مدیرعامل اسبق شرکت ملی گاز درگفتو گو با «شرق»:
گاز، انرژی قرن 21
مدیر باسابقه گاز که نام او همردیف توسعه گاز میآید، تغییر رویکرد را مهمترین بحث در صنعت میداند. به عقیده او اگر رویکردها تغییر نکند، عملکرد دولتها با یکدیگر تفاوتی نخواهد داشت و نمره کارنامه آنها با چند دهم اختلاف، شبیه به هم خواهد بود. جراحی، مدیرعامل اسبق شرکت ملی گاز که در خلال سالهای 65 تا 68 کار گازرسانی از طریق لولهکشی به منازل را آغاز کرد، این تغییر رویکرد یا پارادایم شیفت را ضرورتی انکارناپذیر برای توسعه صنعت میداند؛ در غیر اینصورت به عقیده او درجا خواهیم زد. او میگوید تفاوت اینشتین با دیگر انسانها به گفته خود او فقط تغییر زاویه نگاه بود. تأکید این نابغه بر این بوده که پدیدهها را از زاویهای خارج از زاویه دید متداول نگاه کرده است. برای یک حرکت روبهجلو این تغییر دید لازم است؛ اما کماکان ما اصرار بر تکرار آنچه تاکنون انجام شده است، داریم. جراحی یک نقد ساختاری نیز دارد. او معتقد است گاز نباید دنبالهرو صنعت پیر و محتاط نفت باشد. امروز تمام نظامات صنعت گاز و تدوین سیاستها در این بخش از سوی نفتِ صدساله و پیر دیکته میشود؛ بنابراین میتوان درک کرد چگونه بخش گاز درگیر حرکتهای محتاطانه است و بسیاری از برنامههای توسعهای که گاز به آن نیاز دارد به دلیل ناتوانی صنعت نفت در پاسخگویی به سرانجام نمیرسد. برای اثبات اهمیت صنعت گاز و برتری آن بر نفت، او به جزئیات تولید در این دو بخش اشاره میکند. به گفته جراحی ما عدد 2.8 میلیون بشکه نفت در روز را در مقابل عدد معادل 3.5 میلیون بشکه معادل نفت در روز گاز داریم و من بههیچوجه متوجه نمیشوم که به چه دلیل صنعت گاز باید دنبالهرو صنعت نفت باشد. نفت در حال سپریکردن دوران کهولت خود است. جراحی عضو انجمن اقتصاد انرژی ایران در گفتوگوی خود با «شرق» پیشنهادهایی هم برای مدیران فعلی گاز داشت که در ادامه میخوانید:
امسال به پنجاهمین سال تأسیس شرکت گاز ایران رسیدهایم. در ابتدا کمی درباره جایگاه صنعت گاز، با نیم قرن تجربه و چگونگی ساختارها و آسیبشناسی آن، صحبت کنید.
درحالحاضر صنعت گاز، بخشی از صنعت نفت است و نظامهایی که در صنعت نفت تعریف میشود، گاز را نیز تحت پوشش قرار میدهد؛ اما ما در ساختارها با مشکل مواجه هستیم. صنعت گاز که امروز پنجاهمین سال تأسیس خود را پشتِسر میگذارد در دو دهه نخست و تا زمان پیروزی انقلاب، تنها صادركننده گاز به شوروی سابق بود و در داخل کشور توسعه گازرسانی نداشتیم. درواقع شرکت گاز از سال 1365 در جریان جنگ تحمیلی و با وجود مشكلات جنگ برنامهریزی و اقدام را برای توسعه گازرسانی در داخل كشور آغاز كرد. برایناساس اگر توسعه گازرسانی را از سال 65 ملاک قرار دهیم، میتوان گفت صنعت گاز ایران درواقع صنعتی 30 ساله است. این صنعت 30ساله و جوان، اکنون با یک مشکل ساختاری روبهروست و آن اینکه زیرمجموعه صنعتی قرار گرفته که سنی بیش از صد سال دارد. اگر این دو یعنی صنعت نفت و گاز را به پدر و پسر تشبیه کنیم ما امروز با پسری 30ساله و پر از توان و اشتیاق برای پیشرفت، سروکار داریم و پدری پیر که بسیار محتاطانه و بنا بر روشهای قدیمی حرکت میکند. حال وقتی در نظر بگیریم که نظامات صنعت گاز و سیاستهای آن از سوی نفت دیکته میشود، میتوان درک کرد که چگونه بخش گاز درگیر
حرکتهای محتاطانه است و بسیاری از برنامههای توسعهای که گاز به آن نیاز دارد به دلیل ناتوانی صنعت صدساله نفت در پاسخگویی به سرانجام نمیرسد.
میتوان این برداشت را از صحبتهای شما کرد که صنعت گاز به دلیل وجود یک بازدارنده بزرگ، از توسعه و پیشرفت عقب نگاه داشته شده است؟
تمام مشکل همین است. در ابتدا باید پرسید چرا ما باید وزارت نفت داشته باشیم؟ چرا نباید وزارت گاز تعریف شده و نفت زیرمجموعه گاز شود؟ یا دستکم و با دیده اغماض، چرا وزارت گاز و نفت نداشته باشیم؟
شما معتقدید اهمیت گاز بیشتر از نفت است؟
برای گفته خود دلیل و سند دارم. امروز که با هم صحبت میکنیم گاز حدود 700 میلیون متر مکعب در روز ظرفیت تولید دارد. آماری که عرض میکنم مربوط به سال 2014 به نقل از BP است. در این سالنامه آماری، تولید گاز ایران در سال 2014 بیش از 170 میلیارد متر مکعب ذکر شده است. بحث ما کلیدواژهای دارد و آن اینکه هر متر مکعب گاز ارزش حرارتی معادل یک لیتر سوخت میانتقطیر مثل گازوئیل و نفت سفید ایجاد میکند؛ بنابراین اگر معادل بگیریم، میزان گاز تولیدشده در ایران معادل 2.9 بشکه نفت در روز بوده است. از سوی دیگر میعانات گازی حاصل از میادین مستقل گازی که درحالحاضر صادر میکنیم حدود 600 هزار بشکه در روز است. اگر این عدد را نیز به رقم بالا اضافه کنیم معادل 3.5 میلیون بشکه نفت در روز تولید گاز و مشتقات آن وجود دارد. حال در نفت چه اتفاقی میافتد؟ 2.8 میلیون بشکه نفت در روز تولید میشود. بیش از 1.8 میلیون بشکه در پالایشگاههای داخلی مصرف شده و حدود یک میلیون بشکه نفت در روز صادر میشود. پس ما عدد 2.8 میلیون بشکه نفت در روز را در مقابل عدد معادل 3.5 میلیون معادل بشکه نفت در روز گاز داریم و من بههیچوجه متوجه نمیشوم به چه دلیل صنعت
گاز باید دنبالهرو صنعت نفت باشد؛ صنعت نفتی که در حال سپریکردن دوران کهولت خود است.
