گفتوگو با محمد آقاییتبریزی:
دخلوخرج شرکت گاز با هم نمیخواند
فاطمه عبدالعلیپور: درست نیمقرن از تولد شرکت ملی گاز در ایران میگذرد؛ باوجوداین به نظر میرسد هنوز در قامت یک صنعت 50ساله، این شرکت نیازمند اصلاحات ساختاری اساسی و عمیقی است؛ اصلاحاتی که باید به اصولیشدن فرایندها، قواعد و مناسبات درونی و بیرونی بینجامد و روابط حاکمیتی و شرکتی را در این عرصه زیر و رو کند. محمد آقاییتبریزی، به عنوان یکی از کارشناسان صاحبنام حوزه انرژی، در این گفتوگو ضمن اینکه روی اجرای طرح جامع اصلاحات ساختاری در برهه کنونی تأکید میکند، از بهکارگیری صحیح ظرفیتهای ژئوپلیتیک انرژی بهمنظور افزایش سهم بازار ایران در تأمین گاز کشورهای متقاضی میگوید. در این گفتوگو با ما همراه شوید.
به نظر شما صنعت گاز ایران تا چه اندازه نیازمند اصلاحات ساختاری است؟
شرکت ملی گاز ایران درحالحاضر یک شرکت ارائهدهنده خدمات رفاهی و اجتماعی است و به صورت یک مجموعه خدمترسان و معمولی و همانند گذشته خود اداره میشود. البته خدماتی که شرکت ملی گاز ایران ارائه میدهد بسیار حساس و سنگین و در موارد مشابه خود کمنظیر است، درضمن بدیل قابل مقایسه در ایران ندارد؛ چراکه وظایفی و مسئولیتهایی انحصاری دارد. بدین لحاظ این مجموعه عملا بهطور ماهوی و به شکل یک مرکز هزینه اداره میشود، نه مرکز درآمد. از طرفی، هزینههای جاری، سرمایهگذاریهای برنامههای ابلاغی، هزینههای بسیار سنگین و حتی قسمت مهمی از پرداختیهای یارانه به مردم در کشور بر دوش این مجموعه شدیدا سنگینی میکند؛ بهطوریکه هزینهها و پرداختهای شرکت ملی گاز، کفاف میزان دریافتیهای آن را نمیدهد. برایناساس اهداف، فرایندها و کارکرد این مجموعه بههیچوجه با اهداف، فرایندها، کارکرد و اصول بنگاهداری و قواعد اداره شرکتی در قالب یک مرکز درآمد، سازگاری ندارد؛ بنابراین این مجموعه برای رسیدن به جایگاه یک بنگاه اقتصادی کارا، مؤثر و ایفای نقش سازنده و مورد انتظار از آن در توسعه اقتصادی و همهجانبه کشور، نیازمند اصلاحات ساختاری عمیق و
گسترده است. این اصلاحات ساختاری باید شامل اصلاحات در فرایندها، اصول، قواعد، قانونمندیها، مناسبات درونی و بیرونی، روابط حقوقی و قراردادی با ذینفعان و متعاملین، برقراری نظام رگولاتوری در این صنعت و درنهایت تنظیم روابط صحیح و شناختهشده بین حاکمیت دولتی و سیستم قانونگذاری از یک طرف و حاکمیت شرکتی در طرف دیگر شود. اتفاقا در این زمینه، حدود سه سال پیش کار شایستهای در شرکت ملی گاز ایران با عنوان «فاز یک مطالعات طرح جامع اصلاحات ساختاری» صورت گرفت. مجری این طرح، دانشگاه صنعتی شریف بود و ازآنجاکه بنده مسئولیت نظارت علمی بر این طرح را برعهده داشتم و با کموکیف آن آشنایی دارم، معتقدم آن زمان اقدام باارزشی در شرکت ملی گاز ایران و کمیته فنی طرح صورت گرفت و جا دارد در برهه کنونی هرچهسریعتر، اقدامات لازم برای اجرای طرح جامع اصلاحات ساختاری در این شرکت و صنعت گاز ایران صورت گیرد.
