.
نكته مهم درباره تجديد ساختار اين است كه هدف از تجديد ساختار و خصوصي‌سازي، واردكردن رقابت در صنعت برای افزايش كارآيي اقتصادي است. انجام هر اقدامي در راستاي خصوصي‌سازي، بدون توجه به اينكه مالكيت متعلق به كيست درصورتي‌كه منجر به افزايش كارآيي اقتصادي نشود، در واقع يك پروژه شكست‌خورده است كه دنبال مي‌شود. گفته می‌شود انتقال مالكيت، آخرين مرحله در تجديد ساختار است و قبل از آن بايد شركتي‌سازي، تجاري‌سازي، تنظيم مقررات، توسعه رقابت و آزادسازي انجام گيرد. اين فرايند تجديد ساختاري است كه در اين پروژه دنبال شده و طرح جامع بر مبناي اين تجديد ساختار به صورت منطقي و توالي درست تنظيم شده است. نهاد تنظيم مقررات بايد توسعه بيابد، كما اينكه بازار گاز بايد توسعه بيابد، ازاين‌جهت كه صنعت گاز يك صنعت شبكه‌اي متفاوت از بنگاه‌هاي كالاهاي متعارف است حضور و وجود نهاد تنظيم مقررات (رگولاتور) الزامي و ضروري است. دو ركن اصلي وظيفه اين نهاد عبارت است از:
1. حمايت از مصرف‌كننده
2. حمايت از سرمايه‌گذار
و انجام اين دو مهم به طور توأم انجام مي‌شود و اين دو وظيفه با يكديگر در حالت توازن قرار دارند.
تصميمات اتخاذ‌شده از سوی رگولاتور داراي خصوصيات زير است:
اين نهاد نمي‌تواند هر تصميمي را در صنعت گاز بگيرد يا تصميمات را به‌سرعت عوض كند؛ بنابراين تصميمات آن بايد انسجام داشته باشد.
مستقل باشد
مسئوليت‌پذير باشد
شفاف باشد
نكته مهم اينكه تصميمات رگولاتور در صنعت شبكه‌اي بايد قابليت پيش‌بيني داشته باشد.
بنابراين وجود این معيارها براي تصميم‌های مهم است كه اين معيارها از قبل تدوين و اعلام مي‌شود و در قبال مسائل مختلف ايجاد‌شده، رگولاتور تصميمات قابل پيش‌بيني را خواهد گرفت.
كاركردهاي مهم رگولاتور در صنعت گاز عبارتند از:
تنظيم مقررات براي كسب‌وكارهاي توليد و پالايش، انتقال، ذخيره‌سازي اعم از استانداردهاي فني و تجاري
تنظيم مقررات براي قيمت
تعيين استانداردهاي اندازه‌گيري
نظارت بر كيفيت خدمات ارائه شده
تسهيل امكان شركت عوامل ذي‌نفع در تصميم‌گيري‌ها و ايجاد امكان ارائه مدارك براي بازبيني تصميمات
امكان دادخواهي
تضمين دسترسي غير‌تبعيض‌آميز به فاكتورهاي انحصاري برای مثال تضمين دسترسي غيرتبعيض‌آميز شركت‌هاي خرده‌فروش مختلف به شبكه توزيع/ انتقال.
مطالعاتِ موردكاوي در اين طرح، انجام شده است و در صنایع گاز كل دنيا مطالعه شده و در اين مطالعه صنعت گاز انگلستان، آمريكا، برزيل، ايتاليا، فرانسه، تايلند و سنگاپور به‌صورت ويژه بررسي شدند كه هركدام از اين كشورها داراي خصوصيات متفاوتي (از لحاظ اندازه كشور، انواع مدل‌هاي كسب‌وكار و قرارگيري در مراحل مختلف تجديدساختار) خواهند بود تا بتوانيم آموزه‌هايي را از وضعيت فعلي و دوران گذاري كه اين كشورها طي كرده‌اند تا به وضعيت فعلي برسند، استخراج كنيم.