آیا باید گاز از این پدر پیر جدا شده و مستقل زندگی کند یا با همان شیوه و با اولویتدهی به بخش گاز ساختارها تعریف شود؟
بهطورقطع باید بخش بالادستی گازی شامل اكتشاف و استخراج و تولید در این صنعت به دست شركت ملی گاز با این میزان تولید و صادرات سپرده شود. نمیشود بالادستی دست شرکت نفت باشد و بخش گاز به عنوان یک دنبالهرو متعهد تعریف شود. مثالی میزنم. در بحث ذخیرهسازی، گاز در مخازنی که از گاز یا نفت خالی شده است در روزهای كممصرف ذخیره میشود و در روزهای پیک مصرف یا اوج مصرف یعنی در زمستان از آن استفاده میشود. همانطوركه عرض كردم، طبق آخرین آمار، 170 میلیارد متر مکعب در سال گاز تولید میکنیم. حال در نظر بگیرید روسها صد میلیارد متر مکعب ظرفیت ذخیرهسازی دارند. حدس شما برای میزان ذخیرهسازی گاز در ایران چقدر است؟ میتوان گفت چیزی نزدیک به صفر. ذخیرهسازی ما به ظرفیت خطوط لوله محدود میشود. حدود 37 هزار كیلومتر خط لوله فولادی زیر خاک داریم که گاز در این لولهها ذخیره میشود؛ یعنی به جای اینکه زیر خاک ذخیرهسازی کنیم، در لولههای فولادی این کار انجام میشود. دلیل این اتفاق این است که بخش بالادستی و همه مخازن دست بخش نفت بوده و نفت هم خط قرمزهایی دارد که هیچکس ورود به این بازی نداشته باشد؛ بنابراین اگر بالادستی را به گاز
برگردانیم، یعنی به جایی که متعهد تأمین گاز است؛ بخشی از این چالشها به خودی خود مرتفع میشود. آماری به شما میدهم که میتواند جالب باشد. نخستین ذخایر گاز جهان در اختیار ماست؛ بهعبارتدیگر 18.2 درصد از ذخایر گاز جهان در ایران قرار دارد؛ درحالیکه سهم ما از تولید جهان پنج درصد است که آن پنج درصد را نیز غالبا در داخل مصرف و بخشی از آن را نیز هدر میدهیم.
وضعیت دیگر کشورها در سهمگیری از ذخایر در اختیار و تولید جهان چگونه است؟
توجه شما را جلب میکنم به وضعیتی که آمریکا در تولید جهان دارد. این کشور دارنده پنج درصد از کل ذخایر گاز موجود در جهان است؛ اما سهم آنها در تولید گاز دنیا 21 درصد است. یکی از علل موفقنبودن این بخش در ایران، وجود همان مشکلات ساختاری است که گفته شد. اگر به جای وزارت نفت، وزارت گاز داشتیم، این معادله معکوس میشد؛ البته آقای زنگنه امروز تمام تمرکز خود و نیروهایش را در پارسجنوبی معطوف کرده و از این بابت میتوان گفت ایشان وزیر گاز است نه نفت. باوجوداین هنوز موانع بسیار است.
موضوع مشکلات ساختاری به قدری پیچیده و قابل بحث است که طرح همه مسائل مربوط به آن شاید از حوصله این گفتوگو خارج باشد؛ بنابراین اگر موافق باشید در بخش دوم این مصاحبه کمی درباره مصارف گاز در کشور صحبت کنیم. همانطورکه شما هم اشارهای گذرا داشتید، شدت مصرف انرژی یکی از موضوعات قابل بحث در محافل کارشناسی است که در کشور با هدررویهای زیادی همراه است. این بخش از مشکلات را چگونه و با چه تمهیداتی میتوان رفع کرد؟
مصرف انرژی شاخصی به نام شدت انرژی دارد که بر پایه این شاخص، میزان مصرف را ارزیابی و كشورها را با هم مقایسه میکنند. شدت انرژی به معنای میزان انرژی مصرفی برای ایجاد هزار دلار تولید ناخالص داخلی است. بر اساس این تعریف، متأسفانه در جدول شدت انرژی جهان، ایران به عنوان یكی از آخرین کشورها شناخته میشود. انگلستان و ژاپن در این جدول با شدت انرژی 0.08 ثبت شدهاند. شدت انرژی فرانسه نیز 0.09 و ایران 0.47 و جزء بدترین کشورها در شدت انرژی است؛ حتی هند بهتر از ایران و با شدت انرژی 0.33 شناخته میشود. اگر بخواهیم فقط یک پله ارتقا پیدا کرده و شدت انرژی کشور را به هند برسانیم، معادل چند صد هزار بشکه معادل نفت در روز صرفهجویی صورت خواهد گرفت.
بدمصرفی ما در چه صورتهایی خود را بروز میدهد و چگونه میتوان آن را اصلاح کرد؟
اتومبیلی که من را به شرکت گاز رساند پژو 405 بود. این پژو در سال 1990 یعنی 25 سال پیش خودرو روز اروپا محسوب میشد؛ اما پس از 25 سال هیچ کشوری این خودرو را تولید و مصرف نمیکند. دیگر خودروها مانند پراید و پیکان که در همهجای دنیا خودروهایی منسوخشده محسوب میشوند. از طرف دیگر درحالحاضر 20 میلیون بخاری گازی در کشور وجود دارد. این بخاریها نیز مانند پژو 405 عمل میکند. همین مدل و تکنولوژی در شوفاژخانهها به کار گرفته میشود؛ تکنولوژیای که مربوط به پیش از جنگ جهانی دوم بوده و این مدل هنوز الگوی رایج در کشور ماست.