ایران در حوزه نیروی انسانی و پرورش نیروهای متخصص برای افزایش بهرهوری در این صنعت تا چه اندازه موفق عمل کرده است؟
نیروی انسانی شرکت ملی گاز ایران در مجموعهای که در وضعیت موجود با اهداف و کارکردهای موردانتظار برای آن تشریح شد، درمجموع توانسته است کارنامه موفقی را برای خود در اذهان مردم، ذینفعان و مسئولان ثبت کند. هرچند برای رسیدن به سطح موردانتظار در چشمانداز و مأموریت طرح جامع اصلاح ساختار و دستیابی به آینده موردنظر برای توسعه کیفی و کمی در این طرح، بهطور اساسی نیازمند ارادهای جدی است؛ ارادهای پولادی برای ارتقا و تعالی کیفی دراینزمینه که منجر به اجرای موفق اهداف کلان، راهبردها، برنامهها و اقدامات متحولانه و ابتکارهای اجرائی مبتنی بر آنها شود. برای ارتقای بهرهوری در این صنعت، توجه مبرم به این تعالی کیفیت، امری کلیدی و اساسی است. گفتنی است بروز این خلاقیت، همزمان با اجرای طرح جامع، بسترسازی توسعه پویا در فناوری و سرمایهگذاریهای موردنیاز توسعه و ارتقای کیفیت تأسیسات و امکانات را نیز میطلبد تا امر مدیریت تولید و بهرهبرداری کارا و اثربخش از سیستم، بهتر و بیشتر از سوی مدیریت و نیروی انسانی با مهارتهای مناسب فراهم شود.
به نظر شما صنعت گاز ایران در زمینه سختافزاری و نرمافزاری دچار چه چالشهایی است؟
چالشهای نرمافزاری در بالا تشریح شد که مرتفعشدن آنها امری بسیار تعیینکننده و تأثیرگذار بر رفع چالشهای سختافزاری این حوزه به شمار میرود. درباره چالشهای سختافزاری نیز، سرمایهگذاری روی توسعه کیفی تأسیسات و امکانات موجود، توسعه کمی و کیفی تأسیسات جدید در بهرهبرداری و پالایش و خطوط لوله و ایستگاهها و شبکهها و همچنین توسعه شبکههای فناوری اطلاعات و ارتباطات ضروری به نظر میرسد که در جای خود فزاینده بهرهوری هستند.
آیا در زمینه انتقال دانش و فناوریهای نوین صنعت گاز، ایران جایگاهی در جهان دارد؟ دراینصورت لطفا توضیح دهید با چه نوع فناوریهایی، با چه کشورهایی و در چه حوزههایی این همکاری صورت میگیرد؟
اساسا بین فناوریهای مرتبط به فرایندهای تأسیسات و شبکههای بهرهبرداری، پالایش، انتقال و توزیع در صنعت گاز کشور، حساسترین فناوریها مرتبط به فرایند پالایش گاز است. در ایران از فناوریهای شناختهشده و فراگیر صنعت پالایش گاز دنیا استفاده میشود. این فناوریها در جهان صنعتی، بهطور مستمر با گسترش مطالعات تحقیق و توسعه، بهویژه با هدف افزایش کیفیت، بهرهوری و راندمان، ارتقا مییابند. در ایران نیز با توجه به امکانات از فناوریهای بروز بهرهبرداری میشود و کماکان نیز در بخشهای توسعهای آینده از این تکنولوژیها استفاده خواهد شد. این امر از طریق مطالعات تحقیق و توسعه در صنعت گاز ایران و نیز از طریق انعقاد قراردادهای تحقیقاتی با دانشگاهها و مراکز پژوهشی و همچنین از طریق وظایف مندرج در قراردادهای توسعهای با رعایت الزامات مربوطه صورت میگیرد. بخشهای بسیاری از این فناوریها، چه در فرایند پالایش و چه دیگر فرایندهای صنعت گاز، به کاربرد فناوریهای نوین، بهویژه در ماشینآلات و موتورهای دوار، مرتبط است.