نكات مهم اينكه در ايالت متحده، صنعت گاز در بدو امر به صورت خصوصي شكل گرفته و شركت‌هاي خصوصي يكپارچه توليد، انتقال و توزيع گاز داشتيم كه حتي هم‌اكنون قوانين دال بر تفكيك و مجزاسازي اين شركت‌ها هم وضع شده و 10 سالي هست که این قوانین اعمال شده است. در آغاز تمامي اين كشورها به غير از ايالت متحده داراي مدل يكپارچه عمودي بودند و آنهايي كه وارد جريان خصوصي‌سازي شدند، ممكن است با اُفت‌وخيزهايي ابتدا خصوصي‌سازي كرده باشند؛ ولي نتيجه استخراج‌شده اين است كه ابتدا تجديد ساختار انجام داده و بعد انتقال مالكيت داده‌اند.
مأموريت شركت ملي گاز ايران شامل سه ركن زیر مصوب شده است:
1. مديريت تأمين گاز كشور
2. مديريت تجديد ساختار صنعت گاز
3. حضور فعال در فرصت‌هاي مناسب تجارت جهاني
بنابراين بر مبناي اين دو موضوع (مأموريت شركت ملي گاز و مدل كسب‌وكار) ما مي‌توانستيم وضع مطلوب ساختار صنعت يا به عبارتي مدل‌هاي كسب‌وكار شركت‌ها و بازيگران تشكيل‌دهنده اين صنعت را تعيين كنيم، اگر شركتي بخواهد درباره كسب‌وكار خودش صحبت كند بايد به هفت سؤال كليدي زير پاسخ دهد.
همان‌طور‌كه در شكل صفحه پیش ملاحظه مي‌شود، هفت معيار اصلي و سؤال كليدي براي تعيين مدل كسب‌وكار به شرح زير است:
محصول اصلي شركت چيست؟
اين محصول اصلي بر مبنا و با استفاده از كدام دارايي‌هاي اصلي ايجاد مي‌شود؟
به كدام مشتريان اصلي اين شركت ارائه خدمت مي‌كند؟
مدل درآمدي شركت چگونه است و عمده درآمد شركت از چه محلي تأمين مي‌شود؟
مالكيت اين شركت چگونه است و متعلق به چه گروهي از سهام‌داران است؟
نظام مديريت كه سهام‌داران در اين شركت اعمال مي‌كنند، چيست؟
آيا اين شركت در حال حاضر وجود دارد يا بر اساس تغيير و تحول شركت به وجود مي‌آيد؟
يك بنگاه در تعريف مدل كسب‌وكار خود بايد به اين سؤالات پاسخ دهد؛ بنابراين ما در اين پروژه اين پاسخ‌ها را به ازاي تمامي بازيگران تشكيل‌دهنده صنعت گاز به‌دست آورديم و اين موضوع به طراحي وضع مطلوب ساختار صنعت گاز كشور منجر مي‌شود.
بازيگران فعال در صنعت گاز عبارت‌اند از: دولت، بازار گاز، رگولاتور صنعت گاز، صندوق USO، شركت‌هاي توليد و پالايش، پالايشگاه‌هاي مستقل خصوصي، شركت انتقال و ديسپچينگ، شركت‌هاي توزيع منطقه‌اي، شركت‌هاي خرده‌فروشي و مصرف‌كنندگان بزرگ و كوچك.
شركت ملي گاز ايران در طول مدت گذار، به عنوان يك بازيگر مهم، وظايف مختلفي را خواهد داشت كه در دوره‌هاي اوليه مدیریت تأمین گاز کشور، پررنگ است و به‌مرور مدیریت تجدید ساختار صنعت گاز پررنگ‌تر مي‌شود و بخش عمده‌اي از وظايف اين شركت را شكل مي‌دهد و همچنين زمينه‌سازي براي حضور فعال در فرصت‌های مناسب تجارت جهانی گاز نيز همواره براي شركت ملي گاز ايران از كاركردهاي مهم خواهد بود.