در دنیا شرکتهای خدماتدهنده انرژی توانستهاند در بحث صرفهجویی انرژی کمکرسان باشند. چرا ما از وجود این شركتها بهره نمیبریم؟
بعد از نخستین بحران نفتی جهان كه در سال 1973 بهوجود آمد و موجب بالارفتن قیمت نفت و صفهای طولانی خرید نفت شد؛ آمریکاییها و اروپاییها به فكر دستیابی به روشهایی برای صرفهجویی و استفاده بهینه از انرژی افتادند. بههمیندلیل شركتهایی با عنوان اختصاری اسكو (Energy Saving Companies) ایجاد شد. مأموریت این شركتها این بود كه مثلا به كارخانهای كه تولید انجام میدهد برود و مصرف انرژی را در آنجا بهینه كند. قراردادی كه این شرکتها میبستند مشمول سرمایهگذاری نیز میشد؛ بهعبارتدقیقتر این شركتها برای بهینهسازی انرژی در بخشهای مختلف سرمایهگذاری میكردند و در دو سه سال، اصل و سود خدمات ارائهشده و سرمایهگذاری انجامشده را از محل انرژی صرفجوییشده دریافت میكردند. این شركتها در اروپا دهه چهارم عمر خود را طی میكنند و بسیار تخصصی شدهاند. متأسفانه ما در ایران این شركتها را در اختیار نداریم. اگرچه بند «ق» تبصره 2 قانون بودجه امسال به موضوع بهینهسازی و صرفهجویی انرژی پرداخته است؛ اما برای اجرای این قانون بال اجرائی وجود ندارد. برای داشتن صرفهجویی در بخش انرژی، داشتن شركتهای خدماتی از جنس شركتهایی كه در
كشورهای صنعتی فعالیت میكنند لازم است تا از سوی آنها مصرف انرژی ساماندهی شود. همانطوركه پیشتر اشاره كردم، شدت انرژی در انگلستان 0.08 است. این مهم چگونه تحقق پیدا كرده است؟ مسلما برای رسیدن به هدفی در این سطح، برنامهریزیهای كلانی صورت گرفته است؛ برای مثال برای رسیدن به چنین هدفی باید دید كدهای ناظر بر ساختوساز چیست؟ در اروپا برای شروع یك فعالیت ساختمانی لازم است درباره انرژی مورداستفاده در آن ساختمان تأییدیه از نهادهای ناظر اخذ شود و در صورت نگرفتن تأییدیه، پایان كار داده نمیشود. كار اصلی شركتهای خدماتدهنده انرژی نیز ورود به همین مباحث و انجام راههایی برای صرفهجویی نهایی است. مسلما میزان انرژی مصرفی برای تولید مقدار خاصی از مثلا سیمان، مشخص است؛ بنابراین شخص حقیقی یا حقوقی كه بتواند با میزان مصرف انرژی كمتر همان میزان سیمان را تولید كند، میتواند طرف حساب قرارداد باشد. این اقدام به خودی خود میتواند اشتغالزایی بالایی هم ایجاد كند. این نكته را یادآوری میكنم كه در سالهای 1365 تا 1370 در هر محله و شهری، تعداد زیادی شركتها وجود داشت كه كار لولهكشی گاز منازل را انجام میدادند. این شركتها توانستند
اشتغالزایی بالایی را در آن دوره ایجاد كنند. حال در باب صرفهجویی انرژی نیز میتواند این ماجرا به نوعی تكرار شود. اگر بحث صرفهجویی، عمومی شود، تعداد زیادی از شركتهای خدماتدهنده ایجاد میشوند كه معادل دستكم یك میلیون بشكه نفت در روز كه امروز هدر میرود را با صرفهجویی به سیكل مصرف و صادرات بازگرداند. درواقع معادل یك میلیون بشكه نفت در روز بودجه وجود دارد كه میتواند صرف ایجاد شركتهای خدمات انرژی شود. هر حركت اقتصادی نیازمند سرمایه است. برای گام نخست با آموزش مهارت به صاحبان فن میتوان زمینه بروز این شركتها را فراهم كرد و بهتدریج این شركتها سودآوری داشته و كمكم با ایجاد صرفهجویی از محل هدررفتی كه امروز در بخش نفت و گاز اتفاق میافتد میتوان بهراحتی وارد بازار گاز جهان شد.
منظور از حضور در بازار جهانی گاز، استحصال و صادرات بیشتر است؟
از سهم ایران در تولید جهان وضعیت صادرات نمایان است. وقتی به کشور روسیه نگاه کنیم خواهیم دید بخش بسیاری از گاز اروپا را تأمین میكند و اروپا درواقع به گاز روسیه وابسته است. در ماههای گذشته ملاحظه کردهاید که روسها درباره اوکراین با آمریکا و اروپا مناقشات فراوان داشتهاند اما کشورهای جهان چندان با روسیه جدل نمیکنند؛ چراکه اگر روسها شیرهای گاز خود را ببندند، اروپا یخ خواهد زد؛ بنابراین این سهمگیری از بازار درواقع مترادف است با امنیت ملی. در مقابل ما به عنوان دارنده بزرگترین ذخایر گاز دنیا چه نقشی را در جهان ایفا میکنیم؟ امروز صادرات گاز ما به ترکیه سهم کوچکی است و اگر واردات از ترکمنستان را در محاسبات بگنجانیم، آنچه از صادرات گاز به دست میآید بسیار اندک است و به چشم نمیآید. موضوعی که به آن کاملا بیتوجه هستیم اینکه در صنعت گاز قراردادهای فروش از طریق خط لوله، 15 تا 20 ساله است و اگر بخواهیم از بازار سهمگیری کنیم باید در صف فروش قرار بگیریم و بعد از اتمام دوره قراردادهای دیگران اقدام کنیم؛ موضوعی که در صادرات نفت صادق نیست؛ بنابراین سهمگیری ما در بازار گاز باید تدریجی اتفاق بیفتد و آنقدر جایگاه
خود را در بازار عمیق کنیم تا سهممان رفتهرفته افزایش یابد. برای این کار باید نخست در تولید، همت کرده و دوم از هدررفت جلوگیری کنیم. درحالحاضر ایران پتانسیل جدی صادراتی دارد؛ ولی این پتانسیل با این نحوه مصرف هدر میرود. هماکنون برای صادرات «الانجی» یا همان گاز مایع نه تکنولوژی لازم را در اختیار داریم و نه سهمی از بازار را.