صنعت گاز در منشور دیپلماسی انرژی کشور چه جایگاه و پتانسیلهایی دارد؟
صنعت گاز یکی از مهمترین موتورهای محرکه در عرصه اقتصاد توسعه کشور است؛ ازاینرو پتانسیل و توانایی آن را دارد که در مسیر توسعههای گسترده و در دست اقدام، در توسعه بیشازپیش امنیت انرژی کشور، منطقه و در سطح بینالمللی بهصورت هاب انرژی و گازی، اطمینانبخش عمل کند. اینهمه حاوی این پیام اساسی است که صنعت گاز در آینده کشور باید با تکیه بر موقعیت ژئوپلیتیکی، ژئواستراتژیکی و دیپلماسی انرژی فعال مبتنی بر سیاستهای راهبردی انرژی و در چارچوب دیپلماسی عمومی کشور، جایگاه بایسته و شایسته خود را بیابد.
پیشبینی شما از تغییر و تحولات آینده این صنعت چیست؟
همانطورکه قبلا گفته شد، گاز موتور محرکه توسعه صنعتی و اقتصادی کشور است. توسعه این صنعت نقش اساسی در توسعه دیگر صنایع، تولیدات و خدمات سایر حلقههای کارآفرینی مرتبط و وابسته دارد؛ بنابراین برای تحقق چشمانداز توسعه اقتصادی و صنعتی کشور و به عنوان یکی از الزامات مهم، بهطور جدی به این توسعه کیفی و کمی نیازمندیم و این موضوع، زمینهساز تقویت بیشازپیش انگیزه برای توسعه این صنعت است که برایناساس، آینده روشن و روبهرشدی برای این صنعت در ایران پیشبینی میشود.
ایران دومین دارنده ذخایر گاز طبیعی جهان به شمار میآید، اما به این نسبت سهم بزرگی در تأمین گاز دیگر کشورها ندارد. چرا؟
این مسئله ناشی از آن است که در گذشته در عرصههای تولید، پالایش و تأسیسات، بهویژه توسعه میادین مشترک، خصوصا در منطقه پارسجنوبی و توجه به توسعه زیرساختها و سرمایهگذاریهای لازم در صنعت گاز، کوتاهیهای بسیاری صورت گرفته است.
برای افزایش سهم بازار ایران در تأمین گاز کشورهای متقاضی چه باید کرد؟
جدا از توجه اساسی به توسعه امکانات تولید و عرضه، نیازمند بهکارگیری صحیح ظرفیتهای ژئوپلیتیک انرژی در خدمت دیپلماسی انرژی و در چارچوب سیاستهای راهبردی انرژی کشور هستیم؛ ظرفیتهایی که درمجموع باید همسو و همراستا با دیپلماسی عمومی کشور به کار گرفته شود. برای افزایش توان عرضه صادراتی در کشور و افزایش امنیت انرژی در داخل و خارج از ایران باید به راهبرد تقدم مدیریت تقاضا بر مدیریت عرضه توجه کرد. از سوی دیگر، در پرتو سیاستهای راهبردی انرژی نیز باید در مسیر کاهش شدت و بهینهسازی مصرف انرژی، کاهش مصرف سرانه گاز و اصلاح کیفیت مصرف در تأسیسات و امکانات مصرفکنندگان انرژی، گامهای اساسی و قانونمند برداشته شود.
با توجه به تداوم کاهش قیمت جهانی نفت در بازار بینالمللی، چه چشماندازی را برای صنعت گاز در جهان و ایران پیشبینی میکنید؟
قیمتهای نفت و گاز در مناطق مختلف جهان تا حدود زیادی به یکدیگر مرتبط است، اما دستکم تا افق ۲۰۴۰، نفت و گاز سهم تقریبا مساوی با یکدیگر دارند و بهطور مشترک بالغ بر ۵۴ درصد را در سبد عرضه و تقاضای انرژی جهانی تشکیل میدهند.
درحالحاضر سیاستهای راهبردی انرژی کشور چیست؟
مطابق بند ب ماده ۱۲۵ قانون برنامه پنجساله توسعه، باید قانون جامع راهبردهای انرژی کشور طبق زمانبندی مطروحه در قانون تدوین میشد، اما در شرایط کنونی راهبردهای انرژی کشور در متن سیاستهای کلی نظام و در قسمت دوم آن در بخش سیاستهای کلی انرژی مطرح شده است. در بند الف آن، سیاستهای کلی نفت و گاز و در بند ب سیاستهای کلی سایر منابع انرژی ذکر شده است.