در نهايت شركت ملي گاز پس از اعمال مدل كسب‌وكار و تكميل پروژه تجديد ساختار، حائز دو شركت اصلي خواهد بود كه عبارتند از شركت انتقال و ديسپچينگ و شركت تجارت بين‌المللي گاز ايران. در فرايند گذار مالكيت تعدادي از شركت‌ها كه شركتي‌سازي و تجاري‌سازي شدند بعد از ايجاد مناسبات تجاري بين اين شركت‌ها، اندك‌اندك واگذار مي‌شود و در دوره‌اي ممكن است جزء پرتفو شركت ملي گاز ايران قرار گيرند.
سؤالي كه يكي از همكاران مطرح كردند و بسيار خوب بود اینكه فرمودند آيا اين واگذاري‌ها اول انجام شده و سپس شركت ملي گاز ايران به صورت يك هلدینگ درمي‌آيد و نسبت اينها به چه صورت است؟
شركت ملي گاز ايران براي اينكه توانايي واگذاري راحت برخي از شركت‌ها را داشته باشد، بايد مسير تبديل‌شدن به يك مجتمع چند‌صنعتي، مجتمع تك‌‌صنعتي، شركت مجتمع چندصنعتي و در نهايت هلدینگ را طي كند و وقتي شركت گاز، هلدینگ شد؛ يعني مناسباتش با شركت‌هاي زيرمجموعه خودش بر مبناي مكانيسم كنترل مالي است و از نظر عمليات، وابستگي بين آنها وجود ندارد؛ بنابراين واگذاري اين شركت‌ها بسيار بسيار كار راحتي است و واگذاري عمدتا در اين مرحله است كه انجام مي‌گيرد. قبل از آن (هلدینگ) وقتي شركتي جزء اركان اصلي عملياتي شركت است، واگذار‌كردنش نه‌فقط واجد پيچيدگي‌هاي مالي است؛ بلكه براي اينكه اين عمليات متوقف نشود، اين مسئله پيش مي‌آيد كه شركت را به چه كسي واگذار كنيم كه اين سؤال و اهميت واگذاري به چه كسي، آفت خصوصي‌سازي است كه تبديل‌شدن شركت ملي گاز ايران به يك هلدینگ و سپس شروع واگذاري‌ها اين مسئله را به‌طوركلي مرتفع مي‌كند و پروسه واگذاري در آن بسيار راحت‌تر پيش مي‌رود. وقتي وضع مطلوب ساختار صنعت گاز مشخص و جايگاه شركت ملي گاز در آن تعیین شد، در جايگاهي هستيم كه بتوانيم درباره ساختار دروني شركت گاز صحبت كنيم كه به دليل محدودبودن زمان، به مطرح‌كردن عنوان مطالب بسنده مي‌كنم. ساختار شركت ملي گاز ايران، متأثر از عوامل زير است:
1. ساختار صنعت گاز و مدل كسب‌وكار بايد مشخص و جايگاه شركت ملي گاز و وظايف اصلي آن تعیین شده باشد كه بتوانيم درباره ساختار داخلي شركت ملي گاز ايران صحبت كنيم.
2. استراتژي‌هاي كلان شركت بايد مشخص باشد؛ زيرا ساختار هميشه بايد پيگير استراتژي‌ها و تحقق مأموريت باشد.
3. محدوديت‌هاي قانوني بايد در نظر گرفته شود.
4. مراحل دوره گذار كه در سخنراني مسعود نيلي اين مسئله به تفصيل عنوان شد كه ما حداقل بايد سه مرحله را تا وضع مطلوب طي كنيم.
5. ساير شرايط محيطي.