توفیقنیافتن در این بخش فقط به دنبالهروی گاز از نفت بازمیگردد؟
یكی دیگر از مشكلات این بخش مستندسازینکردن است؛ درحالیكه دنیا مستندسازی را به عنوان یك ضرورت پیگیری میكند؛ برای مثال ما دستكم 500 سال سابقه در صنعت فرش داریم؛ اما به دلیل آنكه هیچگاه مستندسازی نداشتهایم، با سه دهه كار در این بازار، كشورهایی مانند چین و هند توانستند سهم ایران را از آنِ خود كنند؛ درصورتیكه اگر مستندسازی در این صنعت صورت گرفته بود، سهم ما بهراحتی دستخوش تغییر نمیشد. متأسفانه بعد از اتمام خدمت من در شركت گاز، هیچكس نپرسید تجربیات شما در این سالها چه بوده است یا بنبستهای كار از دید شما چیست؟ تجربیات افرادی كه سالها با جزئیات فعالیتهای مختلف اقتصادی سروكار داشتهاند از طریق مستندسازی انتقالدادنی است. چرا ما میخواهیم دیواری را كه باید سه متر بالا برود و فردی تا 80 سانتیمتر آن را ساخته است، خراب كنیم و از نو بسازیم؟ منطق میگوید برای صرفهجویی در وقت، هزینه و انرژی و دستیابی سریعتر به اهداف از ادامه 80 سانتیمتر كار ساخت را آغاز كنید.
شما برای صنعت گاز چه ناگفتههایی دارید؟
من عموما حرفهای خود را بیآنكه مخاطب درخواست كند میگویم و تقریبا ناگفتهای باقی نمیگذارم؛ اما درباره موضوع پارادایم شیفت یا تغییر رویكرد تمایل دارم كمی صحبت كنم. اینشتین میگوید من كار عجیبی نكردم فقط به پدیده واحد كه همه از یك سطح متداول نگاه میكردند از زاویهای دیگر نگریستم و سطح نگاهم را تغییر دادم. این درواقع همان پارادایم شیفت و تغییر رویكرد است. میخواهم بر این نكته تأكید كنم كه دولتهای ایران اگر تغییر رویكرد نداشته باشند، نمره كارنامه آنها با اختلاف بسیار اندك در یك سطح بوده و عملكردها شبیه هم خواهد بود. ما باید متوجه باشیم كه مزیتهایمان كجاست. وقتی كشوری بیشترین ذخایر گازی جهان را در اختیار دارد میتواند به عنوان یک مزیت بزرگ از آن بهره ببرد. اگر با این وضعیت بیآبی مزیت خود را در بخش کشاورزی تعریف کنیم، بسیار کجسلیقگی است؛ بنابراین هزینهکرد اعتبارات در بخشهایی مانند خودرو با درنظرگرفتن مزیت آن در مقایسه با دیگر بخشها، منطقی به نظر نمیرسد. اگر توسعه کشور را در بخش گاز- که بالغ بر 18 درصد از ذخایر جهان را در اختیار داریم- تعریف نکنیم نتیجه کار اتفاقی خواهد بود که اخیرا درباره خودرو با
تشکیل یک کمپین افتاد. به این نکته بسیار مهم نیز باید توجه کرد که هیچ امری اتفاق نمیافتد مگر آنکه توسعه نیروی انسانی مد نظر قرار گیرد.
نام شما با توسعه ساختاری گاز در كشور عجین شده است. شما به عنوان یک مدیر تأثیرگذار در این حوزه، که در سالهای 65 تا 68 توسعه گاز را در کشور آغاز کردید، چه پیشنهاد ویژهای برای مدیران فعلی این صنعت دارید؟
من در زمان خود به نیروی انسانی بسیار توجه کردم و ایدهآل من آن است که این توجه استمرار داشته باشد. مثالی برای شما میآورم. در دولت جدید تغییرات زیادی در مدیریت بنگاههای دولتی و وزارتخانهها ایجاد شد، طبعا به دنبال نیرو برای جایگزینی بودند. جالب است بدانید مدیرعامل فعلی شرکت ملی گاز، جناب آقای عراقی دارای 30 سال سابقه در این حوزه است. اعضای هیأتمدیره گاز مثل آقایان ثمری و رمضانی هستند که آنها نیز از نیروهای باسابقه صنعت گاز هستند و نکته جالبتر اینکه صنعت گاز، صادرات نیرو هم داشته است و آقای جوادی که امروز مدیرعامل شركت ملی نفت است در دورهای که من مدیرعامل بودم در بخش گاز عضویت هیأتمدیره را داشتند. میخواهم بگویم حفظ کرامت نیروی انسانی و توجه به انسانها از آنها نیروهای بسیار کارآمدی میسازد. مقبره فرعون امروز جزء عجایب هفتگانه جهان است. من همیشه بر این موضوع تأکید میکنم که فردی با این ویژگی که مقبره خود را چنین باشکوه ساخته، پس شهری که در آن زندگی میکرده را با چه میزان جلال و جبروت و شکوه بنا کرده است؟ ولی این شکوه از او در شریعت پذیرفته شده نیست تنها به یک دلیل و آن اینکه کرامت انسانها را نادیده
گرفته و بندگان را خفیف کرده است؛ بنابراین توجه به نیروی انسانی به عنوان یک اصل باید در کانون توجه مدیران قرار گیرد. ابتدا کرامت آنها را حفظ کرده، سپس از آنها توقع کار برای دستگاه متبوع خود را داشته باشیم.
شرکت ملی گاز ایران در 50 سال گذشته فرازوفرودهایی را تجربه کرده است. به عقیده شما در چه دورهای این شرکت بیشترین توسعه و بالندگی را شاهد بوده است؟
در تهران قدیم خانهها بهگونهای ساخته میشد که از سطح کوچه پایینتر باشد تا ابتدای هر هفته که آب باز شده و درون جویها جاری میشود، این آب وارد کانال خانهها شده و به حوضها بریزد و از آنجا راهی آبانبار شود. آب شرب نیز آب چاه بود که با گاری میآوردند و جلو درِ منازل میفروختند. زمانی که لولهکشی آب تهران آغاز شد، همه مردم انتظار داشتند در ایام نزدیک و نهایتا تا یک سال آینده لولهکشی آب به منازل آنها نیز برسد. همین توقع محرکی شد برای توسعه بیشتر امر لولهکشی. در حوزه گاز در سال 65 که بنای توسعه گاز گذاشته شد نیز همین توقع شکل گرفت و مردم منتظر بودند انشعاب گاز شهری آنها زودتر وصل شود. کمکم این توقع از تهران فراتر رفت و امروز که من در خدمت شما هستم روستاها نیز سهم گاز خود را مطالبه میکنند. درواقع حرکتی که ایجاد شد گاز را که باعث آسایش مردم است و در راستای الگوی انرژی قرن بیستویکم نیز هست، در اختیار مردم قرار داد.