فاطمه عبدالعلیپور: درست نیمقرن از تولد شرکت ملی گاز در ایران میگذرد؛ باوجوداین به نظر میرسد هنوز در قامت یک صنعت 50ساله، این شرکت نیازمند اصلاحات ساختاری اساسی و عمیقی است؛ اصلاحاتی که باید به اصولیشدن فرایندها، قواعد و مناسبات درونی و بیرونی بینجامد و روابط حاکمیتی و شرکتی را در این عرصه زیر و رو کند. محمد آقاییتبریزی، به عنوان یکی از کارشناسان صاحبنام حوزه انرژی، در این گفتوگو ضمن اینکه روی اجرای طرح جامع اصلاحات ساختاری در برهه کنونی تأکید میکند، از بهکارگیری صحیح ظرفیتهای ژئوپلیتیک انرژی بهمنظور افزایش سهم بازار ایران در تأمین گاز کشورهای متقاضی میگوید. در این گفتوگو با ما همراه شوید.
به نظر شما صنعت گاز ایران تا چه اندازه نیازمند اصلاحات ساختاری است؟
شرکت ملی گاز ایران درحالحاضر یک شرکت ارائهدهنده خدمات رفاهی و اجتماعی است و به صورت یک مجموعه خدمترسان و معمولی و همانند گذشته خود اداره میشود. البته خدماتی که شرکت ملی گاز ایران ارائه میدهد بسیار حساس و سنگین و در موارد مشابه خود کمنظیر است، درضمن بدیل قابل مقایسه در ایران ندارد؛ چراکه وظایفی و مسئولیتهایی انحصاری دارد. بدین لحاظ این مجموعه عملا بهطور ماهوی و به شکل یک مرکز هزینه اداره میشود، نه مرکز درآمد. از طرفی، هزینههای جاری، سرمایهگذاریهای برنامههای ابلاغی، هزینههای بسیار سنگین و حتی قسمت مهمی از پرداختیهای یارانه به مردم در کشور بر دوش این مجموعه شدیدا سنگینی میکند؛ بهطوریکه هزینهها و پرداختهای شرکت ملی گاز، کفاف میزان دریافتیهای آن را نمیدهد. برایناساس اهداف، فرایندها و کارکرد این مجموعه بههیچوجه با اهداف، فرایندها، کارکرد و اصول بنگاهداری و قواعد اداره شرکتی در قالب یک مرکز درآمد، سازگاری ندارد؛ بنابراین این مجموعه برای رسیدن به جایگاه یک بنگاه اقتصادی کارا، مؤثر و ایفای نقش سازنده و مورد انتظار از آن در توسعه اقتصادی و همهجانبه کشور، نیازمند اصلاحات ساختاری عمیق و
گسترده است. این اصلاحات ساختاری باید شامل اصلاحات در فرایندها، اصول، قواعد، قانونمندیها، مناسبات درونی و بیرونی، روابط حقوقی و قراردادی با ذینفعان و متعاملین، برقراری نظام رگولاتوری در این صنعت و درنهایت تنظیم روابط صحیح و شناختهشده بین حاکمیت دولتی و سیستم قانونگذاری از یک طرف و حاکمیت شرکتی در طرف دیگر شود. اتفاقا در این زمینه، حدود سه سال پیش کار شایستهای در شرکت ملی گاز ایران با عنوان «فاز یک مطالعات طرح جامع اصلاحات ساختاری» صورت گرفت. مجری این طرح، دانشگاه صنعتی شریف بود و ازآنجاکه بنده مسئولیت نظارت علمی بر این طرح را برعهده داشتم و با کموکیف آن آشنایی دارم، معتقدم آن زمان اقدام باارزشی در شرکت ملی گاز ایران و کمیته فنی طرح صورت گرفت و جا دارد در برهه کنونی هرچهسریعتر، اقدامات لازم برای اجرای طرح جامع اصلاحات ساختاری در این شرکت و صنعت گاز ایران صورت گیرد.