موضوع بسيار مهمي كه در صنعت گاز يا هر صنعت شبكه‌اي ديگری كه در آستانه خصوصي‌سازي است، با آن مواجه مي‌شويم، مسئله مجزاسازي است. مجزاسازي ناظر بر تفكيك مجموعه فعاليت‌ها يا محدوده فعاليت‌ها، يا بخش‌هاي بازار يا بخش‌هاي سازماني اداره‌كننده بخش‌هاي كسب‌وكار از يكديگر است و از اينجا اين مطلب مورد توجه قرار گرفته كه در صنايع شبكه‌اي، يك نوع هماهنگي و يكپارچگي فعاليت‌ها بين اجزاي مختلف كسب‌وكار كاملا ضرورت دارد. خيلي از كشورهاي دنيا حتي فرضا ايالت متحده، انگلستان و فرانسه قوانين بسيار سفت‌و‌سختي دارند كه به‌شدت از انحصارهاي خصوصي جلوگيري مي‌كنند و الان نه‌تنها در صنايع شبكه‌اي بلكه در بسياري از صنايع غيرشبكه‌اي، مانند شركت مايكروسافت در ايالت متحده در چند سال گذشته پرونده بسيار بزرگي برای تفكيك بخش‌هاي مختلف اين شركت از همديگر وجود دارد، شركتي كه نه فيزيكي است، نه خطوط لوله‌اي است و نوعا هيچ نوع انحصار طبيعي در اين صنعت قابل تصور نيست ولي اين مسئله هم در آنجا مورد بررسي بود.
مجزاسازي انواع مختلفی دارد كه در صنايع شبكه‌اي اعمال مي‌شود و اينها مدل‌هاي كسب‌وكار مختلفي را در اين صنايع شكل مي‌دهد. اين مدل‌هاي كسب‌وكار مختلف اين امكان را فراهم مي‌كنند كه ما يك صنعت بزرگ را به مقياس‌هاي قابل‌واگذاري تقسیم کنیم و اينكه واگذاركردنش به بخش خصوصي بدون به‌خطرانداختن امنيت بخش عرضه و بدون ريسك انحصار خصوصي كه باعث جذب سرمايه‌هاي خصوصي و ارتقای مديريت مي‌شود تقسيم كنيم. انواع مختلف مجزاسازي به قرار زیر است:
مجزاسازي سازماني
اداري
مديريتی
قانوني
مالكيتی
تركيب مجزاسازي‌هاي مختلف و عمقي كه هركدام از اينها دارند، مدل‌هاي كسب‌وكار مختلفي را در صنعت گاز شكل مي‌دهد.
مجزاسازي فعاليت‌هاي زنجيره ارزش
مجزاسازي جغرافيايي
مجزاسازي فني
از بين انواع مجزاسازي‌ها اجازه دهيد به بررسي مجزاسازي فني بپردازيم و بررسي كنيم مجزاسازي فني چيست. گفتنی است بسته به شرايط كشورها، شرايط جغرافيايي، جمعيت و توزيع عرضه و تقاضا در صنايع مختلف برق، گاز و مخابرات و ... برخي از اين مجزاسازي‌ها در کانون توجه قرار گرفته و برخي در حال حاضر مسكوت مانده است؛ اما مجزاسازي فني آن قسمي از مجزاسازي است كه در تمام پروژه‌هاي تجديد ساختار صنايع شبكه‌اي ازجمله صنعت گاز حتما مورد توجه قرار گرفته است. مجزاسازي فني درباره صنعت گاز عبارت است از تفكيك گازي كه از خط لوله عبور مي‌كند، درباره صنعت مخابرات عبارت است از آن خدمت صدا/ اطلاعاتي كه از خطوط سيم انتقال‌دهنده رد می‌شود. اهميت اين مطلب از آنجاست كه بدون مجزاسازي فني، امكان آن وجود ندارد كه بتوانيم در يك صنعت شبكه‌اي هيچ نوع تفكيكي بين جاهايي كه نوعا انحصار طبيعي وجود دارد با آن قسمت از صنعت كه عموما هيچ نوع مشكلي از نظر رقابت‌پذيري ندارند، قائل شويم. شبكه عبوردهنده مي‌تواند شبكه انتقال يا توزيع باشد. اگر ما مجزاسازي فني را در صنعت گاز انجام ندهيم منجر مي‌شود كه يك شركت در كل كشور داشته باشيم كه گاز را از محلي تحويل مي‌گيرد و درِ منازل، كارگاه‌ها يا جاهاي مختلف به مصرف‌كننده تحويل مي‌دهد. مهم‌ترين روش براي مجزاسازي فني، واردكردن رقابت در صنايع شبكه‌اي است و معناي ديگر آن، تفكيك مفهوم تجاري و مالي از جريان فيزيكي گاز. اجرائي‌كردن مجزاسازي فني نيازمند استقلال اپراتور انتقال و توزيع از توليد و خرده‌فروشي است. مجزاسازي فني واجد برخي پيچيدگي‌هاي فني است که نظام اندازه‌گيري ما بايد به‌طوركلي متحول شود، متناسب با نظام اندازه‌گيري، نظام مبادلات مالي و تسويه تحول خريدوفروش در بازار بايد سازماندهي شوند و شايد مجزاسازي، سرفصلي باشد كه باعث ايجاد كسب‌وكارهاي جديد در صنعت گاز غير از توزيع، خرده‌فروشي و توليد به نام اپراتورهاي اندازه‌گيري يا اپراتورهاي مديريت نقاط اتصال شود.