مدیر باسابقه گاز که نام او همردیف توسعه گاز میآید، تغییر رویکرد را مهمترین بحث در صنعت میداند. به عقیده او اگر رویکردها تغییر نکند، عملکرد دولتها با یکدیگر تفاوتی نخواهد داشت و نمره کارنامه آنها با چند دهم اختلاف، شبیه به هم خواهد بود. جراحی، مدیرعامل اسبق شرکت ملی گاز که در خلال سالهای 65 تا 68 کار گازرسانی از طریق لولهکشی به منازل را آغاز کرد، این تغییر رویکرد یا پارادایم شیفت را ضرورتی انکارناپذیر برای توسعه صنعت میداند؛ در غیر اینصورت به عقیده او درجا خواهیم زد. او میگوید تفاوت اینشتین با دیگر انسانها به گفته خود او فقط تغییر زاویه نگاه بود. تأکید این نابغه بر این بوده که پدیدهها را از زاویهای خارج از زاویه دید متداول نگاه کرده است. برای یک حرکت روبهجلو این تغییر دید لازم است؛ اما کماکان ما اصرار بر تکرار آنچه تاکنون انجام شده است، داریم. جراحی یک نقد ساختاری نیز دارد. او معتقد است گاز نباید دنبالهرو صنعت پیر و محتاط نفت باشد. امروز تمام نظامات صنعت گاز و تدوین سیاستها در این بخش از سوی نفتِ صدساله و پیر دیکته میشود؛ بنابراین میتوان درک کرد چگونه بخش گاز درگیر حرکتهای محتاطانه است و بسیاری از برنامههای توسعهای که گاز به آن نیاز دارد به دلیل ناتوانی صنعت نفت در پاسخگویی به سرانجام نمیرسد. برای اثبات اهمیت صنعت گاز و برتری آن بر نفت، او به جزئیات تولید در این دو بخش اشاره میکند. به گفته جراحی ما عدد 2.8 میلیون بشکه نفت در روز را در مقابل عدد معادل 3.5 میلیون بشکه معادل نفت در روز گاز داریم و من بههیچوجه متوجه نمیشوم که به چه دلیل صنعت گاز باید دنبالهرو صنعت نفت باشد. نفت در حال سپریکردن دوران کهولت خود است. جراحی عضو انجمن اقتصاد انرژی ایران در گفتوگوی خود با «شرق» پیشنهادهایی هم برای مدیران فعلی گاز داشت که در ادامه میخوانید:
امسال به پنجاهمین سال تأسیس شرکت گاز ایران رسیدهایم. در ابتدا کمی درباره جایگاه صنعت گاز، با نیم قرن تجربه و چگونگی ساختارها و آسیبشناسی آن، صحبت کنید.
درحالحاضر صنعت گاز، بخشی از صنعت نفت است و نظامهایی که در صنعت نفت تعریف میشود، گاز را نیز تحت پوشش قرار میدهد؛ اما ما در ساختارها با مشکل مواجه هستیم. صنعت گاز که امروز پنجاهمین سال تأسیس خود را پشتِسر میگذارد در دو دهه نخست و تا زمان پیروزی انقلاب، تنها صادركننده گاز به شوروی سابق بود و در داخل کشور توسعه گازرسانی نداشتیم. درواقع شرکت گاز از سال 1365 در جریان جنگ تحمیلی و با وجود مشكلات جنگ برنامهریزی و اقدام را برای توسعه گازرسانی در داخل كشور آغاز كرد. برایناساس اگر توسعه گازرسانی را از سال 65 ملاک قرار دهیم، میتوان گفت صنعت گاز ایران درواقع صنعتی 30 ساله است. این صنعت 30ساله و جوان، اکنون با یک مشکل ساختاری روبهروست و آن اینکه زیرمجموعه صنعتی قرار گرفته که سنی بیش از صد سال دارد. اگر این دو یعنی صنعت نفت و گاز را به پدر و پسر تشبیه کنیم ما امروز با پسری 30ساله و پر از توان و اشتیاق برای پیشرفت، سروکار داریم و پدری پیر که بسیار محتاطانه و بنا بر روشهای قدیمی حرکت میکند. حال وقتی در نظر بگیریم که نظامات صنعت گاز و سیاستهای آن از سوی نفت دیکته میشود، میتوان درک کرد که چگونه بخش گاز درگیر
حرکتهای محتاطانه است و بسیاری از برنامههای توسعهای که گاز به آن نیاز دارد به دلیل ناتوانی صنعت صدساله نفت در پاسخگویی به سرانجام نمیرسد.
میتوان این برداشت را از صحبتهای شما کرد که صنعت گاز به دلیل وجود یک بازدارنده بزرگ، از توسعه و پیشرفت عقب نگاه داشته شده است؟
تمام مشکل همین است. در ابتدا باید پرسید چرا ما باید وزارت نفت داشته باشیم؟ چرا نباید وزارت گاز تعریف شده و نفت زیرمجموعه گاز شود؟ یا دستکم و با دیده اغماض، چرا وزارت گاز و نفت نداشته باشیم؟
شما معتقدید اهمیت گاز بیشتر از نفت است؟
برای گفته خود دلیل و سند دارم. امروز که با هم صحبت میکنیم گاز حدود 700 میلیون متر مکعب در روز ظرفیت تولید دارد. آماری که عرض میکنم مربوط به سال 2014 به نقل از BP است. در این سالنامه آماری، تولید گاز ایران در سال 2014 بیش از 170 میلیارد متر مکعب ذکر شده است. بحث ما کلیدواژهای دارد و آن اینکه هر متر مکعب گاز ارزش حرارتی معادل یک لیتر سوخت میانتقطیر مثل گازوئیل و نفت سفید ایجاد میکند؛ بنابراین اگر معادل بگیریم، میزان گاز تولیدشده در ایران معادل 2.9 بشکه نفت در روز بوده است. از سوی دیگر میعانات گازی حاصل از میادین مستقل گازی که درحالحاضر صادر میکنیم حدود 600 هزار بشکه در روز است. اگر این عدد را نیز به رقم بالا اضافه کنیم معادل 3.5 میلیون بشکه نفت در روز تولید گاز و مشتقات آن وجود دارد. حال در نفت چه اتفاقی میافتد؟ 2.8 میلیون بشکه نفت در روز تولید میشود. بیش از 1.8 میلیون بشکه در پالایشگاههای داخلی مصرف شده و حدود یک میلیون بشکه نفت در روز صادر میشود. پس ما عدد 2.8 میلیون بشکه نفت در روز را در مقابل عدد معادل 3.5 میلیون معادل بشکه نفت در روز گاز داریم و من بههیچوجه متوجه نمیشوم به چه دلیل صنعت
گاز باید دنبالهرو صنعت نفت باشد؛ صنعت نفتی که در حال سپریکردن دوران کهولت خود است.