ایران در حوزه نیروی انسانی و پرورش نیروهای متخصص برای افزایش بهرهوری در این صنعت تا چه اندازه موفق عمل کرده است؟
نیروی انسانی شرکت ملی گاز ایران در مجموعهای که در وضعیت موجود با اهداف و کارکردهای موردانتظار برای آن تشریح شد، درمجموع توانسته است کارنامه موفقی را برای خود در اذهان مردم، ذینفعان و مسئولان ثبت کند. هرچند برای رسیدن به سطح موردانتظار در چشمانداز و مأموریت طرح جامع اصلاح ساختار و دستیابی به آینده موردنظر برای توسعه کیفی و کمی در این طرح، بهطور اساسی نیازمند ارادهای جدی است؛ ارادهای پولادی برای ارتقا و تعالی کیفی دراینزمینه که منجر به اجرای موفق اهداف کلان، راهبردها، برنامهها و اقدامات متحولانه و ابتکارهای اجرائی مبتنی بر آنها شود. برای ارتقای بهرهوری در این صنعت، توجه مبرم به این تعالی کیفیت، امری کلیدی و اساسی است. گفتنی است بروز این خلاقیت، همزمان با اجرای طرح جامع، بسترسازی توسعه پویا در فناوری و سرمایهگذاریهای موردنیاز توسعه و ارتقای کیفیت تأسیسات و امکانات را نیز میطلبد تا امر مدیریت تولید و بهرهبرداری کارا و اثربخش از سیستم، بهتر و بیشتر از سوی مدیریت و نیروی انسانی با مهارتهای مناسب فراهم شود.
به نظر شما صنعت گاز ایران در زمینه سختافزاری و نرمافزاری دچار چه چالشهایی است؟
چالشهای نرمافزاری در بالا تشریح شد که مرتفعشدن آنها امری بسیار تعیینکننده و تأثیرگذار بر رفع چالشهای سختافزاری این حوزه به شمار میرود. درباره چالشهای سختافزاری نیز، سرمایهگذاری روی توسعه کیفی تأسیسات و امکانات موجود، توسعه کمی و کیفی تأسیسات جدید در بهرهبرداری و پالایش و خطوط لوله و ایستگاهها و شبکهها و همچنین توسعه شبکههای فناوری اطلاعات و ارتباطات ضروری به نظر میرسد که در جای خود فزاینده بهرهوری هستند.
آیا در زمینه انتقال دانش و فناوریهای نوین صنعت گاز، ایران جایگاهی در جهان دارد؟ دراینصورت لطفا توضیح دهید با چه نوع فناوریهایی، با چه کشورهایی و در چه حوزههایی این همکاری صورت میگیرد؟
اساسا بین فناوریهای مرتبط به فرایندهای تأسیسات و شبکههای بهرهبرداری، پالایش، انتقال و توزیع در صنعت گاز کشور، حساسترین فناوریها مرتبط به فرایند پالایش گاز است. در ایران از فناوریهای شناختهشده و فراگیر صنعت پالایش گاز دنیا استفاده میشود. این فناوریها در جهان صنعتی، بهطور مستمر با گسترش مطالعات تحقیق و توسعه، بهویژه با هدف افزایش کیفیت، بهرهوری و راندمان، ارتقا مییابند. در ایران نیز با توجه به امکانات از فناوریهای بروز بهرهبرداری میشود و کماکان نیز در بخشهای توسعهای آینده از این تکنولوژیها استفاده خواهد شد. این امر از طریق مطالعات تحقیق و توسعه در صنعت گاز ایران و نیز از طریق انعقاد قراردادهای تحقیقاتی با دانشگاهها و مراکز پژوهشی و همچنین از طریق وظایف مندرج در قراردادهای توسعهای با رعایت الزامات مربوطه صورت میگیرد. بخشهای بسیاری از این فناوریها، چه در فرایند پالایش و چه دیگر فرایندهای صنعت گاز، به کاربرد فناوریهای نوین، بهویژه در ماشینآلات و موتورهای دوار، مرتبط است.