در مجزاسازي جغرافيايي، محدوده جغرافيايي كه در آن، خدمت ارائه مي‌شود، به نواحي كوچك‌تري تفكيك و تجزيه می‌شود و هدف از اين نوع مجزاسازي، تمركز بهتر بر نواحي مختلف جغرافيايي است و حُسن آن اين است كه در صورت مجزاسازي جغرافيايي، ما شركت‌هاي توزيع متعددي خواهيم داشت كه در اين صورت، عملكرد اين شركت‌ها قابل قياس با يكديگر است که مي‌تواند به‌نوعي دريچه‌اي براي واردكردن رقابت در جايي مثل شبكه توزيع باشد كه ما بيش از يك شبكه توزيع نمي‌توانيم در يك استان/ منطقه داشته باشيم، اما شبكه توزيع در منطقه يك مي‌تواند در شاخص‌هاي عملكرد با شبكه توزيع منطقه دو رقابت داشته باشد و اگر مكانيسمي بعدها به اسم مكانيسم رقابت براي بازار اعمال شود كه هركدام از اين شركت‌ها، كه شاخص‌هاي عملكرد بالاتري داشته باشند، امتياز بالاتري براي تصاحب دوره بعدي امتياز توزيع در آن منطقه را به دست آورند، در اين بخش از بازار هم به‌نوعي مي‌توان مكانيسم رقابت براي بازار را وارد كرد. با تركيب انواع مختلف مجزاسازي با يكديگر به مدل‌هاي مختلف كسب‌وكار مي‌رسيم. مدل‌هاي كسب‌وكار البته ناشي از چند عامل ديگر هم هستند و عواملي كه سبب ايجاد تمايز در بين مدل‌هاي كسب‌وكار مختلف در صنعت گاز مي‌شود، عبارتند از:
1. ميزان يكپارچگي بالادستي و پايين‌دستي يا حتي بخش‌هاي مختلف زنجيره ارزش
2. مجزاسازي
3. تعداد رقبا. تعداد رقبا از روي اندازه‌اي كه صنعت دارد و حداقل مقياس اقتصادي كه ضرورت دارد به خاطر اينكه اصلا يك شركت/ يك بنگاه بتواند در صنعت شكل بگيرد و به صورت مؤثر و با كارآيي بتواند ادامه فعاليت اقتصادي بدهد، تعيين مي‌شود.
4. در برخي كشورها تبديل گاز به برق پيش از انتقال يا پيش از نقطه توزيع.
اينها عواملي هستند كه باعث شكل‌گيري مدل‌هاي مختلف كسب‌وكار مي‌شوند.