آیا باید گاز از این پدر پیر جدا شده و مستقل زندگی کند یا با همان شیوه و با اولویتدهی به بخش گاز ساختارها تعریف شود؟
بهطورقطع باید بخش بالادستی گازی شامل اكتشاف و استخراج و تولید در این صنعت به دست شركت ملی گاز با این میزان تولید و صادرات سپرده شود. نمیشود بالادستی دست شرکت نفت باشد و بخش گاز به عنوان یک دنبالهرو متعهد تعریف شود. مثالی میزنم. در بحث ذخیرهسازی، گاز در مخازنی که از گاز یا نفت خالی شده است در روزهای كممصرف ذخیره میشود و در روزهای پیک مصرف یا اوج مصرف یعنی در زمستان از آن استفاده میشود. همانطوركه عرض كردم، طبق آخرین آمار، 170 میلیارد متر مکعب در سال گاز تولید میکنیم. حال در نظر بگیرید روسها صد میلیارد متر مکعب ظرفیت ذخیرهسازی دارند. حدس شما برای میزان ذخیرهسازی گاز در ایران چقدر است؟ میتوان گفت چیزی نزدیک به صفر. ذخیرهسازی ما به ظرفیت خطوط لوله محدود میشود. حدود 37 هزار كیلومتر خط لوله فولادی زیر خاک داریم که گاز در این لولهها ذخیره میشود؛ یعنی به جای اینکه زیر خاک ذخیرهسازی کنیم، در لولههای فولادی این کار انجام میشود. دلیل این اتفاق این است که بخش بالادستی و همه مخازن دست بخش نفت بوده و نفت هم خط قرمزهایی دارد که هیچکس ورود به این بازی نداشته باشد؛ بنابراین اگر بالادستی را به گاز
برگردانیم، یعنی به جایی که متعهد تأمین گاز است؛ بخشی از این چالشها به خودی خود مرتفع میشود. آماری به شما میدهم که میتواند جالب باشد. نخستین ذخایر گاز جهان در اختیار ماست؛ بهعبارتدیگر 18.2 درصد از ذخایر گاز جهان در ایران قرار دارد؛ درحالیکه سهم ما از تولید جهان پنج درصد است که آن پنج درصد را نیز غالبا در داخل مصرف و بخشی از آن را نیز هدر میدهیم.
وضعیت دیگر کشورها در سهمگیری از ذخایر در اختیار و تولید جهان چگونه است؟
توجه شما را جلب میکنم به وضعیتی که آمریکا در تولید جهان دارد. این کشور دارنده پنج درصد از کل ذخایر گاز موجود در جهان است؛ اما سهم آنها در تولید گاز دنیا 21 درصد است. یکی از علل موفقنبودن این بخش در ایران، وجود همان مشکلات ساختاری است که گفته شد. اگر به جای وزارت نفت، وزارت گاز داشتیم، این معادله معکوس میشد؛ البته آقای زنگنه امروز تمام تمرکز خود و نیروهایش را در پارسجنوبی معطوف کرده و از این بابت میتوان گفت ایشان وزیر گاز است نه نفت. باوجوداین هنوز موانع بسیار است.
موضوع مشکلات ساختاری به قدری پیچیده و قابل بحث است که طرح همه مسائل مربوط به آن شاید از حوصله این گفتوگو خارج باشد؛ بنابراین اگر موافق باشید در بخش دوم این مصاحبه کمی درباره مصارف گاز در کشور صحبت کنیم. همانطورکه شما هم اشارهای گذرا داشتید، شدت مصرف انرژی یکی از موضوعات قابل بحث در محافل کارشناسی است که در کشور با هدررویهای زیادی همراه است. این بخش از مشکلات را چگونه و با چه تمهیداتی میتوان رفع کرد؟
مصرف انرژی شاخصی به نام شدت انرژی دارد که بر پایه این شاخص، میزان مصرف را ارزیابی و كشورها را با هم مقایسه میکنند. شدت انرژی به معنای میزان انرژی مصرفی برای ایجاد هزار دلار تولید ناخالص داخلی است. بر اساس این تعریف، متأسفانه در جدول شدت انرژی جهان، ایران به عنوان یكی از آخرین کشورها شناخته میشود. انگلستان و ژاپن در این جدول با شدت انرژی 0.08 ثبت شدهاند. شدت انرژی فرانسه نیز 0.09 و ایران 0.47 و جزء بدترین کشورها در شدت انرژی است؛ حتی هند بهتر از ایران و با شدت انرژی 0.33 شناخته میشود. اگر بخواهیم فقط یک پله ارتقا پیدا کرده و شدت انرژی کشور را به هند برسانیم، معادل چند صد هزار بشکه معادل نفت در روز صرفهجویی صورت خواهد گرفت.
بدمصرفی ما در چه صورتهایی خود را بروز میدهد و چگونه میتوان آن را اصلاح کرد؟
اتومبیلی که من را به شرکت گاز رساند پژو 405 بود. این پژو در سال 1990 یعنی 25 سال پیش خودرو روز اروپا محسوب میشد؛ اما پس از 25 سال هیچ کشوری این خودرو را تولید و مصرف نمیکند. دیگر خودروها مانند پراید و پیکان که در همهجای دنیا خودروهایی منسوخشده محسوب میشوند. از طرف دیگر درحالحاضر 20 میلیون بخاری گازی در کشور وجود دارد. این بخاریها نیز مانند پژو 405 عمل میکند. همین مدل و تکنولوژی در شوفاژخانهها به کار گرفته میشود؛ تکنولوژیای که مربوط به پیش از جنگ جهانی دوم بوده و این مدل هنوز الگوی رایج در کشور ماست.