صنعت گاز در منشور دیپلماسی انرژی کشور چه جایگاه و پتانسیلهایی دارد؟
صنعت گاز یکی از مهمترین موتورهای محرکه در عرصه اقتصاد توسعه کشور است؛ ازاینرو پتانسیل و توانایی آن را دارد که در مسیر توسعههای گسترده و در دست اقدام، در توسعه بیشازپیش امنیت انرژی کشور، منطقه و در سطح بینالمللی بهصورت هاب انرژی و گازی، اطمینانبخش عمل کند. اینهمه حاوی این پیام اساسی است که صنعت گاز در آینده کشور باید با تکیه بر موقعیت ژئوپلیتیکی، ژئواستراتژیکی و دیپلماسی انرژی فعال مبتنی بر سیاستهای راهبردی انرژی و در چارچوب دیپلماسی عمومی کشور، جایگاه بایسته و شایسته خود را بیابد.
پیشبینی شما از تغییر و تحولات آینده این صنعت چیست؟
همانطورکه قبلا گفته شد، گاز موتور محرکه توسعه صنعتی و اقتصادی کشور است. توسعه این صنعت نقش اساسی در توسعه دیگر صنایع، تولیدات و خدمات سایر حلقههای کارآفرینی مرتبط و وابسته دارد؛ بنابراین برای تحقق چشمانداز توسعه اقتصادی و صنعتی کشور و به عنوان یکی از الزامات مهم، بهطور جدی به این توسعه کیفی و کمی نیازمندیم و این موضوع، زمینهساز تقویت بیشازپیش انگیزه برای توسعه این صنعت است که برایناساس، آینده روشن و روبهرشدی برای این صنعت در ایران پیشبینی میشود.
ایران دومین دارنده ذخایر گاز طبیعی جهان به شمار میآید، اما به این نسبت سهم بزرگی در تأمین گاز دیگر کشورها ندارد. چرا؟
این مسئله ناشی از آن است که در گذشته در عرصههای تولید، پالایش و تأسیسات، بهویژه توسعه میادین مشترک، خصوصا در منطقه پارسجنوبی و توجه به توسعه زیرساختها و سرمایهگذاریهای لازم در صنعت گاز، کوتاهیهای بسیاری صورت گرفته است.
برای افزایش سهم بازار ایران در تأمین گاز کشورهای متقاضی چه باید کرد؟
جدا از توجه اساسی به توسعه امکانات تولید و عرضه، نیازمند بهکارگیری صحیح ظرفیتهای ژئوپلیتیک انرژی در خدمت دیپلماسی انرژی و در چارچوب سیاستهای راهبردی انرژی کشور هستیم؛ ظرفیتهایی که درمجموع باید همسو و همراستا با دیپلماسی عمومی کشور به کار گرفته شود. برای افزایش توان عرضه صادراتی در کشور و افزایش امنیت انرژی در داخل و خارج از ایران باید به راهبرد تقدم مدیریت تقاضا بر مدیریت عرضه توجه کرد. از سوی دیگر، در پرتو سیاستهای راهبردی انرژی نیز باید در مسیر کاهش شدت و بهینهسازی مصرف انرژی، کاهش مصرف سرانه گاز و اصلاح کیفیت مصرف در تأسیسات و امکانات مصرفکنندگان انرژی، گامهای اساسی و قانونمند برداشته شود.
با توجه به تداوم کاهش قیمت جهانی نفت در بازار بینالمللی، چه چشماندازی را برای صنعت گاز در جهان و ایران پیشبینی میکنید؟
قیمتهای نفت و گاز در مناطق مختلف جهان تا حدود زیادی به یکدیگر مرتبط است، اما دستکم تا افق ۲۰۴۰، نفت و گاز سهم تقریبا مساوی با یکدیگر دارند و بهطور مشترک بالغ بر ۵۴ درصد را در سبد عرضه و تقاضای انرژی جهانی تشکیل میدهند.
درحالحاضر سیاستهای راهبردی انرژی کشور چیست؟
مطابق بند ب ماده ۱۲۵ قانون برنامه پنجساله توسعه، باید قانون جامع راهبردهای انرژی کشور طبق زمانبندی مطروحه در قانون تدوین میشد، اما در شرایط کنونی راهبردهای انرژی کشور در متن سیاستهای کلی نظام و در قسمت دوم آن در بخش سیاستهای کلی انرژی مطرح شده است. در بند الف آن، سیاستهای کلی نفت و گاز و در بند ب سیاستهای کلی سایر منابع انرژی ذکر شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.