به‌طور خلاصه مدل كسب‌وكار توضيح‌دهنده و تعيين‌كننده تقسيم كار (فعاليت‌هاي زنجيره ارزش بين بازيگران اصلي آن صنعت) است و با مجزاسازي اين امكان فراهم مي‌شود كه ما بازيگران متعددي مانند شركت‌هاي اكتشاف، توسعه، توليد و پالايش، انتقال، ذخيره‌سازي، توزيع، خرده‌فروشي، بازار گاز، مصرف‌كنندگان حتي اپراتورهاي مستقل اندازه‌گيري، شركت‌هاي مديريت نقاط اتصال و موارد مختلف را در صنعت گاز وارد كنيم.
نكته مهم درباره تجديد ساختار اين است كه هدف از تجديد ساختار و خصوصي‌سازي، واردكردن رقابت در صنعت برای افزايش كارآيي اقتصادي است. انجام هر اقدامي در راستاي خصوصي‌سازي، بدون توجه به اينكه مالكيت متعلق به كيست درصورتي‌كه منجر به افزايش كارآيي اقتصادي نشود، در واقع يك پروژه شكست‌خورده است كه دنبال مي‌شود. گفته می‌شود انتقال مالكيت، آخرين مرحله در تجديد ساختار است و قبل از آن بايد شركتي‌سازي، تجاري‌سازي، تنظيم مقررات، توسعه رقابت و آزادسازي انجام گيرد. اين فرايند تجديد ساختاري است كه در اين پروژه دنبال شده و طرح جامع بر مبناي اين تجديد ساختار به صورت منطقي و توالي درست تنظيم شده است. نهاد تنظيم مقررات بايد توسعه بيابد، كما اينكه بازار گاز بايد توسعه بيابد، ازاين‌جهت كه صنعت گاز يك صنعت شبكه‌اي متفاوت از بنگاه‌هاي كالاهاي متعارف است حضور و وجود نهاد تنظيم مقررات (رگولاتور) الزامي و ضروري است. دو ركن اصلي وظيفه اين نهاد عبارت است از:
1. حمايت از مصرف‌كننده
2. حمايت از سرمايه‌گذار
و انجام اين دو مهم به طور توأم انجام مي‌شود و اين دو وظيفه با يكديگر در حالت توازن قرار دارند.
تصميمات اتخاذ‌شده از سوی رگولاتور داراي خصوصيات زير است:
اين نهاد نمي‌تواند هر تصميمي را در صنعت گاز بگيرد يا تصميمات را به‌سرعت عوض كند؛ بنابراين تصميمات آن بايد انسجام داشته باشد.
مستقل باشد
مسئوليت‌پذير باشد
شفاف باشد
نكته مهم اينكه تصميمات رگولاتور در صنعت شبكه‌اي بايد قابليت پيش‌بيني داشته باشد.
بنابراين وجود این معيارها براي تصميم‌های مهم است كه اين معيارها از قبل تدوين و اعلام مي‌شود و در قبال مسائل مختلف ايجاد‌شده، رگولاتور تصميمات قابل پيش‌بيني را خواهد گرفت.
كاركردهاي مهم رگولاتور در صنعت گاز عبارتند از:
تنظيم مقررات براي كسب‌وكارهاي توليد و پالايش، انتقال، ذخيره‌سازي اعم از استانداردهاي فني و تجاري
تنظيم مقررات براي قيمت
تعيين استانداردهاي اندازه‌گيري
نظارت بر كيفيت خدمات ارائه شده
تسهيل امكان شركت عوامل ذي‌نفع در تصميم‌گيري‌ها و ايجاد امكان ارائه مدارك براي بازبيني تصميمات
امكان دادخواهي
تضمين دسترسي غير‌تبعيض‌آميز به فاكتورهاي انحصاري برای مثال تضمين دسترسي غيرتبعيض‌آميز شركت‌هاي خرده‌فروش مختلف به شبكه توزيع/ انتقال.