در دنیا شرکتهای خدماتدهنده انرژی توانستهاند در بحث صرفهجویی انرژی کمکرسان باشند. چرا ما از وجود این شركتها بهره نمیبریم؟
بعد از نخستین بحران نفتی جهان كه در سال 1973 بهوجود آمد و موجب بالارفتن قیمت نفت و صفهای طولانی خرید نفت شد؛ آمریکاییها و اروپاییها به فكر دستیابی به روشهایی برای صرفهجویی و استفاده بهینه از انرژی افتادند. بههمیندلیل شركتهایی با عنوان اختصاری اسكو (Energy Saving Companies) ایجاد شد. مأموریت این شركتها این بود كه مثلا به كارخانهای كه تولید انجام میدهد برود و مصرف انرژی را در آنجا بهینه كند. قراردادی كه این شرکتها میبستند مشمول سرمایهگذاری نیز میشد؛ بهعبارتدقیقتر این شركتها برای بهینهسازی انرژی در بخشهای مختلف سرمایهگذاری میكردند و در دو سه سال، اصل و سود خدمات ارائهشده و سرمایهگذاری انجامشده را از محل انرژی صرفجوییشده دریافت میكردند. این شركتها در اروپا دهه چهارم عمر خود را طی میكنند و بسیار تخصصی شدهاند. متأسفانه ما در ایران این شركتها را در اختیار نداریم. اگرچه بند «ق» تبصره 2 قانون بودجه امسال به موضوع بهینهسازی و صرفهجویی انرژی پرداخته است؛ اما برای اجرای این قانون بال اجرائی وجود ندارد. برای داشتن صرفهجویی در بخش انرژی، داشتن شركتهای خدماتی از جنس شركتهایی كه در
كشورهای صنعتی فعالیت میكنند لازم است تا از سوی آنها مصرف انرژی ساماندهی شود. همانطوركه پیشتر اشاره كردم، شدت انرژی در انگلستان 0.08 است. این مهم چگونه تحقق پیدا كرده است؟ مسلما برای رسیدن به هدفی در این سطح، برنامهریزیهای كلانی صورت گرفته است؛ برای مثال برای رسیدن به چنین هدفی باید دید كدهای ناظر بر ساختوساز چیست؟ در اروپا برای شروع یك فعالیت ساختمانی لازم است درباره انرژی مورداستفاده در آن ساختمان تأییدیه از نهادهای ناظر اخذ شود و در صورت نگرفتن تأییدیه، پایان كار داده نمیشود. كار اصلی شركتهای خدماتدهنده انرژی نیز ورود به همین مباحث و انجام راههایی برای صرفهجویی نهایی است. مسلما میزان انرژی مصرفی برای تولید مقدار خاصی از مثلا سیمان، مشخص است؛ بنابراین شخص حقیقی یا حقوقی كه بتواند با میزان مصرف انرژی كمتر همان میزان سیمان را تولید كند، میتواند طرف حساب قرارداد باشد. این اقدام به خودی خود میتواند اشتغالزایی بالایی هم ایجاد كند. این نكته را یادآوری میكنم كه در سالهای 1365 تا 1370 در هر محله و شهری، تعداد زیادی شركتها وجود داشت كه كار لولهكشی گاز منازل را انجام میدادند. این شركتها توانستند
اشتغالزایی بالایی را در آن دوره ایجاد كنند. حال در باب صرفهجویی انرژی نیز میتواند این ماجرا به نوعی تكرار شود. اگر بحث صرفهجویی، عمومی شود، تعداد زیادی از شركتهای خدماتدهنده ایجاد میشوند كه معادل دستكم یك میلیون بشكه نفت در روز كه امروز هدر میرود را با صرفهجویی به سیكل مصرف و صادرات بازگرداند. درواقع معادل یك میلیون بشكه نفت در روز بودجه وجود دارد كه میتواند صرف ایجاد شركتهای خدمات انرژی شود. هر حركت اقتصادی نیازمند سرمایه است. برای گام نخست با آموزش مهارت به صاحبان فن میتوان زمینه بروز این شركتها را فراهم كرد و بهتدریج این شركتها سودآوری داشته و كمكم با ایجاد صرفهجویی از محل هدررفتی كه امروز در بخش نفت و گاز اتفاق میافتد میتوان بهراحتی وارد بازار گاز جهان شد.
منظور از حضور در بازار جهانی گاز، استحصال و صادرات بیشتر است؟
از سهم ایران در تولید جهان وضعیت صادرات نمایان است. وقتی به کشور روسیه نگاه کنیم خواهیم دید بخش بسیاری از گاز اروپا را تأمین میكند و اروپا درواقع به گاز روسیه وابسته است. در ماههای گذشته ملاحظه کردهاید که روسها درباره اوکراین با آمریکا و اروپا مناقشات فراوان داشتهاند اما کشورهای جهان چندان با روسیه جدل نمیکنند؛ چراکه اگر روسها شیرهای گاز خود را ببندند، اروپا یخ خواهد زد؛ بنابراین این سهمگیری از بازار درواقع مترادف است با امنیت ملی. در مقابل ما به عنوان دارنده بزرگترین ذخایر گاز دنیا چه نقشی را در جهان ایفا میکنیم؟ امروز صادرات گاز ما به ترکیه سهم کوچکی است و اگر واردات از ترکمنستان را در محاسبات بگنجانیم، آنچه از صادرات گاز به دست میآید بسیار اندک است و به چشم نمیآید. موضوعی که به آن کاملا بیتوجه هستیم اینکه در صنعت گاز قراردادهای فروش از طریق خط لوله، 15 تا 20 ساله است و اگر بخواهیم از بازار سهمگیری کنیم باید در صف فروش قرار بگیریم و بعد از اتمام دوره قراردادهای دیگران اقدام کنیم؛ موضوعی که در صادرات نفت صادق نیست؛ بنابراین سهمگیری ما در بازار گاز باید تدریجی اتفاق بیفتد و آنقدر جایگاه
خود را در بازار عمیق کنیم تا سهممان رفتهرفته افزایش یابد. برای این کار باید نخست در تولید، همت کرده و دوم از هدررفت جلوگیری کنیم. درحالحاضر ایران پتانسیل جدی صادراتی دارد؛ ولی این پتانسیل با این نحوه مصرف هدر میرود. هماکنون برای صادرات «الانجی» یا همان گاز مایع نه تکنولوژی لازم را در اختیار داریم و نه سهمی از بازار را.