مطالعاتِ موردكاوي در اين طرح، انجام شده است و در صنایع گاز كل دنيا مطالعه شده و در اين مطالعه صنعت گاز انگلستان، آمريكا، برزيل، ايتاليا، فرانسه، تايلند و سنگاپور به‌صورت ويژه بررسي شدند كه هركدام از اين كشورها داراي خصوصيات متفاوتي (از لحاظ اندازه كشور، انواع مدل‌هاي كسب‌وكار و قرارگيري در مراحل مختلف تجديدساختار) خواهند بود تا بتوانيم آموزه‌هايي را از وضعيت فعلي و دوران گذاري كه اين كشورها طي كرده‌اند تا به وضعيت فعلي برسند، استخراج كنيم.
نكات مهم اينكه در ايالت متحده، صنعت گاز در بدو امر به صورت خصوصي شكل گرفته و شركت‌هاي خصوصي يكپارچه توليد، انتقال و توزيع گاز داشتيم كه حتي هم‌اكنون قوانين دال بر تفكيك و مجزاسازي اين شركت‌ها هم وضع شده و 10 سالي هست که این قوانین اعمال شده است. در آغاز تمامي اين كشورها به غير از ايالت متحده داراي مدل يكپارچه عمودي بودند و آنهايي كه وارد جريان خصوصي‌سازي شدند، ممكن است با اُفت‌وخيزهايي ابتدا خصوصي‌سازي كرده باشند؛ ولي نتيجه استخراج‌شده اين است كه ابتدا تجديد ساختار انجام داده و بعد انتقال مالكيت داده‌اند.
مأموريت شركت ملي گاز ايران شامل سه ركن زیر مصوب شده است:
1. مديريت تأمين گاز كشور
2. مديريت تجديد ساختار صنعت گاز
3. حضور فعال در فرصت‌هاي مناسب تجارت جهاني
بنابراين بر مبناي اين دو موضوع (مأموريت شركت ملي گاز و مدل كسب‌وكار) ما مي‌توانستيم وضع مطلوب ساختار صنعت يا به عبارتي مدل‌هاي كسب‌وكار شركت‌ها و بازيگران تشكيل‌دهنده اين صنعت را تعيين كنيم، اگر شركتي بخواهد درباره كسب‌وكار خودش صحبت كند بايد به هفت سؤال كليدي زير پاسخ دهد.
همان‌طور‌كه در شكل صفحه پیش ملاحظه مي‌شود، هفت معيار اصلي و سؤال كليدي براي تعيين مدل كسب‌وكار به شرح زير است:
محصول اصلي شركت چيست؟
اين محصول اصلي بر مبنا و با استفاده از كدام دارايي‌هاي اصلي ايجاد مي‌شود؟
به كدام مشتريان اصلي اين شركت ارائه خدمت مي‌كند؟
مدل درآمدي شركت چگونه است و عمده درآمد شركت از چه محلي تأمين مي‌شود؟
مالكيت اين شركت چگونه است و متعلق به چه گروهي از سهام‌داران است؟
نظام مديريت كه سهام‌داران در اين شركت اعمال مي‌كنند، چيست؟
آيا اين شركت در حال حاضر وجود دارد يا بر اساس تغيير و تحول شركت به وجود مي‌آيد؟
يك بنگاه در تعريف مدل كسب‌وكار خود بايد به اين سؤالات پاسخ دهد؛ بنابراين ما در اين پروژه اين پاسخ‌ها را به ازاي تمامي بازيگران تشكيل‌دهنده صنعت گاز به‌دست آورديم و اين موضوع به طراحي وضع مطلوب ساختار صنعت گاز كشور منجر مي‌شود.
بازيگران فعال در صنعت گاز عبارت‌اند از: دولت، بازار گاز، رگولاتور صنعت گاز، صندوق USO، شركت‌هاي توليد و پالايش، پالايشگاه‌هاي مستقل خصوصي، شركت انتقال و ديسپچينگ، شركت‌هاي توزيع منطقه‌اي، شركت‌هاي خرده‌فروشي و مصرف‌كنندگان بزرگ و كوچك.
شركت ملي گاز ايران در طول مدت گذار، به عنوان يك بازيگر مهم، وظايف مختلفي را خواهد داشت كه در دوره‌هاي اوليه مدیریت تأمین گاز کشور، پررنگ است و به‌مرور مدیریت تجدید ساختار صنعت گاز پررنگ‌تر مي‌شود و بخش عمده‌اي از وظايف اين شركت را شكل مي‌دهد و همچنين زمينه‌سازي براي حضور فعال در فرصت‌های مناسب تجارت جهانی گاز نيز همواره براي شركت ملي گاز ايران از كاركردهاي مهم خواهد بود.
در نهايت شركت ملي گاز پس از اعمال مدل كسب‌وكار و تكميل پروژه تجديد ساختار، حائز دو شركت اصلي خواهد بود كه عبارتند از شركت انتقال و ديسپچينگ و شركت تجارت بين‌المللي گاز ايران. در فرايند گذار مالكيت تعدادي از شركت‌ها كه شركتي‌سازي و تجاري‌سازي شدند بعد از ايجاد مناسبات تجاري بين اين شركت‌ها، اندك‌اندك واگذار مي‌شود و در دوره‌اي ممكن است جزء پرتفو شركت ملي گاز ايران قرار گيرند.
سؤالي كه يكي از همكاران مطرح كردند و بسيار خوب بود اینكه فرمودند آيا اين واگذاري‌ها اول انجام شده و سپس شركت ملي گاز ايران به صورت يك هلدینگ درمي‌آيد و نسبت اينها به چه صورت است؟
شركت ملي گاز ايران براي اينكه توانايي واگذاري راحت برخي از شركت‌ها را داشته باشد، بايد مسير تبديل‌شدن به يك مجتمع چند‌صنعتي، مجتمع تك‌‌صنعتي، شركت مجتمع چندصنعتي و در نهايت هلدینگ را طي كند و وقتي شركت گاز، هلدینگ شد؛ يعني مناسباتش با شركت‌هاي زيرمجموعه خودش بر مبناي مكانيسم كنترل مالي است و از نظر عمليات، وابستگي بين آنها وجود ندارد؛ بنابراين واگذاري اين شركت‌ها بسيار بسيار كار راحتي است و واگذاري عمدتا در اين مرحله است كه انجام مي‌گيرد. قبل از آن (هلدینگ) وقتي شركتي جزء اركان اصلي عملياتي شركت است، واگذار‌كردنش نه‌فقط واجد پيچيدگي‌هاي مالي است؛ بلكه براي اينكه اين عمليات متوقف نشود، اين مسئله پيش مي‌آيد كه شركت را به چه كسي واگذار كنيم كه اين سؤال و اهميت واگذاري به چه كسي، آفت خصوصي‌سازي است كه تبديل‌شدن شركت ملي گاز ايران به يك هلدینگ و سپس شروع واگذاري‌ها اين مسئله را به‌طوركلي مرتفع مي‌كند و پروسه واگذاري در آن بسيار راحت‌تر پيش مي‌رود. وقتي وضع مطلوب ساختار صنعت گاز مشخص و جايگاه شركت ملي گاز در آن تعیین شد، در جايگاهي هستيم كه بتوانيم درباره ساختار دروني شركت گاز صحبت كنيم كه به دليل محدودبودن زمان، به مطرح‌كردن عنوان مطالب بسنده مي‌كنم. ساختار شركت ملي گاز ايران، متأثر از عوامل زير است:
1. ساختار صنعت گاز و مدل كسب‌وكار بايد مشخص و جايگاه شركت ملي گاز و وظايف اصلي آن تعیین شده باشد كه بتوانيم درباره ساختار داخلي شركت ملي گاز ايران صحبت كنيم.
2. استراتژي‌هاي كلان شركت بايد مشخص باشد؛ زيرا ساختار هميشه بايد پيگير استراتژي‌ها و تحقق مأموريت باشد.
3. محدوديت‌هاي قانوني بايد در نظر گرفته شود.
4. مراحل دوره گذار كه در سخنراني مسعود نيلي اين مسئله به تفصيل عنوان شد كه ما حداقل بايد سه مرحله را تا وضع مطلوب طي كنيم.
5. ساير شرايط محيطي.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.