توفیقنیافتن در این بخش فقط به دنبالهروی گاز از نفت بازمیگردد؟
یكی دیگر از مشكلات این بخش مستندسازینکردن است؛ درحالیكه دنیا مستندسازی را به عنوان یك ضرورت پیگیری میكند؛ برای مثال ما دستكم 500 سال سابقه در صنعت فرش داریم؛ اما به دلیل آنكه هیچگاه مستندسازی نداشتهایم، با سه دهه كار در این بازار، كشورهایی مانند چین و هند توانستند سهم ایران را از آنِ خود كنند؛ درصورتیكه اگر مستندسازی در این صنعت صورت گرفته بود، سهم ما بهراحتی دستخوش تغییر نمیشد. متأسفانه بعد از اتمام خدمت من در شركت گاز، هیچكس نپرسید تجربیات شما در این سالها چه بوده است یا بنبستهای كار از دید شما چیست؟ تجربیات افرادی كه سالها با جزئیات فعالیتهای مختلف اقتصادی سروكار داشتهاند از طریق مستندسازی انتقالدادنی است. چرا ما میخواهیم دیواری را كه باید سه متر بالا برود و فردی تا 80 سانتیمتر آن را ساخته است، خراب كنیم و از نو بسازیم؟ منطق میگوید برای صرفهجویی در وقت، هزینه و انرژی و دستیابی سریعتر به اهداف از ادامه 80 سانتیمتر كار ساخت را آغاز كنید.
شما برای صنعت گاز چه ناگفتههایی دارید؟
من عموما حرفهای خود را بیآنكه مخاطب درخواست كند میگویم و تقریبا ناگفتهای باقی نمیگذارم؛ اما درباره موضوع پارادایم شیفت یا تغییر رویكرد تمایل دارم كمی صحبت كنم. اینشتین میگوید من كار عجیبی نكردم فقط به پدیده واحد كه همه از یك سطح متداول نگاه میكردند از زاویهای دیگر نگریستم و سطح نگاهم را تغییر دادم. این درواقع همان پارادایم شیفت و تغییر رویكرد است. میخواهم بر این نكته تأكید كنم كه دولتهای ایران اگر تغییر رویكرد نداشته باشند، نمره كارنامه آنها با اختلاف بسیار اندك در یك سطح بوده و عملكردها شبیه هم خواهد بود. ما باید متوجه باشیم كه مزیتهایمان كجاست. وقتی كشوری بیشترین ذخایر گازی جهان را در اختیار دارد میتواند به عنوان یک مزیت بزرگ از آن بهره ببرد. اگر با این وضعیت بیآبی مزیت خود را در بخش کشاورزی تعریف کنیم، بسیار کجسلیقگی است؛ بنابراین هزینهکرد اعتبارات در بخشهایی مانند خودرو با درنظرگرفتن مزیت آن در مقایسه با دیگر بخشها، منطقی به نظر نمیرسد. اگر توسعه کشور را در بخش گاز- که بالغ بر 18 درصد از ذخایر جهان را در اختیار داریم- تعریف نکنیم نتیجه کار اتفاقی خواهد بود که اخیرا درباره خودرو با
تشکیل یک کمپین افتاد. به این نکته بسیار مهم نیز باید توجه کرد که هیچ امری اتفاق نمیافتد مگر آنکه توسعه نیروی انسانی مد نظر قرار گیرد.
نام شما با توسعه ساختاری گاز در كشور عجین شده است. شما به عنوان یک مدیر تأثیرگذار در این حوزه، که در سالهای 65 تا 68 توسعه گاز را در کشور آغاز کردید، چه پیشنهاد ویژهای برای مدیران فعلی این صنعت دارید؟
من در زمان خود به نیروی انسانی بسیار توجه کردم و ایدهآل من آن است که این توجه استمرار داشته باشد. مثالی برای شما میآورم. در دولت جدید تغییرات زیادی در مدیریت بنگاههای دولتی و وزارتخانهها ایجاد شد، طبعا به دنبال نیرو برای جایگزینی بودند. جالب است بدانید مدیرعامل فعلی شرکت ملی گاز، جناب آقای عراقی دارای 30 سال سابقه در این حوزه است. اعضای هیأتمدیره گاز مثل آقایان ثمری و رمضانی هستند که آنها نیز از نیروهای باسابقه صنعت گاز هستند و نکته جالبتر اینکه صنعت گاز، صادرات نیرو هم داشته است و آقای جوادی که امروز مدیرعامل شركت ملی نفت است در دورهای که من مدیرعامل بودم در بخش گاز عضویت هیأتمدیره را داشتند. میخواهم بگویم حفظ کرامت نیروی انسانی و توجه به انسانها از آنها نیروهای بسیار کارآمدی میسازد. مقبره فرعون امروز جزء عجایب هفتگانه جهان است. من همیشه بر این موضوع تأکید میکنم که فردی با این ویژگی که مقبره خود را چنین باشکوه ساخته، پس شهری که در آن زندگی میکرده را با چه میزان جلال و جبروت و شکوه بنا کرده است؟ ولی این شکوه از او در شریعت پذیرفته شده نیست تنها به یک دلیل و آن اینکه کرامت انسانها را نادیده
گرفته و بندگان را خفیف کرده است؛ بنابراین توجه به نیروی انسانی به عنوان یک اصل باید در کانون توجه مدیران قرار گیرد. ابتدا کرامت آنها را حفظ کرده، سپس از آنها توقع کار برای دستگاه متبوع خود را داشته باشیم.
شرکت ملی گاز ایران در 50 سال گذشته فرازوفرودهایی را تجربه کرده است. به عقیده شما در چه دورهای این شرکت بیشترین توسعه و بالندگی را شاهد بوده است؟
در تهران قدیم خانهها بهگونهای ساخته میشد که از سطح کوچه پایینتر باشد تا ابتدای هر هفته که آب باز شده و درون جویها جاری میشود، این آب وارد کانال خانهها شده و به حوضها بریزد و از آنجا راهی آبانبار شود. آب شرب نیز آب چاه بود که با گاری میآوردند و جلو درِ منازل میفروختند. زمانی که لولهکشی آب تهران آغاز شد، همه مردم انتظار داشتند در ایام نزدیک و نهایتا تا یک سال آینده لولهکشی آب به منازل آنها نیز برسد. همین توقع محرکی شد برای توسعه بیشتر امر لولهکشی. در حوزه گاز در سال 65 که بنای توسعه گاز گذاشته شد نیز همین توقع شکل گرفت و مردم منتظر بودند انشعاب گاز شهری آنها زودتر وصل شود. کمکم این توقع از تهران فراتر رفت و امروز که من در خدمت شما هستم روستاها نیز سهم گاز خود را مطالبه میکنند. درواقع حرکتی که ایجاد شد گاز را که باعث آسایش مردم است و در راستای الگوی انرژی قرن بیستویکم نیز هست، در اختیار مردم قرار داد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.